Elbasy manıfesi: Beıbit ómirge úndeý

«ÁLEM. HHI ǴASYR» MANIFESI

Jaqynda Vashıngtonda bolyp ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi, ıaǵnı qorytyndy sammıt Qazaqstan úshin ǵana emes, sondaı-aq, búkil­álemdik qoǵamdastyq úshin de kezeńdik sammıt boldy. О́ıtkeni, bul jańa syn-qaterlerdi oı eleginen ótkizip, oǵan jaýap izdeýdiń ýaqytyna aınaldy. 2010 jyly AQSh prezıdenti Barak Obamanyń bastamasy boıynsha ótken jahandyq únqatysý ıadrolyq qaýipsizdik salasynda aıtarlyqtaı ilgerileýshilikke alyp keldi. О́kinishke qaraı, problemalar da azaıyp ketken joq. Halyqaralyq saıasattaǵy kúrdeli ahýal, sanksııalyq qarsy turýshylyq, turaqsyzdyqtyń jańa oshaqtarynyń paıda bolýy men «sozylmaly janjaldardyń» qaıta byqsýy yntymaqtastyqtyń jańa pishinderin izdeýge ıtermelep otyr. Osy turǵydan alǵanda, naq Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bitimgershilik bastamalary álemge asa qajet jańa lep ákelýde desek, shyndyqtan tym alshaq ketpegenimiz. Osy sózimizdiń aıǵaǵyndaı, sammıt sheńberinde Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi jarııa etildi. Bul baǵdarlamalyq qujat sammıt alańdarynda keń kólemdi talqylaýlarǵa arqaý bolsa, endi, mine, qazaqstandyqtar tarapynan da balamasy joq bastama retinde tolyqtaı qoldaý taýyp otyr.

Baǵa jetpes baǵdarlamalyq qujat

Qazirgi tańda álem­de qalyptasqan alma­ǵaıyp ahýal ıadrolyq qaýipsizdik máselesine beıjaı qaraýǵa múm­kindik bermesi anyq. О́ıtkeni, alys-beris ar­typ ózara tyǵyz baı­lanysqa túsken memleketter bir-birinen táýelsiz jaǵdaıda ómir súre almaıdy. Son­dyq­tan olardy oılandyratyn ortaq problemalar da óte kóp. Aspanasty, jer ústin mekendegen adamzat balasynyń búginde óziniń bolashaǵyna alańdap, shı­ryq­qan shıelenisterdiń sheshi­min tabýǵa talpynyp jatqan jaıy bar. Tek qoǵamdyq-saıası tu­raq­tylyq qana jarqyn ómirdi qam­tamasyz etýge jol ashatynyn qazaq­­standyqtar jaqsy biledi. Álemniń ár shalǵaıyndaǵy elder arasynda dostyq qarym-qa­tynas ornatý ýaqyt talabyna aınalǵanyn aqyl-esi durys ár adam túsinýge tıis. Kópultty jáne kópkonfessııaly Qazaqstan uly murattarǵa umtyla otyryp, beıbit kún astynda besik terbetkennen artyq baqyt joqtyǵyn nasıhattap qana qoımaı, HHI ǵasyrdyń qaýip-qaterlerine qar­sy kúresýge qabilet­ti­ligin de kórsetip keledi. Sarabdal saıasat­tyń sardary, Elbasy Nursultan Nazarbaev halyqaralyq bıik min­belerden únemi izgi nıetti, ıgi ıdeıalar kóterip júrgenin kóziqaraqty kópshilik joǵary baǵalaıdy. Myna manıfest te sondaı baǵaly bastamalardyń jalǵasy desek, qatelespeımiz. Bul – eń áýeli álem áleýetin árqıly qıyndyqtarǵa qara­mastan, beıbitqatar ómir súrý­ge, rýhanı, adamgershilik asqaq sezimderdi qurmetteýge shaqyr­ǵan asa mańyzdy baǵdarlama. Memleketimizdiń basshysy ótken ǵasyr­lardaǵy qandy qyrǵyn­dardan sabaq alyp, aldaǵy ýaqyt­tarda soǵyssyz álem qurý qajetti­gine aıryqsha nazar aýdarady. Oǵan ozyq oıly qoǵam ókilderi asa zor yqylas tanytyp otyrǵany atar tańdaı aqıqat. Qazaqstan – alapat qarýdan bas tartqan tórtkil dúnıedegi tuń­ǵysh el retinde basqalardyń da ózinen úlgi-ónege alýyn qalaıdy. Sondyqtan onyń bul qaıyrly qadamyna eshkim kúdikpen qara­maı­dy. Ilgeride, atomdy beıbit maq­sat­ta qoldaný baǵdarlamasyn júzege asyryp jatqan Iranǵa báz­bir derjavalardyń olar ıadro­lyq qarý jasaýǵa umtylýda degen jala japqany jasyryn emes. Budan 25 jyl buryn Qazaqstan basshysy óz Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japty. Sodan keıin ǵana ıadrolyq derjavalar atom qarýyn synaýǵa moratorıı jarııalaǵan edi. Al byltyr BUU Bas Assambleıasy Qazaq­stan­­nyń bastamasymen Iаdro­lyq qarý­dan azat álem qurý jóninde deklarasııa qabyldaǵany bárimizge aıan. Sondaı-aq, 2015 jyly Qazaq­standa Tómen baıytylǵan ıadrolyq atom banki quryldy. Bul bizdiń eli­mizdiń atom qýatyn beıbit maq­sattarǵa paıdalanýǵa múddeli eken­digin kórsetse kerek. Prezıdentimiz Nursultan Nazar­baevtyń osynaý manıfesi Azııa, Eýropa jáne Afrıka elderi saıa­satkerlerin demılıtarızasııalaý baǵytyna qaraı qadam jasaýǵa ıtermeleıtinine meniń senimim mol. Edýard POLETAEV, «Eýrazııa álemi» qoǵamdyq qorynyń basshysy.

