О́reli jastyń, óskeleń býynnyń baıraqty elimiz ben baıtaq jerimizge degen sheksiz qurmeti, eń áýeli olardyń táýelsizdiktiń qadir-qasıetin, qasterli qundylyǵyn jan-júrekten shynaıy sezinýimen, memleket aldyndaǵy jaýapkershiligimen ólshenedi. Jurtshylyqtyń jadynda bolar, azattyqtyń eleń-alańynda, 1991 jyly 10 jeltoqsanda ótken alqaly jıynda sóılegen sózinde Elbasy Nursultan Nazarbaev:
«Elim úshin, halqym úshin, Qazaqstanym úshin tarıhtyń qaı synaǵyna da táýekel dep bas tigýge daıynmyn. Aldymyzda qıyn-qystaý kúnder, asýy bıik belder, aıbyndy mindetter tur. Onyń údesinen shyǵý úshin eń aldymen birlik, yntymaq kerek», degen edi. Sodan bergi shırek ǵasyrda bıik minberden aıtylǵan bul sózder jańa el tarıhynyń taǵylymdy betterine aınaldy. Aqıqatyn aıtqanda, Táýelsizdiktiń 25 jyldyq belesti kezeńi ishinde Qazaqstan halqy Elbasy atap kórsetken talaı-talaı asýy bıik belderdi basyp ótip, eleýli mindetterdi oryndady. Memleket basshysynyń egemendikti nyǵaıtýǵa, memlekettilikti óristetýge baǵyttalǵan syndarly ishki jáne syrtqy saıasatyn iske asyrýǵa bel sheshe kiristi. Sol jolda el-jurt birlik bar jerde bitpeıtin is joq ekenin, yntymaq bolsa, irgege yrys qonatynyn álemdik qoǵamdastyqqa dáleldedi.
Bizdiń dáýirimizge deıingi VII-VI ǵasyrlarda ómir súrgen saq oıshyly, fılosof Anaharsıstiń: «Erkin adam degenimiz – óz qalaýymen, óz zańdarymen ómir súretin adam», degen sózi arada talaı zaman ótse de ózektiligin joımaǵanyna kóz jetkizemiz. Dańqty babamyz aıtqan erkindikke biz eldik talap pen elshildik dástúrdiń arqasynda qol jetkizdik. Eń basty jetistik – erkin oılaı biletin, óz quqyǵyn qorǵaı alatyn jas býyn qalyptasty. Keńes kezindegideı jatqa jaltaqtamaı, óz qalaýymyzben qalamyzdy salyp, dalamyzdy jaınattyq, adamnyń erkindigi men quqyǵyna qurylǵan Ata Zańymyzdyń erejelerimen ómir súrýdemiz. Oıǵa tusaý, óriske shekteý joıyldy. О́zge eldermen terezeni teń etken demokratııa ustyndary bekemdeldi. Ana tilimizge, ata-baba dini men dástúrine dańǵyl jol ashyldy. Jekemenshik quqyǵy kóptegen zańdardyń jumys isteýine negiz boldy. Ásirese, halyq boıynda nesheme ýaqyt buǵyp, buıyǵyp jatqan rýhanı azattyq alaqanyna qondy. Nátıjesinde, halyqtyń ulttyq rýhy oıandy, tarıhı sanasy jańǵyrdy, mádenı murasy, dástúr-salty qaıta oraldy. Sóıtip, barymyzdy bútindedik, joǵymyzdy túgendedik. Endigi jerde eldik eńsemizdi syrttan eshkim tómendete almaıtynyna kózimiz jetti.
Búginde jer-jahandy sharpyǵan daǵdarys ótpeli synaq ekeni túsinikti. Qaı zamanda da qarynnyń ashqanyna emes, qadirdiń qashqanyna qamyǵatyn, árdaıym rýhyn bıik ustaıtyn, mádenıetin qasterleıtin qazaq halqy bul synnan júıeli birlik pen tirliktiń arqasynda ótýge bolatynyn biledi. О́ıtkeni, tabıǵattaǵy qumyrsqa fılosofııasy adamǵa da tán.
Ádette, ekonomıkalyq, áleýmettik synaqty toǵyshar top tek qarjy-qarajatpen ǵana baılanystyrady. Biraq adamzat tek tamaqpen, aqshamen ómir súredi degenge adam sene me? Biz osyndaıda rýhanı azyqty, rýhanı serpilisti, tipti, estilik pen eskiliktiń, sulýlyq pen syndarlyqtyń básin umytpaýǵa tıispiz.
