Elbasynyń el shekarasynan erkin ekonomıkalyq aımaq ashyp, Qurǵaq Port salyp, tórtkúl dúnıege saýda-sattyq esigin ashý múmkindigin týdyrý ıdeıasy aıtylǵanda halyqqa ertegideı estilgen edi. Arada birer jyl ótkende shaǵyl qumnyń ornynda jańa qala boı kóterip, en dalanyń kúre tamyryndaı bolyp temirjol tóselip, Altynkól, Qundyzdy stansalary salynsa, taqtaıdaı tegis avtoban taǵy kósilip jatyr. Kógaldandyrý jumysy da qarbalas tirlikti kórsetedi. Mine, osynaý memlekettik máni zor jumys jaıly Panfılov aýdanynyń ákimi Berdáýlet ABDÝLDAEVTAN alǵan suhbatymyzdy usynamyz.
– Berdáýlet Eshenuly, negizgi áńgimeni «Qorǵas» shekara mańy halyqaralyq yntymaqtastyq ortalyǵy týraly aıtýdan bastasańyz?
– Elbasy osydan tórt jyl buryn osy ortalyqty salý týraly ıdeıa aıtyp, zańdy qujatqa qol qoıǵanda el senerin de senbesin de bilmegeni jasyryn emes. Tóbe-tóbe bolyp jatqan shaǵyl qumdy en dala búginde záýlim úıler boı kótergen qalaǵa aınaldy. Temirjol men avtoban kósilip jatyr. Eýropalyq standartpen salynǵan mektep pen balabaqshanyń búldirshinderge tolýynyń ózi kóp jaıdy ańǵartady. Jalpy alańy 560 gektar jerdi alyp jatqan bul ortalyq eki bólikten turady. Onyń 217 gektar jeri Qazaqstan, al 343 gektar jeri Qytaı bóligi bolyp sanalady. 2012 jyldyń 18 sáýirinde «Qorǵas» ShMYHO Qazaqstan, Qytaı jáne basqa el azamattarynyń vıza rásimdeýsiz 30 kúnge deıin kirýine múmkindik jasaý úshin ashylǵan. Sóz reti kelgende aıta ketsem, Almaty – Altynkól jolaýshylar poıyzymen kelip-ketýdiń óte yńǵaılylyǵy sol, taq kúni ońtústik astanadan keshqurym poıyzǵa otyrǵan adam nebári 12 saǵatta Panfılov aýdany aýmaǵyndaǵy erkin ekonomıkalyq aımaqqa jetip, kúni boıy saýda-sattyǵyn jasap, sol kúni keshqurym poıyzǵa minip úıine jetedi. Tek qolynda sheteldik pasporty bolsa, ruqsat etiledi. Memleket tarapynan osyndaı ıgilikti ister retimen atqarylyp jatqanda jarkenttikter de qarap otyrmaı búgingi kúnge deıin jeke ınvestorlarmen 35 ınvestısııalyq nysandardyń qurylysyna jalpy somasy 263 mlrd.teńge bolatyn kelisimshart jasaldy. Termınaldyq aımaqtaǵy 3 nysan iske qosyldy. 14 nysan boıynsha qurylys jumysy júrgizilýde. Naqtylaı tússem, ortalyq alań, qolóner sheberleriniń qalashyǵy bıylǵy jyly, 4 saýda galereıasy, kongress-holl kelesi jyly, 4 saýda úıi, jataqhanalar kesheni, saýyqtyrý kesheni, saýda ortalyǵy 2018 jyly iske qosylady. Sondaı-aq, 18 nysannyń jobalaý-smetalyq qujattary daıyndalýda. Tutastaı alǵanda 2018 jyldan bastap «Qorǵas» shekara mańy halyqaralyq yntymaqtastyq ortalyǵy tolyqqandy jumysyn bastaıdy dep kútilýde.
– «Nurly Jol» baǵdarlamasy boıynsha júrgizilip jatqan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtokólik joly jaıly egjeı-tegjeıli aıtyp berseńiz?
