Uıymshyldyq uıǵarym ulaǵaty

Sáýirdiń ekinshi jartysyna qaraı Ystambul qalasynda Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynyń (IYU) 13-shi sammıti bolady. Oǵan Prezıdent N.Nazarbaev qatysady dep kútilýde. Osyǵan baılanysty atalmysh uıymnyń tarıhy týraly oqyrmandarymyzǵa qysqasha aıtyp berýdi durys dep sanadyq. Bul uıym 1969 jyldyń 25 qyr­kúıeginde qurylǵan. Ol saıa­sı, ekonomıkalyq, áleýmettik sala­lardaǵy Islam elderiniń ynty­maq­tastyǵyn jáne kolonıalızm men neokolonıalızmge, násilshildikke qarsy kúres pen Palestınany azat etý uıymyn qoldaý maqsatyn kózdeıdi. Kóptegen zertteýshi avtorlar bul maqsattyń túbinde Islam áleminiń ekonomıkasy damyǵan Batys elderinen táýelsiz bolýdy kózdegen «ıslam ekonomıkasy», «ıslamnyń jańa ekonomıkalyq tártibi» sııaqty tujyrymdardy jasaý jatyr dep sanaıdy. Sonyń kórinisindeı bolyp HH ǵasyrdyń óne boıynda túrli ıslamdyq qozǵalystar men forýmdar, sondaı-aq, halyqaralyq ınstıtýttar uıymdastyryldy. 1962 jyly Mekkede Saýd Ara­bııasynyń bastama­shyl­dyǵy­men alǵash ret «Islam áleminiń lıgasy» dep atalǵan tolyq­qandy ha­lyq­aralyq ıslam uıymy quryl­dy. Onyń hartııasynda ıslam yn­ty­maqtastyǵyn nyǵaıtý, Is­lam ıdeıasyn taratý, ataqty din qaı­­­rat­kerlerimen tyǵyz baıla­nystar ornatý jáne t.b. jazyl­dy. Alaı­da, Lıganyń qury­ly­my naq­ty­lanbaǵan edi. Ol Is­lam álemindegi aımaqtyq jáne ja­han­dyq qaterlerge aýyzsha qarsylyq bil­dirgenimen, tikeleı áser etý teti­kterin jasaýǵa umtyl­mady. Son­dyqtan da bul uıym tıimsiz dep tanyldy. Osyndaı tájirıbelerden ótip kelgen Islam uıymy aqyry 1969 jyly Marokkonyń astanasy – Rabat qalasynda Islam Kon­­ferensııasy Uıymy (IKU) degen atpen qurylyp, halyq­­aralyq uıymdar standarttaryn qabyldady. Uıymnyń shtab-páteri Saýd Arabııasynyń Jıdda qalasynda ornalasatyn bolyp belgilendi. Oǵan múshe elderdiń laıyqtylary kezekpen tóraǵalyq etip otyrady. 2011-2012 jyldary IKU-ǵa tór­aǵalyq etý quqyna TMD elderi­niń arasynan birinshi bolyp Qa­zaqstan ıe boldy. Astana qalasynda ótken uıym Syrtqy ister mınıstr­leri keńesiniń (SIMK) 38-shi sessııa­synda El­basy Nursultan Nazarbaev­tyń usy­nysymen onyń naqty­lanba­ǵan ataýy ózgertilip, Islam Ynty­maq­tastyǵy Uıymy (IYU) degen jańa ataý aldy. Sóıtip, uıym abstrak­sııaly ataýmen áreket etip kelse, endi naqtyly ataýmen naqty qyzmetter jasaýǵa kóshti. Astanadaǵy SIMK-ni tarıhı oqıǵa dep ataýǵa bolady, óıtkeni, onda uıymnyń ataýy ózgerýimen qatar, Adam quqyqtary jónindegi turaqty komıssııa quryldy. IYU-nyń Ortalyq Azııamen yntymaqtastyq jónindegi is-áreket jospary alǵash ret qabyldandy. Jańǵyrtý men reformalardy HHI ǵasyrdaǵy Islam álemi damýynyń negizi dep jarııalaǵan, mazmuny jóninen uıymnyń eń progressıvti qujaty bolǵan Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaev­tyń musylman úmmeti aldyndaǵy baǵdarlamalyq sózi IYU Astana deklarasııasynyń negizin qalady. Astanadaǵy kezdesýde oǵan qa­tysýshylar ózderiniń uıym qaǵı­dattaryn jaqtaıtynyn taǵy da qýattap, ony damytýdyń jańa joldaryn aıqyndady. Sonymen qatar, olar Qazaqstanǵa EQYU sammıtin tabysty ótkizýge múmkindik bergen aıryqsha jasampaz Astana rýhy Syrtqy ister mınıstrleri keńe­siniń (SIMK) sessııasynda da uıym­dy jańǵyrtý úshin qolaıly ahýal qalyptastyrǵany týraly ortaq pikirde boldy. Syrtqy ister mınıstrleri keńesi (SIMK) júzden astam qa­rar qabyldady, sonyń ishinde Qazaq­stannyń bastamasymen usy­nyl­ǵan Aýǵanstandaǵy zańsyz esirtki óndirý jáne onyń aınalymymen kúresý, burynǵy Semeı ıadrolyq polıgony men Aral teńizi óńirlerin saýyqtyryp, qalpyna keltirý jónindegi qujattar bar. Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­mynyń negizgi qaǵıdattary mynalar: tolyq teńdik; ár halyqtyń óz taǵdyryn ózi sheshý quqyǵyna degen qurmet; ishki isterine aralas­paý; memleketterdiń egemendigin, táýelsizdigin jáne aýmaqtyq tutas­tyǵyn qurmetteý; IYU-ǵa múshe memleketter arasyndaǵy daýly máselelerdi kelissóz, araaǵaı­yndyq nemese arbıtraj arqyly beıbit jolmen sheshý; uıymǵa múshe memleketter aýmaqtarynyń tutas­tyǵyna, sonymen birge, saıası táýel­sizdigine qarsy kúsh qoldan­baý nemese qoqan-loqy kórsetpeý. Búgingi tańda IYU – qaty­sý­shy­­larynyń sany jóninen álem­de BUU-dan keıin ekinshi oryn ala­tyn asa úlken uıym. Oǵan qaty­sýshy 57 memlekettiń halyq sany 1,5 mlrd. adamnan asady. 5 memleket jáne 5 halyqaralyq uıym onyń baıqaýshysy márte­besin alǵan. Uıymnyń eń joǵary organy – Memleket jáne Úkimet bas­shylarynyń sammıti. Ol úsh jylda bir ret ótip turady. Al jumysshy organy bolyp esep­teletin Syrtqy ister mınıstr­leri­niń keńesi jyl saıyn uıym­das­­tyrylady. Atqarýshy organy – Bas hatshylyqty syrtqy ister mı­­nıs­trleri konferensııasy tórt jylǵa saılaıtyn Bas hatshy basqa­rady. 2014 jyldyń 1 qańtarynan Bas hatshy qyzmetin Saýd Arabııasy Koroldiginiń ókili Iıad Amın Madanı atqaryp keledi. Bas hatshynyń saıası, ǵylym men tehnologııa, ekonomıka jáne áleýmettik máseleler boıynsha tórt orynbasary bar. Arab, aǵylshyn jáne fransýz tilderi uıymnyń jumys tilderi bolyp esepteledi. Ystambulda bolatyn sammıtte IYU-nyń 2025 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan 10 jyldyq damý baǵdarlamasy qabyldanady dep kútilýde. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».