Bul máseleni Ulttyq mýzeıge tolassyz kelýshiler úrdisimen baǵamdaýǵa bolady. Oǵan ótken jyldyń sońynda qyzmet babymen Astanaǵa kelip, Ulttyq mýzeıdiń ishki qurylymymen, tarıhı eksponattarymen tanysqan Sankt-Peterbýrgtegi Ermıtaj basshysy, belgili tarıhshy-mýzeıshiler áýletiniń ókili, áriptesimiz Mıhaıl Pıotrovskııdiń myna bir sózi oı salady:
«Daǵdarys kezinde mýzeıge kelýshilerdiń sany kóbeıedi. Álemniń qaısybir elinde sondaı. Sen jańa kólik ala almaýyń múmkin, biraq sen mýzeıge jıi baryp sodan lázzat ala alasyń. Jurt mýzeıge ústi-ústine kelip jatyr, kelip jatyr. Basqa baratyn jer joq pa, álde, optımızm izdep kele me – bul faktordy arnaıy qarastyrý kerek». Onyń aıtýynsha, daǵdarysty kezderde halyqtyń mýzeılerge kóp kelýi qoǵamdy áleýmettik-psıhologııalyq sabyrlylyqqa beıimdeıdi, bastaıdy, qalyptaıdy. Mýzeılerge kelgen jurt adamzat tarıhynyń, onyń ishinde óz eliniń qol jetkizgen jetistigimen qatar, san qıly taýqymet pen zobalańǵa toly aıǵaqty derekterge, naqty jádigerlerge kóz jetkizip, fılosofııalyq oı-tolǵamdarǵa barady. Iаǵnı, qazaqy uǵymmen aıtqanda, adamdy táýbesine keltirip, kez kelgen qıyndyqtyń ótpeli ekenin kórneki quraldar kórsetip bermek.
Bıyl – el ómirindegi erekshe belesti jyl. Tarıhı táýelsizdikke shırek ǵasyr tolatyn mereıtoı mejesi. Sondyqtan, Elbasy aıtqandaı: «Daǵdarystyń bári keledi, ketedi. Qaıta osyndaı ótpeli kezeńde utymdy sheshimder qabyldap, qareket etý kerek». Osy oraıda rýhanı-mádenı salada mańyzdy da jaýapty sharalar atqarý mindeti tur. Arnaıy qurylǵan memlekettik komıssııa májilisinde de kóptegen mindetter aıqyndalyp, jospar túzildi, onyń bári ret-retimen oryndalatyn bolady. Sonyń aıasynda artyq qarjy tilemeıtin, ynta men qulyq tanytyp, qunttap jatsaq, oraılasa ketetin oıtamyzyqty ortaǵa usynýdy jón kórdik. Mysaly, álemdik tájirıbede, kez kelgen mereıtoılyq kezeńderdi árbir 25 jylmen belgileýdiń de ózindik máni bar. О́ıtkeni, tarıh ár býyndy 25 jyldyq aıyrymmen bóledi. Aıtalyq, bala týǵanda, ákesi – 25-te, atasy – 50-de, babasy – 75-te. Bul adam jasyndaǵy ortaq shartty yrǵaqtyń memleket tarıhynda da ózekti negizi bar. Mysaly, osydan 50 jyl buryn Gaıana eli men Lesoto koroldigi táýelsizdik alyp, jamandy-jaqsyly memleket bola bastady. Sondaı-aq, týra jarty ǵasyr buryn keńestik «Lýna-9» planetaaralyq stansasy tuńǵysh ret aıǵa qondy. Al, 75 jyl buryn fashıstik Germanııa Keńes Odaǵyna tutqıyldan agressııa jasady. Álemniń jartysyn Ekinshi dúnıejúzilik soǵys órti sharpydy. NKVD Estonııa, Latvııa, Lıtva turǵyndaryn deportasııalaı bastady. Edil boıyndaǵy nemis avtonomııalyq respýblıkasy joıyldy. Maıdanda san myńdaǵan jazyqsyz jan ólim qushty. Dúnıejúzi beıbitshiliktiń qadirin burynǵydan júz ese artyq bildi. Osy jáne basqa oqıǵalardyń Qazaqstannan tys júrmegenine kóp mysal keltirýge bolady. Biz joǵarydaǵy derekterdi hronologııa úshin ǵana aıttyq.