Der kezinde kóterilgen bastama

Sáýir aıynyń basynda Va­shıng­­ton qalasynda ótken Iаdro­lyq qaýipsizdik jónindegi sam­mıtti óte joǵary baǵalaýymyz kerek. Sebebi, sońǵy kezderi ıadro­lyq qaýip seıilýdiń ornyna, qaıta kúsheıip barady. Onyń ústine, ıadrolyq qarýdyń jan-jaqqa taraý qaýpi de basym. Eń bir soraqysy, eń bir aýyry da osy. Elbasynyń Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıt aıasynda jarııalanǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde: «BUU-nyń Qarýsyzdaný jónindegi konferensııasy qyzmetiniń  jańa strategııasy qajet. Aldymyzda sapaly tur­ǵy­dan jańa qater  – terrorshylardyń qolyn­da asa qaýipti qarýǵa aınalýy yqtımal kıber­qylmysty alastaýmen aınalysý tur», dep shegeleı aıtqany da osyndaı túıindi máseleden týyndaǵan edi. О́ıtkeni, ıadrolyq qarýdyń ter­ror­shylardyń qolyna túsip qalý qaýpi de bar. «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi Qazaqstan basshysynyń Karnegı qorynyń shtab-páterinde AQSh-tyń qoǵam jáne saıası qaıratkerlerimen ótken kezdesýinde jan-jaqty talqylandy.  Bul óz kezeginde AQSh sııaqty alyp memlekettiń ıadro­lyq qarýdyń taratylýy arty úlken qaýipke ula­sa­tynyn tereń túsinip otyrǵandyǵyn bildiredi.  Al Elbasynyń atalǵan sammıt aıa­syn­da manıfest ja­rııa­laıtyn jóni de, joly da bar. Sebebi, osy­dan shırek ǵasyr ýa­qyt buryn Qazaqstan – ıadro­lyq qarýdan bas tart­qan birden-bir el. Oǵan qosa, resmı Astana óziniń mámilegerlik, beı­bit bas­ta­malarymen jahanǵa  áldeqa­shan tanyla bastady. Elbasy manıfeste ıadro­lyq qarý­­ǵa qatysty bılik basyn­daǵy­lar­­dyń jaýap­kershiligi týraly «Mem­leketter arasyndaǵy barlyq ta­las-tartystardy retteý úshin ne­giz beı­bitshilik pen qaýipsizdik úshin teń­deı jaýapkershilik, ózara qur­met jáne ishki iske aralaspaý qaǵı­dat­taryna negizdelgen beıbit ún­qa­tysýlar men konstrýktıvti kelissóz­der bolýy kerek» degendi aıta otyryp, meılinshe mámilegerlik tásilderge kóbi­rek júginý kerek ekendigin jetkizdi. Osy turǵydan kelgende, men Elbasy manı­fesi­niń mańyzyn joǵary baǵalaımyn. Adam­zattyń, álemniń tynyshtyǵyna alań­daýshylyq bar onda. Usynys ta bar. «Qazaq­stan 2016 jyly BUU-nyń joǵary deń­geıdegi Halyqaralyq konferensııasyn sha­qyrýdy usynady. Onda HHI ǵasyrda qı­ratyp, búldirýge ákeletin soǵystar men jan­jaldardyń aldyn alý maqsatynda halyq­aralyq quqyqtyń qaǵıdattaryn qýattaý kerek. Aqyl men únqatysýǵa, sabyrlylyq pen para­sat-paıymǵa shaqyrý jahandyq álemge qarsylardyń aqparattyq shabýyldarynyń qurbandyqtaryna aınalmaýy tıis. HHI ǵasyrda álemge tynyshtyq kerek!» Bul der kezinde kóterilgen bastama degen oıdamyn. Eń bastysy, Batys elderiniń basshylary Elbasynyń bastamasyna aıryqsha kóńil aýdaryp otyr. Qalaı desek te, Qazaqstan basshysy endigi jerde ıadrolyq qaýipsizdikke qatysty sózden iske kóshý kerek ekendigin manıfeste kórsetip berdi. Búrkitbaı AIаǴAN, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory.