– «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtokólik jolynyń Panfılov aýdany aýmaǵyndaǵy bóliginiń uzyndyǵy 75 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Onda 31 kópir, onyń ishinde 4 jol aıyryǵy, 4 jol ótkeli, 9 mal ótkizetin oryn, 14 ózenderden ótetin kópir, barlyǵy 98 dana qubyr ótkelderi salynady. Jalpy aýdan boıynsha Almaty – Qorǵas avtomobıl jolyn qaıta qalpyna keltirýge 32,8 mlrd. teńge qarjy jumsalady dep kútilýde. Qurylys jumystary 2013 jyldyń jeltoqsan aıynan bastaý aldy. Joba boıynsha qurylystyń aıaqtalý merzimi – 2016 jyl. Qurylys jumystary negizgi úsh bólikke bólingen: Avtomobıl jolynyń jol jabynynyń qurylysy, avtomobıl jolynyń boıyndaǵy úlkendi-kishili kópirlerdiń qurylystary jáne Ile ózeninen ótý úshin salynatyn iri kópir qurylysy. Bul jumystardy ıtalııalyq «TODINI Construzioni Generali S.p.A.» kompanııasy, túrkııalyq «SP Sıne Mıdas Stroı» JShS-i, «SP Evrascon MO-1», Ázerbaıjan men Qazaqstan birikken kásiporny, chehııalyq «OHL ZS» kompanııasy, qazaqstandyq «MO-25» JShS-i atqarýda. Olarda qurylys jumystaryna 1400-ge jýyq adam tartylǵan, onyń ishinde jergilikti turǵyndar – 660 adam. Almaty – Qorǵas avtomobıl jolyn qaıta qalpyna keltirý jobasy aıaqtalǵan soń jol boıynda servıstik qyzmetter kórsetetin oryndar salynady. Negizi qumdy dalada yqylym zamannan beri aptap ystyǵy men jeline tótep beretin torańǵy, sekseýil sekildi butaqty aǵashtar ǵana ósetin. Biz qara topyraqty syrttan tasyp ákelip, bul óńirge tez beıimdele tamyryn tereńge jibere ósip ketetin emen sekildi aǵash kóshetterin ákelip otyrǵyzýdamyz. Maqsat – sýsyǵan qumdy toqtatyp, jasyl jelekti jaıqaltyp kórgen jannyń kózin toıdyrý bolyp otyr.
– «Jetigen-Qorǵas» temirjoly týraly ne aıtasyz?
– Elbasynyń arnaýly tapsyrmasymen jańadan salynǵan «Jetigen-Qorǵas» temirjolynyń uzyndyǵy 300 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Eń sońǵy núktesi – Altynkól stansasy. 2012 jyly Altynkól-Qorǵas jańa temirjol ótpesi paıdalanýǵa berilgeni málim. Sóıtip, Eýrazııanyń kartasynda Qytaıdan Eýropaǵa Qazaqstan arqyly qosymsha temirjol marshrýty paıda bolǵan-tyn. Temirjol qurylysyn salyp, paıdalanýǵa berýge qazaqstandyq iri kompanııalar atsalysty. 5 myńnan asa adam jumysqa tartyldy. 293 shaqyrymy negizgi joldar, 5 stansa, 9 razezd, 28 kópir jáne 2 jol kórsetkish salyndy. Stansada jergilikti jolaýshylar vokzaly, ákimshilik ǵımarat, 180 orynǵa arnalǵan qonaq úı, kelip-ketetin jolaýshylarǵa arnalǵan vokzal, 90 oryndyq ashana, tekserý-ınspeksııalyq keshenderi, konteınerlerdi tıeýge, qaptalǵan júkterdi jáne iri-gabarıtti júkterdi túsirý-tıeýge, júkterdi ýaqytsha saqtaýǵa arnalǵan qoımalar jáne basqa nysandar salyndy. Stansanyń jumysshylaryna jáne basqa da qyzmetkerlerge turǵyn úı máselesin sheshý úshin Nurkent aýylynda 357 páterden turatyn 21 úsh qabatty úı jáne eki otbasyna arnalǵan 40 kottedj, 70 orynǵa