Elbasy aıqyndap bergen bizdiń «Máńgilik El» jolymyzda aldaǵy árbir shırek ǵasyrda aıryqsha bıikterdi baǵyndyramyz dep oılaımyz. Sonda álem ýaqyt pen zaman saǵatyna qarap, Qazaqstan 2016 jyly myna beleske kóterildi, 2041 jyly myna asýdy aldy, 2066 jyly myna asqarǵa shyqty dep, kóńil toǵaıtary sózsiz.
Bul turǵyda da «Qazaqstan-2050» Strategııasy eldik temirqazyq, memlekettik tuǵyrnama bolatynyna senemiz.
Osy rette jalpy mádenı salanyń, sonyń ishinde mýzeılerdiń aldyndaǵy mindetter aıqyndala túsedi.
Birinshiden, barlyq mýzeı baǵyty men deńgeıine qaramaı Táýelsizdikti – Qazaq eli tarıhynyń bıigi, jasampazdyǵynyń ólshemi esebinde tujyrymdamalyq arqaý etip alýy kerek.
Ekinshiden, Qazaqstanda mýzeı ataýly irili-usaqty jádigerlikterin halyqqa «Máńgilik El» muratymen baılanysta túsindirip, taldap, baıandap bere alatyn deńgeıde bolýy tıis.
Úshinshiden, búginimiz – ótkenimizdiń jalǵasy, erteńimizdiń bastaýy. Endeshe, osy sabaqtastyq, dánekerlik jastarǵa túsinikti pishinde, tipti, aǵartýshylyq pen izdenis aıasynda aıqyndalǵany abzal.
Jas urpaqqa Táýelsizdiktiń tarıhyn, jasampaz jolyn kórsetip, uǵyndyrý maqsatynda respýblıkamyzdyń barlyq mýzeıleri taqyryptyq ekspozısııalyq josparlaryna, negizgi jáne qosymsha qorlaryna jańa talappen tereń de júıeli saraptama jasap, qazaqstandyq patrıotızmdi beıneleıtin, aıshyqtaıtyn kórmeler men leksııalar uıymdastyrǵany jón dep bilemiz.
Zaman jańarady, zamanmen birge adam da jańarady. Táýelsizdik jyldary oqyp-toqyp, qyzmetke aralasqandardy eseptemegende, azattyq qurdastarynyń ózi ájeptáýir azamat bolyp qaldy. «Bolashaq» baǵdarlamasy túlekteri men «Nazarbaev Ýnıversıtet» ǵylymı izdenisteri, sport pen mádenıettegi jańa esimder – álem jáne Qazaqstan, álem jáne Astana atyn shartarapqa málim etti.
Shırek ǵasyrdaǵy elimizdiń álemdik qaýymdastyqtaǵy orny, Astanadaǵy dúnıejúzilik deńgeıdegi sammıtter, forýmdar, sezder, basqosýlar, jalpy Qazaq eli ortalyǵynyń saıası mıssııasy – jańa Qazaqstannyń aıbyny men aıdynyn aıǵaqtaıdy. Bizdiń mýzeıler bul jetistikterdi – táýelsizdiktiń jemisi retinde jetkize alatyndaı izdenisterge barsa deımiz.
Sonymen birge, tól mádenıetimiz qanat jaıyp, ónerimiz ilgerilep jatsa, bul táýelsizdiktiń arqasy ekeni aqıqat. Táýelsizdik jeńisteri shyǵarmashyl qaýymnyń taqyryptaryna da tamyzyq boldy. Qylqalam sheberleri egemen jyldarda bar shabytymen sýret saldy, halyqaralyq kórmelerge qatysty, shyǵarmashylyǵyn shyńdady.
Osyndaı jetistikterdi jalǵastyra otyryp, dál bıyl otandyq sýretshiler men músinshiler elimizdiń mýzeılerine eldik taqyryptaǵy týyndylaryn tapsyrsa, táýelsizdik toıyna tamasha tartýy bolar edi.