Otanymyzdyń asqaq mártebesin aıqyndaıdy

Biz álemdegi jaǵ­daıd­yń qalaısha óris­tep jatqandyǵyn erek­she tolqynyspen ba­qy­lap otyramyz. О́ıt­keni, ol kún ótken saıyn shıelenisip barady. Jer-jerde qaq­tyǵys­tar oshaǵy paı­­da bolyp jatyr. Má­se­len, Kavkazda, Taý­ly Qarabaqtaǵy biraz ýaqyt tynysh­ta­lyp qalǵan qaqtyǵys qaıta beleń aldy. Osylaısha, álem alańdatarlyq jaǵdaıdy bastan ótkizý ústinde. Áıtse de, bizdiń erteńgi kúnnen úl­ken úmitimiz bar. Olaı deıtinimiz, Qazaqstannyń, Elbasynyń beıbit­súı­gish áleýetine erekshe senim artamyz. Biz jaqynda ǵana Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi sammıtti jiti qadaǵalap otyr­dyq. Elimizdiń, Elbasynyń beıbit­shilik yńǵaıyndaǵy ıgi bastamasyna taǵy bir márte kóz jetkizdik osy alqaly jıyn barysynda. Iаdrolyq áleýeti jaǵynan álem­de tórtinshi orynǵa ıe bolsa da, osydan shırek ǵasyr buryn ta­rıh­ta tuńǵysh ret elimizde qýat­ty ıadrolyq polıgonnyń ja­byl­ǵan­dyǵyn maqtanyshpen aıtýy­myz­ǵa bolady. Sol kezde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev óte kúrdeli sheshim qa­byldady. Keıbir mem­leketter tara­py­nan ıadrolyq qarý­dy saq­tap qalý týra­ly usy­nys túsip jatsa da, qaterli qarýdan bas tar­tý jónindegi uı­­ǵa­rym­­ǵa keldi. On­da­ǵy jal­­ǵyz maqsat adam­­zat­­ty saqtaý, oǵan qa­ter tóndirmeýden týyn­daǵan-tuǵyn. Osydan 60 jyldan astam ýa­qyt buryn ıadrolyq qarýdy oı­lap tapqan Albert Eınshteın men Bertran Rassel ıadrolyq qarý­syzdaný jónindegi manıfesin ja­rııa­laǵan edi. Endi arada 60 jyl ótken soń Elbasy ıadrolyq qarýdan bas tartqan eldiń basshysy retinde óz manıfesin jarııalady. Qazaqstan Prezıdenti «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinde «Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly kúrdeli sheshim qabyldaǵan memleket qaıratkeri retinde, men álemdik lıderler men búkil halyqaralyq qoǵamdastyqqa aqyl-parasatqa júginińder degen ótinishpen qaıy­rylyp otyrmyn», degen-di. Shynynda da, Nursultan Ábishuly aıtqandaı, egerde soǵys bola qalǵan kúnde jeńimpaz bolmaıdy jáne bola almaıdy, onda bári de jeńiledi. Kórnekti oqymystylar Al­bert Eınshteın men Bertran Rassel manıfesin qabyldaǵan kez­de jaǵdaı, psıhologııa múldem basqasha bolatyn. Adamı qarym-qatynastar da ózgeshe edi. Álem qos polıarly-tuǵyn: kommýnızm, antıkommýnızm degen sııaqty eki júıe arasyndaǵy kúresten turatyn. Búginde kórip otyrǵanymyzdaı, terrorızmniń shegi de, tosqaýyl bolar shekarasy da qalmaı barady. Al ıadrolyq qarý ekstremıster men terrorshylardyń qolyna túsken jaǵdaıda ne bolatynyn boljaý tipti qıyn... Bastamashysy Qazaqstan, Elbasy bolyp tabylatyn bas­tama, «Álem. HHI ǵasyr» atty beı­bit­sh­ilik manıfesiniń mańyzy óte zor. Qazaqstannyń bastamasy boıynsha ótken jyly BUU Bas Assambleıasy Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń manıfesi arqyly taǵy da bizdiń eldiń beıbit bastamasy álemdik deńgeıde j­oǵa­ry baǵalandy. Elbasynyń irge­li bastamasy jahanǵa beıbit bas­ta­malarymen tanylǵan Qazaq­stan­nyń asqaq mártebesin aıqyndaıdy. Georgıı KAN, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.

