Qylmyskerler jazasyn tartýǵa tıis
Gaagadaǵy Burynǵy Iýgoslavııa jónindegi halyqaralyq trıbýnal úkimimen bosnııalyq serbterdiń burynǵy prezıdenti Radovan Karadjıch Srebrenısadaǵy genosıd, áskerı qylmystary jáne adamdyqqa qarsy qylmystary úshin 40 jylǵa túrmede otyrý jazasyna kesildi.
Bir qanisher qylmysker jazasyn alǵan eken, saýap bolypty dep qoıa salýǵa da bolar edi. Biraq sol halyqaralyq sottyń sheshimine ártúrli pikir aıtylyp jatyr. Bireýler sol qylmyskerdi aqtaǵysy keledi, endi bireýler bul jazanyń ózin az kóredi, onyń jaýyzdyǵy tym soraqy edi, jazasy budan da qataldaý, ómir baqı túrmede ustaýǵa kesý kerek edi deıdi. Árıne, 70-ten asqan qanisherge 40 jyl otyrý da az emes qoı, oǵan ómiri jete me, kim bilsin. Áńgime úkim barynsha qatal bolýǵa tıistigine baryp tireledi.
Karadjıch qandaı qylmys jasady? Oǵan 11 túrli aıyp taǵylǵan. Sonyń biri – 1995 jyldyń jazyndaǵy Srebrenısa qalasyndaǵy qyrǵyn. Karadjıch bastaǵan serb fashısteri stadıonǵa 8 myń er adam men jasóspirim er balalardy qamap, birin qaldyrmaı qyryp salǵan. Soǵysta, qarý jumsaǵan soń, ólim bolady. Al mundaǵy adamdarda qarý bolǵan joq, qoısha qyrǵan da salǵan. Genosıd emeı, nemene? Musylmandar bolǵany úshin! Bireýler sondaı jaýyzdardy aqtaǵysy keledi. Qaıtip qana aýyzdary barady eken!? Sondaı-aq, Karadjıch Saraevo qalasyn basyp alarda 12 myń beıbit jurtty qyrǵan. Basqasy – óz aldyna.
Osyndaı jaýyzǵa aıyptaýshylar ómirlik jaza kesýdi suraǵan. Oryndy-aq dersiń. Sot raqymdyq jasap, oǵan 40 jyl berdi. Qalaı degende de, fashıster jazasyz qalǵan joq dep, jurt bir tynystaǵandaı edi. Biraq jaýyzdy aqtaýshylar tabylyp, taǵy da kóńil qobaljydy. Kimder aqtaıdy degende, Serbııa basshylyǵy «óz adamyna» ara túse almady. Bir jaǵy 1992-1995 jyldary serb fashısteriniń 180-250 myńdaı bosnııalyq musylmandy qyrǵany bar. Aqtaýǵa bet joq. Onyń ústine, 2008 jyly 13 jyl qashyp júrgen Karadjıchti halyqaralyq sotqa ózderi ustap bergen. Qaıtip aqtamaq?
Byltyrǵy jyly sol genosıdtiń 20 jyldyǵy kezinde Serbııa premer-mınıstri Aleksandr Výchıch Srebrenısaǵa baryp, halyqtan keshirim suraǵanda, bosnııalyqtar oǵan túsinistikpen qarap, keshirgendeı de bolǵan edi-aý. Báribir jurt Karadjıchtiń jaýyzdyǵyn umytpaǵan, álem aldynda jaýap berýin talap etken.
Aqtaıtyndar da tabylyp otyr. Sondaıda oıǵa qalasyń, osy jurt ne bolyp barady dep. Bir qanisher 8 myń adamdy malsha qyrady. Ekinshi bireý ony batyr sanaıdy, tamasha adam dep tamsanady. Jaı qısynǵa júgingende, bular jaýyzdyqty, fashızmdi jaqtaýshylar emes pe? Sol úshin sondaılardy da jazalaý kerek emes pe? Tipti, zań jolymen bolmaǵanymen, adamı turǵyda aıyptalmaı ma olar? Sondaılardyń arasynda jaýapty mekemelerdiń qyzmetkerleri de bar. Olardyń kórshi el – Reseıge boı kórsetip otyrǵandyǵy ókinishti.
Jaýyzdyqty aqtaıtyndardy kórip, janyń túrshigedi. Aqtaıtyndar barda, sol jaýyzdyq ońaılyqpen joıyla qoımas.