Halyq – qazyna, halyq – kómbe. Qazaqstan Ulttyq mýzeıi birazdan beri elimizge belgili tulǵalardyń murasyn qunttaý men elge tanystyrýdyń jańa formasyn iske asyryp keledi. Táýelsizdik tarıhyna arnalǵan arnaıy zalymyz kez kelgen kelýshini baýrap alatyny bir basqa, árbir qazaqstandyq azamatqa elimiz úshin, Elbasy úshin maqtanysh sezimin syılaıdy, qoǵamdyq oı salady. Muny «tulǵalar murasynyń mýzeıdegi tuǵyry» dep anyqtaýǵa da bolady. Osy shara barysynda jer-jerden qanshama jádigerlik jınaldy, qanshama muraǵa «ekinshi ómir» berildi. Bile-bilsek, burynǵy-keıingi qaıratkerlerdiń, aqyn-jazýshylardyń, óner-mádenıet tulǵalarynyń bári – Táýelsizdiktiń negizin qalaǵandar. Sondyqtan, mereıtoı jyly osy úrdis jalǵastyryla beredi. Murany jınaý bar da, ony halyqqa laıyqty kórsetý bar. Biz osy jaǵyna kóp mán berýimiz kerek.
Mýzeılerdiń aldynda taǵy da bir buqaralyq mindet bar. Ol – BAQ-pen, baspalarmen tyǵyz baılanys jasaý. Qazir naryq jáne báseke zamany. Qaı aqparat quraly óz betinde halyq súıetin murany, jádigerlikti usyna otyryp, ózine qajetti jarnama nemese basqa da materıal bergisi kelmeıdi? Álemniń kez kelgen «ushaq nemese bort jýrnalyn» qarańyz: búgingi stıldi buıymnyń janynda tarıhı jádigerlik turady. Sondaı-aq, búgingi ómirdiń negizi, bastamasy retinde de kóne jádigerlik usynylady. Biz baspany, sonyń ishinde tarıhı-tanymdyq eńbek, oqý quraldaryn shyǵaratyn salany áli mýzeıge tarta almaı júrmiz. Qazirgi kitaptardaǵy eskiliktiń sýretterin baıqasańyz, tupnusqadan alynbaǵany, kóshirmeden kóshirilgeni taıǵa tańba basqandaı kórinedi. Oqýshy dápteri, kúndeligi, basqa da jazý-syzý qaǵazdary betinde mýzeı jádigerlikteri júrse, qandaı taǵylymdy. Otandyq kásipkerlerimizdiń, bıznes qaýymynyń, is adamdarynyń da ulttyq qundylyqtarymyzǵa oń qabaq tanytatyn mezgili kelip jetti emes pe? Bizdińshe, Táýelsizdiktiń zor jeńisi de osyndaı yqylastylyqta bolsa kerek.
Álbette, mundaı isterdiń bári otanshyldyq negizde, arnaıy tapsyrmasyz, árbir azamattyń, árbir mamannyń óz nıetimen, túsinigimen júzege asyrylyp jatsa, bárimiz de quptap qýanar edik. Budan biz zamandastarymyzdyń boıyndaǵy Otanǵa degen shynaıy qurmettiń, Qazaq eline degen rııasyz janashyrlyqtyń jarqyn úlgisin tanyr edik.
Árıne, Táýelsizdik – ulystyń uly jetistigi. Shırek ǵasyrlyq mereıtoı Qazaqstan halqy Assambleıasy qanatyndaǵy barsha etnosqa ortaq. Beıbitshilik jáne kelisim Saraıynyń tarıhı, saltanatty rýhynan, Túrkistannyń Taıqazanynan Ulttyq mýzeıge tapsyrylǵan osy qazannyń rámizdik kóshirmesine deıin elimizdiń bar jurtyn bir múddege toptastyrady, bir armanǵa ushtastyrady. Qazaqstandaǵy halyq tatýlyǵy da – mýzeılerdiń de, shynaıy ómirimizdiń de sáni. Elimizdiń baqyty da, baǵy da – qazaqqa etene baýyr basqan barsha qaýymnyń ortaq jemisi. Álimsaqtan qazaq pen Qazaqstan muraty – «altaý ala bolsa – aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa – tóbedegi keledi».
Mýzeılerdi – mádenıet máıegi, órkenıet joly desek, osy máıek pen jol elimizdi jańa jetistikterge jeteleıdi dep senemiz.
Darhan MYŃBAI,
Qazaqstan Respýblıkasy
Ulttyq mýzeıiniń dırektory.
ASTANA.