Qazaqstannyń jasampazdyq qadamy

AQSh astanasynda ótken Iаdrolyq qaýip­siz­dik jónindegi sam­mıttiń basty oqı­ǵa­sy Qazaqstan Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaev jarııa­laǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi bolǵany talas tý­dyr­­maıdy. Elba­sy­nyń bul ǵalamdyq ını­sıa­tıvasy álemdik qaýym­dastyqtyń tarapynan adamzatqa qaýip-qater tóndirip tur­ǵan qandy qaqtyǵystar men soı­qandy soǵystardyń aldyn alý­ǵa negizdelgen baǵdarlama retinde baǵalanýda. Qazir álem ǵalamat ózgerister­diń tabaldyryǵynda tur. Turaq­syz­dyq ottary jer-jerde tuta­nyp, ıadrolyq terrorızm qaýpi qy­lań berip qalady. Qaýipsizdikti saq­taýdyń burynǵy tetikteri kún­nen-kúnge kúshin joǵaltyp bara­dy. Osyndaı qıyn-qystaý ke­zeńd­e memleketter arasyndaǵy qara­ma-qaıshylyqtar men daý-da­maı­lar­dyń sheshimin tabýdyń tıimdi jol­daryn usyný ma­ńyz­­dy bolyp sana­lady. Qazaqstan Prezı­dentiniń baǵ­dar­­l­a­masynda HHI ǵ­a­syr­daǵy memle­ke­tara­lyq qarym-qa­ty­nas­tyń jańa para­dıg­ma­lary usynyldy. Ol – beıbitshilik pen qaýipsizdik úshin bir­deı jaýapkershilik qaǵıdattaryna negizdelgen beıbit únqatysýlar men kelissózder. Iаdrolyq jáne basqa da jappaı qyryp-joıý qarýlarynan azat álem qurýǵa qadam jasaý, jahannyń turaqtylyq jaǵrafııasyn keńeıtý, áskerı bloktardan bas tartý, ha­lyq­aralyq qarýsyzdandyrý úde­risin jańa tarıhı jaǵdaıǵa beıim­d­eý, barlyq ulttardyń ǵa­lam­­dyq ınfraqurylymdarǵa, re­sýrstar men rynoktarǵa teń dáre­jede jáne ádilet talaptarymen erkin enýine negizdelgen úrdister qalyp­tastyrý – Nursultan Ábishuly­nyń málimdemesindegi aıryqsha atap óterlik adamzat úshin asa mándi min­detter, mine, osylar. BUU qol­daýy­men beıbitshilik, turaq­ty­lyq, ózara senim jáne qaýipsizdik jo­lyn­da jumylǵan memleketterdiń Jahan­dyq koalı­sııasyn qurý – jo­ǵa­rydaǵy maqsattardy júzege asyrý­daǵy mańyzdy qadam bolary sózsiz. Qazaqstan – álemdik qoǵam­dastyqqa qarýsyzdaný máselesine baılanysty salıqaly saıasat júr­gizýdiń jarqyn úlgisin kór­set­ken memleket. Kúsh-qýaty jóni­­nen álemdegi tórtinshi atom arse­naly­nan bas tartýymyz osy oıy­myz­dyń dáleli emeı, nemene? «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi – Qazaqstannyń soǵyssyz álem­ge baǵyttalǵan kezekti bir batyl qadamy. Endeshe, sonyń qaıyr­ly bolýyna bárimiz tilektestik bildireıik. Elena NEChAEVA, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti saıasattaný kafedrasynyń meńgerýshisi, saıası ǵylymdar kandıdaty. ASTANA.

