Jazýshy Beıbit Qoıshybaev ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynyń ortasynda jarııalylyq pen qaıta qurý saıasaty óris alǵan shaqta tarıhtaǵy «aqtańdaqtar» jaıynda qalam terbeı bastaǵan bolatyn. Ol repressııaǵa jazaǵa ushyraǵan tarıhı tulǵalar taǵdyryn zerttep, olardyń kúres joldaryn jańǵyrtýǵa erekshe kóńil bóldi. Zertteýlerin tereńdete kele, jekelegen qaıratkerler týraly derekti kitaptar shyǵardy. Alash qozǵalysy jaıynda aýqymdy eńbekter jazdy.
Qalamger ótken ǵasyrdaǵy qazaq azattyq qozǵalysynyń kósh basynda turǵan, 30-shy jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbanyna aınalǵan aıaýly uldarynyń ómiri men qyzmeti jaıynda ár jyldary jazǵan zertteý eńbekterin «Túnekten oralǵan esimder» degen tórt kitapqa toptastyrǵan edi. Atalǵan kitaptar totalıtarızm dáýirinde umyt bolǵan shynaıy tarıhymyzdyń kómeski betterin ashýǵa járdemdesedi.
Alash qozǵalysynyń 100 jyldyǵyna, Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyǵyna, 1916 jylǵy Ult-azattyq kóterilistiń 100 jyldyǵyna, Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyna oraı búkil azattyq kúreskerleriniń rýhtaryna arnalyp shyǵarylǵan bul tórt tomdyqtyń «Tórt kúlik» atty alǵashqy kitaby taıaýda Almatydaǵy «Rýh BG» baspasynan jaryq kórdi.
Kitapqa avtordyń ult kósemi, Alashorda avtonomııasy úkimetiniń tuńǵysh basshysy Álıhan Bókeıhan, Alashorda avtonomııasynyń Batys bólimshesindegi úkimet basy Jansha Dosmuhamedov, Túrkistan avtonomııasy úkimetiniń basshysy, halyqaralyq qozǵalys qaıratkeri Mustafa Shoqaı jáne Keńes ókimeti platformasynda ezilgen eldi progreske jetkizýdi kózdegen qaıratker, qazaqtan shyqqan tuńǵysh keńestik elshi Názir Tórequlov týraly jazǵan zertteý maqalalary men baspasóz ókilderine bergen suhbattary engen.
Al, 30-shy jyldardaǵy qýǵyn-súrginde saıası jazaǵa ushyraǵan tarıhı tulǵalar jaıynda jazylǵan «Irgetas» atty ekinshi kitabynda qalamger keńestik saıası repressııalar jyldarynda japa shekken onshaqty tulǵanyń ómiri men qyzmetin arqaý etken.
Sondaı-aq, bul eńbekte avtor qazaqtar úshin tuńǵysh «Álippe» kitabyn jazǵan aǵartýshy, ulttyq qozǵalystyń ońtústik óńirdegi belsendisi, ǵalym, zertteýshi Q.Qojyqov, A.Baıtursynov repressııaǵa ushyraǵannan keıin til ǵylymy salasyndaǵy jańa kezeńniń bastaýynda turǵan ǵalym Q.Jubanov, «Qazaqstan» gazetiniń redaktory E.Buırın, áskerı dáriger, ustaz, ǵalym, qoǵam qaıratkeri H.Dosmuhamedov, zańger J.Aqbaev, keńestik qyzmetker A.Serǵazıev, keńestik uranmen ultqa qyzmet etýge umtylǵan qyrǵyz azamaty T.Januzaqov syndy azattyq kúreskerleri týraly tyń málimetter keltirgen.
Qalamger jazýshy tarıhtaǵy «aqtańdaqtar» jaıynda 40 jyldan beri qalam terbep keledi. Ol óziniń osynsha ýaqyttan bergi zertteýshilik qyzmeti barysynda jazǵan túrli maqalalary men suhbattaryn osy tórt kitapqa jınaqtaǵan. Sonyń úshinshi kitaby – «Úsh peri» dep atalady.
Munda da Qazaq eliniń keńestik tarıhynda ózindik erekshe oryndary bar T.Rysqulov, S.Qojanov, S.Sádýaqasov syndy qaıratkerlerdiń tulǵalyq beıneleri arqaý bolǵan.
Avtor atalmysh jınaqta osynaý tanymal tulǵalardyń kúreskerlik beınelerin meılinshe jan-jaqty zerttep, bile túsýge talpynys jasaıdy. Olardyń qazaqtyń eldik máselelerine, ulttyq múddelerine qyzmet etý joldaryna degen ózindik kózqarasyn bildiredi. Eń bastysy, búgingi urpaqtyń tálim alýy tıis tustaryna erekshe toqtalady.
Raýshan TÁÝIRHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