О́zin aıamaǵan basqany da aıamaıdy
Koreıa Halyq-Demokratııalyq Respýblıkasynyń bas gazeti – «Nodon Sınmýn» óziniń bas maqalasynda el halqyna aldaǵy ekonomıkalyq qıyndyqty eskertip, asharshylyqqa daıyndalýǵa shaqyrǵan. Bul jaıynda álem aqparat quraldary habarlap jatyr.
Gazettiń: «Revolıýsııa joly uzaq ta qıyn, bálkim, bizge taǵy da shóp tamyrlaryn jeýge týra keler», degen sózderin oqý janyńdy túrshiktiredi. Taǵy da degende, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldar basyndaǵy asharshylyq eske alynyp otyr. Sonda asharshylyqtan qaza bolǵandardyń sany ártúrli aıtylady. Kóbirek aıtylatyny – 500 myń bolsa, bireýler 3,5 mıllıon degendi aýyzǵa alady. Tipti, ólgenderdi aýyzǵa almaǵanda, kórshileri órkendep jatqan elde ashtyq etek alýynyń ózi soraqylyq.
Bul el basshylyǵynyń kóp sózine sený qıyn bolsa-daǵy, sol asharshylyq «josparǵa kirgen» shara syńaıly. Sol «Nodon Sınmýn» gazeti bıliktiń sózin aıtatyny da belgili. «Biz óz ómirimiz taýsylǵansha kósemimiz Kım Chen Ynǵa adal bolýymyz kerek», deıdi gazet. KHDR syrttan 440 myń tonna azyq-túlik surasa, qazir kelgeni 17,6 myń tonna kórinedi. Alda ondaı da bolmaıdy. О́ıtkeni, BUU Qaýipsizdik Keńesi bul elge sanksııa jarııalap otyr. Sonda BUU nege bul elge osynshalyq qatygezdik kórsetedi deısiz ǵoı.
Buǵan deıin sol halyqaralyq bas uıym talaı ret bul eldiń halqyna azyq-túlik kómegin uıymdastyryp, qamqor bolǵan. Bálkim, talaıdy ashtyq óliminen qutqaryp ta qalǵan shyǵar. Al endi bul qatań sanksııanyń qoldanylýy Phenıan basshylyǵyna baılanysty bolyp otyr. Sirá, BUU Qaýipsizdik Keńesi dál osy KHDR-men kelissóz júrgizgendeı basqa elmen kelissóz júrgizbegen de shyǵar. Qansha ret sheshim de qabyldap, eskertýler jasap, kelisimge de shaqyrdy. Al Phenıan halyqaralyq uıymnyń talabyna qulaq aspady. Sonda BUU-nyń Soltústik Koreıaǵa qatań sanksııa belgilegen №2270 sheshimi dúnıege keldi.
KHDR basshylyǵynyń ıadrolyq qarýdy, ballıstıkalyq zymyrandardy synaý jónindegi is-áreketterin, soǵan baılanysty málimdemelerin, basqa elderdiń atyna aıtylǵan qoqan-loqylaryn aqylǵa syıdyrý múmkin emesteı. Joıamyz, qurtamyz degen sózdi birinshi basshysy da, áskerıleri de, saıasatshylary da aıtady. Aıtalyq, osy aptada, eldiń syrtqy ister mınıstri Lı Sý En TASS-qa bergen suhbatynda AQSh-qa qarsy aldyn ala soqqy jasaıtyndaryn málimdedi. Aıtsa, aıta bersin, qoldarynan ne keledi deýge de bolar edi. Biraq ózderin de, halqyn da aıamaıtyndardan talaı sumdyqty kútýge bolatyny shoshyndyrady. Keıde olardy qazir qaptap ketken ózin ózi jaratyn jankeshti terrorshylarǵa da uqsatasyń.
Phenıan kúni keshe, ózderi kúnderin kóre almaı otyryp, Ońtústik Koreıamen ekonomıkalyq qarym-qatynasyn úzdi. Olardyń óz elderindegi kompanııalarynyń jumystaryn toqtatty. Sóıtip, azyn-aýlaq sheteldik valıýta kózinen aıyryldy. Eń sońǵy dos eli Qytaı da ony aıyptap otyr. Alda qaterli kúnder kele jatqanyn «Nodon Sınmýn» oryndy eskertip otyrǵandaı. «Shosın Ilvo» gazetiniń jazýyna qaraǵanda, el úkimeti ár adamnan aı saıyn memleket qoımasyna bir kılogramnan kúrish ótkizýdi mindettepti. Joqty qaıdan almaq?
Alda ashtyq kele jatyr dep Phenıan óz halqyn ǵana emes-aý, búkil álemdi shoshyndyratyndaı. Bul eldiń búkil halqy áskerılengen. Sol halyq ashtyqtan ashynsa jaman.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