Bitimgershiliktiń róli qashanda joǵary

О́ńirlik jáne jahandyq qaýip­sizdik árdaıym Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdentiniń syrtqy saıası baǵytynyń basty ustanymy ekendigi aıan. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń álem tarıhynda teńdessiz – kólemi boıynsha álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan bas tartý jóninde qabyldaǵan strategııalyq sheshimi búkil óńirdiń ıadrolyq qaýipsizdiginiń kepildigin qalyptastyrdy. Al 1992 jyly Nursultan Nazarbaevtyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrý ıdeıasyn usynýy Ortalyq Azııadaǵy turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi ózekti faktorlardyń biri boldy. Bizdiń elimiz osy táýelsizdiktiń tuǵyryna mingen jyldar ishinde beıbitshilikti qoldaǵan saıasatynan bir aınyǵan emes. Sondyqtan da, Qazaqstan Irannyń ıadrolyq problemasy sııaqty jahandyq qaýipsizdik máseleleri men shıelenisterdi sheshýde mańyzdy bitimgershilik ról atqaryp keledi. Osy oraıda, qazaqstandyq dıplomatııanyń jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde biregeı tájirıbe jınaǵany sózsiz jáne ol álem jurtshylyǵynyń bizdiń Prezıdentimizdiń beıbit bastamalaryna zor qyzyǵýshylyqpen nazar aýdarýyna alyp keldi. Iаdrolyq qarýdyń terrorısterdiń qolyna túsý múmkinshiligine baılanysty jahandyq qaýipsizdikke tóngen qater jaqynda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıttiń basty taqyryby boldy. Vashıngtonda ótken sammıtte Qazaqstan Prezıdenti bul máselege baılanysty birqatar naqty usynystar bildirdi: Birinshiden, bul máselege baılanysty dúnıejúzilik qoǵam­dastyqtyń áreketin úılestirýde BUU rólin arttyrý. Elbasy BUU jahandyq máselelerdi jan-jaq­ty sheshýshi uıym retinde balamasyz ekenin árdaıym aı­typ keledi. Byltyr BUU Bas Assambleıasynyń 70-sessııasynyń Jalpy debattarynda sóılegen sózinde osy uıymnyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda onyń qury­ly­myn reformalaý boıynsha naq­ty bastamalardy usynǵan bolatyn. Sol kezde Qazaqstan Prezıdenti terrorızmmen kúres boıynsha BUU jan-jaqty qamtylǵan qujatyn qabyldaýdy, sonymen qatar, BUU qamqorlyǵymen halyqaralyq terrorızmge qarsy biryńǵaı dúnıejúzilik júıeni qurýdy usynǵan. Ekinshiden, Qazaqstan qarý jasaýǵa múm­kindik beretin deńgeıge deıin ýranmen baıytý máselesin sheshýge shoǵyrlanýdy usynady. Bul úshin Qazaqstanda Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttikpen birlese otyryp, kez kelgen elge senimdi ıadrolyq otyn jetkizilimin qamtamasyz etetin dúnıejúzindegi alǵashqy Tómen baıytylǵan ýran banki quryl­dy. Qazaqstanda MAGATE Tómen baıy­­tylǵan ýran bankin qurý bastamasyn múshe-memleketterdiń basshylary birlesken málim­demesimen qoldady. Serik QOJKENOV, «Nur Otan» partııasy Qoǵamdyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory.

Synaq alańyn ashqandar kóp, japqan jalǵyz!