arnalǵan jataqhana paıdalanýǵa berildi. Áleýmettik nysandarǵa toqtalsam, 600 oqýshyǵa arnalǵan orta mektep, 240 oryndyq balabaqsha, syrttan keletin 100 adamǵa arnalǵan otbasylyq-dárigerlik ambýlatorııa, turmystyq qyzmet kórsetý kombınaty, 80 oryndyq ashana, 10 oryndyq monsha, 2 avtokólik beketi, órt sóndirý deposy bar. 2012 jyldyń 3 qyrkúıeginde «Jetigen-Qorǵas» temirjol magıstralinde «Almaty 1 – Altynkól – Almaty-1» alǵashqy jolaýshylar poıyzy júrgizilgeni málim. Bıyl Penjim (Nurkent) aýylynda 60 páterli 2 turǵyn úıdiń qurylysyn salý bastaldy. Sonymen qatar, «Altynkól QTJ» AQ-y 200 páterlik turǵyn úı qurylysyn salýda. Barlyǵy 320 páter paıdalanýǵa beriledi. Jalpy aýdannyń bolashaqta damý baǵytyna qaraı týrısterdiń kelýi artatyny anyq. Sondyqtan týrısterge qyzmet kórsetetin qonaq úıler, meıramhanalar, megaqurylystardy salý damytylatyny óz aldyna. Osy temirjoldyń boıyndaǵy taǵy bir stansa Qundyzdy dep atalady. Bul stansa arqyly suıyq otyn, kómir, sement alyp kelý aýdan halqyna ári arzan, ári jyldam bolyp otyr. Byltyr qysta jarkenttikter sol múmkindikti molynan paıdalana bildi. Muny halyq qajettiligin óteý úshin atqarylǵan ıgi is dep baǵalaǵan durys.
– Endi aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtalsańyz?
– Jaǵrapııalyq ornalasý yńǵaılylyǵyna oraı bizdiń aýdanymyzda dala arýy dep te áspetteletin júgeri keremet ónedi. Tek der kezinde egip, mol ónimdi ysyrapsyz jınaı bilseńiz quramyndaǵy qanttylyǵy, belogy ózge daqyldardan áldeneshe eselep asady. Jalpy byltyrǵy jyly 153,1 myń tonna júgeri óndirilip, ónimdiligi ár gektardan 60 sentnerden aınaldy. Aýdanda júgeriniń Tulpar 539, Marko 419, Skıf 619, Arman 689, Altyn 739, Moldavskaıa 257MV, Moldavskaıa 215MV, Moldavskaıa 456MV, Torǵaı 587, Qazaqstan 435 SV, Týran 480 SV, Býdan 237 MV, Selınnyı 160SV sorttary ósiriledi. О́ndirilgen júgeri qaıta óńdeýge shıkizat retinde jáne mal azyǵyna jemge ótkiziledi. Byltyr júgeri dánin keptirý úshin astyq qabyldaý pýnktteri ashyldy. «Krahmal sirne zaýyty» JShS-de 50 myń tonnaǵa júgeri dánin keptiretin jańa zaýyt salynyp, iske qosyldy. Zaýyttyń jalpy quny 444,8 mln.teńge, qýattylyǵy saǵatyna 40 tonna júgeri dánin keptiredi. Zaýytta qosymsha 20 jańa jumys orny ashyldy. Bul zaýyttyń ereksheligi, ol ozyq tehnologııaǵa negizdelgen, zamanaýı avtomattandyrylǵan qondyrǵylarmen jabdyqtalady. Sonymen birge, bul zaýytta óndiristi jańǵyrtý jumysy júrgizildi. Júgeri dánin sýǵa bóktiretin qosymsha 4 saqtaý syıymdylyǵy qoıylyp, az ýaqytta suranysqa oraı onyń jalpy sany 10-ǵa jetti. Onyń árqaısysyna 60 tonna júgeri sııady. Buryn zaýyt táýligine 100 tonna júgeri óńdese, búgingi kúni 150 tonna óńdeýge qol jetkizdi. Oblys ákimi Amandyq Batalovtyń qoldaýymen Penjim aýylynda 2 qyrmanǵa 477,0 mln.teńgege jóndeý jumystary júrgizildi. Bul qyrmandarǵa maýsym kezinde úsh aýysymda 27 myń tonna júgeri jınalady.