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń AQSh-qa jasaǵan memlekettik saparynyń tarıhı mańyzy zor. Qazirgi kezde álemdik saıasatkerler men aqparat quraldary Qazaqstan Prezıdentiniń ıadrolyq qaýipsizdik sammıtinde sóılegen sózi men usy­nystaryn keńinen saralaý ústinde. Onyń negizi bar. О́ıtkeni, álemde ıadrolyq synaq alańdaryn ashqan prezıdentter kóp, al synaq alańyn japqan tuńǵysh Prezıdent – Nursultan Nazarbaev! Sondyqtan, Memleket basshysynyń sam­mıttegi manıfesi úlken qyzyǵýshylyq tý­ǵyzdy. Mundaǵy maqsat dúnıejúziniń kósh­basshylary men halqyna adamzatty jappaı qyryp-joıatyn qarý-jaraqty HHI ǵasyrda qoldanbaý, atom áleýetin beıbit maqsatqa paıdalaný. Manıfestiń mańyzy – jer-jahanda qoǵamdyq qurylysy ártúrli memleketterdiń basyn biriktiretin, barsha beıbitsúıgish halyqtardyń ortaq múddesin oılaǵan oıly qujat bolýynda. Qazaqstan tarapynyń atom qarýyn shyǵarmaýǵa jáne ony eshqashan qoldanbaýǵa úndeý jasaýy atalǵan bastamanyń úlken gýma­nıstik sıpatyn kórsetedi. Bizdiń maqsatymyz – álemde aldyńǵy qatarly elderdiń biri retinde atom qarýynsyz aımaq qurý aıasyn keńeıte berý. Prezıdent sammıttegi sózinde búginde ıadrolyq qarýdan tys aımaq retinde osydan on jyl buryn qurylǵan ortalyqazııalyq keńistikti atap ótti. Atalǵan ıdeıalardyń Otany, álbette, Qazaqstan ekenin maqtan tutamyz. Bul bastama táýelsizdik alǵanyna shırek ǵasyr endi tolǵaly otyrǵan memleketimizdiń halyqaralyq dáre­jedegi adamzatty oılandyratyn ortaq máselelerdi sheshýge qanat qaǵýymen qundy. Sebebi, Qazaqstan sııaqty álemde qýaty jaǵynan tórtinshi orynǵa ıe ıadrolyq qarýy bolǵan eldiń Eýrazııa keńistiginde joıqyn qarýdan bas tartyp qana qoımaı, atomnan azat etý ıdeıasyn kóterýi qýantady. Bul AQSh, Reseı, Qytaı syndy elderdiń, álemniń ózge de memleketteriniń qaýip­sizdigin saqtaý ekendigin alyp derjavalar jete túsinýi tıis. Sondyqtan, ıadrolyq áleýetti qoǵamnyń damýyna jumsaýǵa bolatyndyǵyn nasıhattaýy Elbasymyzdyń kóregendigi men kemeldigi. HHI ǵasyrda álem elderimen ıyq tirestire otyryp, uly máselelerdi kóterýi Prezıdentimizdiń parasaty men paıymynyń aıqyn kórinisi. Mahmut TÚIEBAEV, Qazaq ınnovasııalyq gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty.  SEMEI.