Sonymen qatar, ótken jyly Aıdarly aýylynda «Jarkent Frýkt» JShS 1000 gektarǵa ártúrli sortty aǵashtardan turatyn baq otyrǵyzýdy qolyna alyp, egý jumysyn bastap ketti. Onda jergilikti turǵyndardan 300 adam jumys istese, aldaǵy ýaqytta 500 adam turaqty jumyspen qamtylady. Sondaı-aq, Jarkent qalasynan 600 ga jerge baq otyrǵyzýdy josparlap otyrmyz. Mal tuqymyn asyldandyrý jumysyna kelsek, Áýlıeaǵash aýylynan 500 bas, Jarkent qalasynan 500 bas, Taldy aýyldyq okrýginen 200 bas iri qaraǵa arnalǵan mal bordaqylaý alańdaryn salamyz. Jarkent qalasynda bir kúnde 600 lıtr sút qabyldaıtyn oryn ashylmaq. Bıyl Altynkól aýmaǵynda 10 myń tonna qus etin óndiretin fabrıkanyń qurylysyn salý bastalady.
– Osynaý mol múmkindikterge oraı týǵan jerde jańa kásipkerler taby paıda bolyp, óndiris oryndary da ashylyp jatqan shyǵar?
– Álbette. О́nerkásip salasynda 10,8 mlrd.teńgeniń ónimi óndirildi. Byltyrǵy jyly ındýstrııalandyrý kartasy baǵdarlamasyna 35 turaqty jumys ornyn ashqan temir-beton shyǵaratyn «Jar Tas Products» JShS zaýyty endi. Bul zaýyttyń qurylysyn salý jumystary bıyl bastalady. Sonymen birge, «Aqsuńqar» atty aıyna 30 tonna jún jýatyn, 10 myń dana teri óńdep, boıaıtyn zaýyt iske qosylýǵa daıyn tur. Búgingi kúni qajetti qondyrǵylary tolyǵymen ornatyldy, qujattary jasalýda. Bul óndiris ornyna 601 mln.teńgege jýyq ınvestısııa tartyldy. Zaýyt iske qosylǵanda 100 jumys orny ashylady. «Qundyzdy temirjol beketinen» «Exim Base» JShS syıymdylyǵy 15 myń tonnalyq qondyrǵy ornatyp, táýligine 2500 tonna dán tazalap, keptiretin zaýyt salýda. Osy seriktestiktiń dırektory Nurlan Imanǵazıev sharýashylyqtardyń óndirgen júgerini satýǵa, ıaǵnı júk poıyzy arqyly alys jaqtarǵa jiberýge jaǵdaı jasap otyr. Aýdan ekonomıkasynyń damýyna 47,9 mlrd.teńge ınvestısııa salyndy. Investısııalardyń jalpy kóleminiń 91,5 paıyzyn jekemenshik ıeleriniń óz qarajaty jáne ózge de nesıe qarajaty qurady. Memlekettik-jekemenshik seriktestikti qoldaý maqsatynda byltyrǵy jyly 275 orynǵa arnalǵan jekemenshik 8 balabaqsha jáne 150 balaǵa arnalǵan 2 shaǵyn ortalyq ashyldy. Sonyń nátıjesinde balabaqshaǵa barǵan bala sany 3397-ge jetip, jyl sońynda balabaqshamen qamtý 77,2 paıyzdy qurady. Aǵymdaǵy jyly 585 orynǵa arnalǵan jekemenshik 3 balabaqsha ashamyz. Penjim aýylynan jeke turǵyn úı salýǵa 52 gektar jer belgilenip, ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylym júrgizilýde.
Oǵan 469,5 mln. teńge bólindi. Jumystyń nátıjesin jyl aıaǵyna deıin kórsetemiz.
Áńgimelesken
Nurbol ÁLDIBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy,
Panfılov aýdany.