Beıbitsúıgish halyqpyz

Qazaq eliniń tá­ýelsizdik alǵannan keıingi alǵashqy qadamy ıadrolyq qa­rýdan bas tartýdan bastaý aldy. Keńes Odaǵynyń qolymen istelgen zulmatqa Táýelsiz el jáne sol el­diń basshysy núkte qoıdy. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev­tyń alǵashqy Jar­lyq­tarynyń biri 40 jyl qazaq dalasyna qasiret shekkizgen Semeı polıgonyn jabý týraly boldy. Elbasynyń bul bastamasy álem nazaryn birden ózine aýdartty. Al, bıyl Semeı polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolyp otyr. Polıgonda synaq jasaý tyıylǵanymen, onyń zardaby áli zalalsyzdanǵan joq. Jaqynda AQSh-tyń Vashıngton qalasynda Iаdrolyq qaýipsizdikke baılanysty IV álemdik sammıt ótti. Osy máselege oraı jıynǵa 50-den astam eldiń basshylary qatysty. Sammıtte sóz sóılegen bes memleket basshysynyń biri – antııadrolyq qoz­ǵalystyń beldi múshesi biz­diń Elbasymyz Nursultan Nazarbaev boldy. Qa­zaqstan halyq­aralyq qoǵam­dastyqtyń beıbitsúıgish múshesi retinde bul sammıtte birqatar bastama kóterdi. Bizdiń el ýranǵa baı memleket, sol qazba baılyqty tek beıbit maqsatqa tutyna otyryp, ıadrolyq energetıka salasyn damytýdy durys dep sanaıdy. Elbasy atom qarýynan bas tartyp, endi «jasyl energetıkany» damytýdy qolǵa alý kerek ekendigin atap ótti. Sonymen qatar, Prezıdent atap ótkendeı, Jer sharynda ıadrolyq qaýipsiz aımaqtar qalyptasýy úshin halyqaralyq qujat qabyldanýy kerek. Bul mindet eń aldymen Taıaý Shyǵys aýmaǵynda júzege asýy tıis. Sebebi, bul aımaqta terrorlyq qaýip únemi joǵary. Beıbit maqsatqa qoldanyla­tyn ıadrolyq otynnyń terro­rıs­terdiń qolyna túsip qalmasyna eshkim kepildik bere almaıdy. Son­dyqtan, ıadrolyq ónimdi áskerı maqsatqa qoldanýǵa tyıym salatyn halyqaralyq kelisim kerek. Sonymen qatar, Elbasymyz N.Á.Nazarbaev Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdaný jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy isin tabandy túrde jalǵastyra beretinin aıtty. «Bolashaq týraly oılaǵan kezde men burynǵy Keńes Odaǵynan mura bolyp qalǵan ıadrolyq oqtumsyqtyń Qazaq­stan aýmaǵynan áketilgen tarıhı datany – 1995 jylǵy 24 sáýirdi jıi eske alamyn. 200 jyl buryn AQSh prezıdenti Avraam Lınkoln «Jaýapkershilikten búgin jaltarý arqyly odan erteń de qutyla almaısyń» degen eken. Ondaǵan jyldar boıy ıadrolyq jarylystardan japa shekken halqymnyń muńdaryn sezinip, qoldaýyna súıengen men ıadrolyq qarýdan taza álem týraly armanǵa rııasyz senemin»,– dep óz sózin túıindedi Nursultan Ábishuly. Osylaısha, Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqqa beıbitsúıgish el ekendigin taǵy da dáleldedi.  Baımyrza QOJAMBERLIEV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Qyzylorda.

Saıasat alańyndaǵy sarabdaldyq

Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi ja­­handyq sammıt­terdiń ma­ńyzy asa joǵary. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Prezıdenti mundaı saıası alańda adam­zattyń ortaq us­ta­­nym­daryn bas­shy­lyqqa alatyny, izgi múddelerdi bıiktetýge tyrysatyny kópshiliktiń qurmet sezimin oıatady. «Álem. HHI hasyr» sııaqty baǵdarlamalyq qujatty jahan talqysyna usynyp qana qoı­maı, ony iske asyrýdyń naqty jol­­daryn kórsetý álemdik qoǵamdastyqta zor saıası jáne moraldyq bedelge ıe tulǵanyń qolynan keledi. Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik sammıtinde bul baǵamǵa laıyqty birden-bir saıasatker bizdiń Prezıdentimiz ekendigi anyq dáleldendi. Buǵan forým minberine kóterilgen memleket basshylary men sarapshylardyń barlyǵy derlik Nursultan Ábishulyn qoldap sóılegeni kýá bola alady. Odan keıingi kezdesýlerde, pikir almasýlarda, baspasóz máslıhattarynda jy­ly shyraıly kóńil aýany baı­qalyp turdy. Munyń kóptegen sebepteri bar. Eń aldymen, Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bastaǵan kópultty, kóp­etnosty, kópdindi memleket Táýelsizdigin jarııa­laǵan nebári 25 jyldyń ishinde tarıhı ólshemdegi jetistikterimen álem nazaryna ilikti. Bul orasan qýatty atom qarýynan jahan­da birinshi bolyp bas tartý qa­damymen baılanystyrylatyny belgili. Ekinshiden, «barsha adamzat HHI ǵasyrǵa jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artty. Biraq, búginde bul elesti saǵymǵa aınalýy yq­tımal. Álemge taǵy da qater tónip tur jáne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jáne bul qater – jahandyq soǵys!» degen eskertpeni aıtýǵa bizdiń Prezıdentimizdiń basqalardan góri moraldyq quqyǵy joǵary. Elbasymyz saıası sylbyr­lyqtyń orny tolmas qatelikterge bastaıtynyn basa aıtty. «HHI ǵasyrda adamzatqa ózin ózi demılıtarızasııalaý jaǵyna qaraı batyl qadam jasaý qajet. Bizde mundaı múmkindik endi bolmaıdy. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda planeta radıoaktıvti materıaldardyń, tirshilik belgisi baıqalmaıtyn orasan zor úıindisine aınalady. Bizdiń planetamyz bire­geı, bizde munan basqa planeta joq jáne bolmaıdy da». Bul sózder saıasat oıynynyń opyq je­gizer saldarlaryn alǵa tartýymen qundy. Bizdiń oıymyzsha, N.Nazarbaev usynǵan «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlamasy álemdik kóshbasshylar tarapynan qoldaý tabatyny anyq. Bul pikirdi pysyqtaı túsý úshin Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi kezekti samıtti Astanada ót­kizý týraly usynys jasalýy Qazaq­stan bedelin asqaqtatyp tastady. Nına MITChINOVA, saıasattanýshy. KО́KShETAÝ.

Igi bastamalardyń jalǵasy

Iаdrolyq energııa – ǵasyrdan as­tam ýaqyttan beri ǵalymdar arasynda, el bıleýshilerdiń, tipti, búkil halyqtar arasynda úlken qy­zyǵýshylyq týdyryp otyrǵan sala. Bireýler odan álemdi ózine baǵyndyrar úlken kúsh, qarý kór­se, endi bireýler ony ǵylymı-tehnıkalyq damýdyń ózegi, áleýmettik-ekonomıkalyq órkendeýdiń úlken deńgeıine jetkizetin energııanyń qaınar kózi dep biledi. Sońǵy onjyldyqta jahan jurty kez kelgen kúshke qarsy kúshtiń tabylaryn uǵyndy. Iаǵnı, mańaıyndaǵylarǵa ústemdigin júrgizip, basqa memleket pen onyń halqyna qysym kórsetýdiń  mánsiz is ekenine kóz jetkizip keledi. Sondyqtan, jaqynda Va­shıngtonda  ótken tórtkil dúnıe nazaryn ózine aýdarǵan  Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi  IV sammıtte Qazaqstan Prezıdentiniń sóz sóıleýi jáne ıadrolyq qaýipsizdik turǵysynda kún tártibinde tur­ǵan ótkir problemalar jaıynda másele kóterýi bizdiń el­diń halyqaralyq are­na­daǵy salmaǵyn taǵy bir aıqyndap berdi. Bul Qazaqstan Pre­­­­zıdentiniń osy saladaǵy búgin­ge de­ıingi ıgi bastama­la­rynyń zańdy jal­ǵasy dep sanaımyn. Nursultan Nazarbaev manıfesinde qazirdiń ózinde ıadrolyq qater­lerdiń seıilmeı, qaıta ulǵaıyp otyrǵandyǵyna nazar aýdardy. Qanat jaıyp úlger­gen ozbyr terrorlyq uıymdar men aımaqtyq ultaralyq qaq­tyǵystardan týyndap otyrǵan ja­ńa problemalardyń bar ekenin tilge tıek etti. Álemdi ıadrolyq qarýdan azat etý jaıynda jahan jurtyna  ıdeıa jarııalaǵandardyń alǵash­qylarynyń biri de bizdiń El­basymyz bolatyn. 1991 jyly 29 tamyzda Memleket basshysy Nursultan Ábishuly  Nazarbaev Semeı ıadrolyq  polıgonyn ja­bý týraly Jarlyq shyǵardy. Birneshe jyl ótkende, dál osy kún Iаdrolyq synaqqa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni bolyp bekitildi. Sodan beri Qazaqstan Prezıdenti bul baǵytta talaı ıgi bastamalardyń jarshysy bolyp kele jatyr. Bastysy, onyń bári álemdik qo­ǵamdastyq tarapynan úlken qoldaý tabýda. N.Nazarbaev ıadrolyq bas­syzdyqtardan shyǵýdyń joly retinde ony beıbit qoldaný úshin ıadrolyq energııany adamzat ıgi­ligi úshin paıdalaný jóninde usynysqa basymdyq tanytty. 2012 jyly 29 tamyzda Astanada ótken parlamenttik Assambleıa ATOM jobasynyń onlaın petısııasyna qol qoıyldy. 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy Qazaqstannyń bastamasy boıynsha Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldady. Mańyz qoıyp aıtatyn taǵy bir másele,  Qazaqstan aýmaǵynda MAGATE týy astynda atom energetıkasyn damytýdy josparlap otyrǵan memleketterge arnalǵan Tómen baıytylǵan ıadrolyq otyn banki quryldy. Al, bul banktiń el ekonomıkasynyń ósýine úlesi zor bolary sózsiz.  Serekbol TOQMOLDIN, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory.