Ereýiltóbe

Qarqara. Aspantaýdyń «basy – qys, etegi – jaz» osy atyraby týraly aıtqanda birden ǵulama ǵalym, jıhankez-saıahatshy Shoqan Ýálıhanov oıǵa oralady. Kezinde munda bir emes, birneshe ret bolǵan uly ǵalymnyń osynda óshpes rýhy men ólmes belgileri jatyr. Ejelgi Qarqara eliniń turmys-tirshiligi, sulý tabıǵaty Shoqan jazǵan eńbekter men salǵan sýretterde jaqsy beınelengen. Mundaǵy Myńjylqy taýynyń bir asýyn búginge deıin osyndaǵy jurt «Shoqan asqan» dep atap júr. Bul tarıhı ólkege Shoqan alǵash Uly júz qazaqtary men Alataý okrýginiń prıstavy, polkovnık M.Homentovskıı uıymdastyrǵan Ystyqkól ekspedısııasynyń quramynda 1856 jyly kelgen. Saıahatshy-ǵalym osynda ózen men bastaý-bulaqtardyń moldyǵyn, jaıylymdyq jerlerdiń shuraı­lylyǵyn, ań men qustyń jyrtylyp-aıyrylatynyn súısine sýretteıdi. Qarqara óńiri ejelden-aq tórt túlik malǵa toly. «Aıasy az ǵana Qarqara jazyǵy ıin tiresken maldan bet-júzin kórsetpeıdi. Qaptap basqan tuıaqtan qabyrǵasy qaıysyp tunshyqqandaı», – dep jazady osy óńirdi 1927 jyly kózimen kórgen zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezov óziniń «Qıly zaman» povesinde. Toǵyz joldyń toraby bolǵan sulý ólkege Reseıdiń Edil men Ertis boıyndaǵy qalalarynan, Orta Azııadaǵy Hıýa, Buhara, Samarqand, Tashkent, Qulja, Qashqa­rııadan kelgen saýda­gerlerdiń tańǵalmaǵany joq shyǵar. Osyndaǵy 1916 jylǵy ereýil qazaq tarıhynda «ult-azattyq qozǵalysy» delingenimen, halyq Muhtar Áýezovtiń sózimen «Alban kóterilisi», «Qarqara kóterilisi» dep aıtady. Uly jazýshy 1927 jylǵy jazda Qarqara ózeniniń boıyndaǵy qaı araǵa kıiz úı tikkizip, «Qıly zamanǵa» derekter jınady eken?.. Átteń, bilý qıyn. Bilsek, nege bir belgi qoımasqa?! Qarqara jazyǵy – alban rýynyń qut-berekeli jaılaýy, keshegi babalarymyzdyń azattyq jolyndaǵy qany tamǵan jer. Búgin de qýat-kúshin joımaı, qulpyryp, ótkennen syr bermeı tur. Qarqara jazyǵynda ne kóp, tóbeler kóp. Taý etegindegi mıdaı jazyqqa osy taqııadaı dóńgelek obalardyń óz betimen paıda bolmaǵandyǵy, adam qolymen jasalǵandyǵy aıdaı aqıqat. El aýzynda olar týraly ártúrli áńgimeler men ańyzdar bar. Jaýgershilik zamanda qazaqtar jaýyna qarsy shabar aldynda ár áskerge birden tas alǵyzyp, úıgizip, sol tas úıiktiń kólemine qaraı qolynyń sanyn bilgen. Joryqtan oralǵanda sonyń qataryna qaıta tas úıgizip, shyǵynyn anyqtap, ólgenderge baǵyshtap quran oqyǵan dese­di. Qaraýyl qaraıtyn tóbe maqsatynda da tas jınaǵan dep  aıtady. Búginde olardyń ústine shóp shyǵyp, shym basyp ketken. Qarqarada bolǵandar osy tóbelerge bir shyqpaı ketpeıdi. Obalardyń ústinen ataqty jaılaý tym ásem bolyp kórinedi. Batyr babalarymyzdyń jınalyp bas qosqan jeri sol tóbelerdiń bireýi ekeni belgili. Biraq, onyń dál qaısysy ekenin kezinde eshkim dál taýyp bere almady. 80-jyldary keńshar dırektory bolǵanda tur­ǵylyqty qarııalardan suras­tyrǵanym bar. Olardyń da biletini bolmaı shyqty. О́zim árkez osy tóbelerdiń janynan ótkende ústinde qolyna jelbiretip qyzyl jalaýyn ustap, 20-jyldary babalar rýhyna bas ıip, eldi erlik pen birlikke shaqyryp turǵan óńir basshysy Oraz Jandosovtyń beınesin kórgendeı bolatynmyn. 1926 jyldyń tamyz aıynda Qarqara kóterilisiniń on jyldyǵy qarsańynda sol kezdegi el astanasy – Qyzylorda qalasynan ataqty Qallekı, Qalıbek Qýa­nyshbaev pen  ánshi Ámire Qa­shaýbaev bastaǵan, quramynda Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Isa Baızaqov syndy talanttar bar bir top óner sańlaqtary Oraz Jandosovpen ilese kelip, jármeńkege jınalǵan halyq aldynda óner kórsetipti. Osydan az keıin munda Muhtar Áýezov pen Ilııas Jansúgirov te bolyp, 1916 jylǵy kóterilis qaharmandarymen kezdesken. Sonda qazaqtyń jeztań­daı ánshisi Ámire Qashaýbaev keń jaılaýdy jańǵyrtyp án shyrqapty. Sodan bolar, Qarqara jármeńkesiniń orny maǵan úlken teatr sahnasyndaı kórinedi de turady. Teatr demek­shi, 1984 jyldyń jazynda aýdanǵa Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ártisteri gastrolge keldi. Úlken operanyń aýyl sahnasynda óner kórsetýi alǵash ret eken. Árıne, mundaı klassıkalyq ónerdi dalaǵa alyp shyǵý ońaı jumys emes. Soǵan qaramastan, teatr ujymy bir kezdegi Qarqara jármeńkesiniń ornyna «Qyz Jibek» operasyn qoıýǵa kelisti. Jaılaýdyń qaq ortasyna keń sahna ornatyp, qazaq úıler tikkizdik. Teatr ujymyn basqaryp kelgen KSRO Halyq ártisi Bıbigúl Tólegenova men onyń ánshi qyzyn jeke on eki qanat kıiz úıge ornalastyrdyq. Operany kórýge tóńirektep otyrǵan aýdan sharýashylyqtarynyń malshylary men pishenshileri, dıqan-mehanızatorlary qaraqurym bolyp jınaldy. Sóıtip, Qarqara jaılaýy beınebir úlken teatrǵa aınaldy. Kelesi jyly KSRO Halyq ártisi, ataqty kompozıtor Nurǵısa Tilendıev te óziniń «Otyrar sazy» orkestrin alyp kelip, sol sahnada úlken konsert berdi. Nurǵısa aǵamyz aýdan orta­lyǵy Kegen aýylynyń Máde­nıet úıinde ótken konsertinen keıin qonaqúıde qonyp, Al­matyǵa qaıtqaly jatyr eken. Demalyp jatqan bólmesine kirip sálem berdim. Biraz otyryp áńgimeleskennen keıin Qarqara jaılaýyna qonaqqa shaqyrdym. Nurekeń: «Inim, qalaǵa qaıtýymyz kerek, jospar solaı edi», dep temekisin biraz soryp otyrdy da: «Jaraıdy, Qarqaraǵa barsam baraıyn. Talaı myqtylardyń aıaǵy tıgen dańqty jer ǵoı. Ámireniń sonda án shyrqaǵanyn búkil qazaq  bilmeı me?! Baldaı qymy­zyn da saǵyndym. Baram, daıyndala ber», – dep kelisimin berdi. Aǵanyń kelisimin alǵan soń Qar­qara ózeniniń jaǵasyna qazaq úıler tiktik, halyq kóp jınaldy, keshkisin dala sahnasynda Nurǵısa aǵamyzdyń orkestri jaılaý tósin ánge bóledi. Kóptiń aldynda Nurekeńniń astyna at mingizip, ústine shapan japtym. Konsert sońynan túnniń jarymyna deıin ózine arnalyp tigilgen qazaq úıde otyryp, uzaq áńgimelestik. Taýly óńirdiń túni salqyn. Aǵamyz jaý­ramasyn dep kóligimde únemi jú­retin qysqa qara tonymdy júr­gizýshime aldyryp, arqasyna jaýyp qoıdym. Nurekeń salqyn, taza aýadaǵy qazaq úıde óz qalaýy boıynsha qonatyn boldy. Qara tonyma erekshe rızashylyq bildirip, tońbaıtynyn aıtyp balasha máz boldy. Kegen aýdandyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshylyǵyna saılanǵan alǵashqy jylym Qarqara kóterilisiniń 70 jyl­dyǵy­na daıyndyqpen tuspa-tus keldi. Qazaqtyń ulan-baıtaq jeriniń túkpir-túkpirin qamtyǵan ult-azattyq qozǵalysynyń je­tekshi rólin kezinde Keńes ókimeti batys pen ortalyq jáne soltústik Qazaqstandaǵy kóterilisterge berip, qalǵandaryn sonyń sharpýy dep kelgeni aqıqat shyndyq bolatyn. Al Jetisýdaǵy Qarqara kóterilisi tek alban rýyna tán ereýil qataryna jatqyzylyp, tasada qalyp keldi. Kóte­riliske qazaq, qyrǵyz, uı­ǵyr, dunǵan halyqtarynyń bir­tutas Qazaq eli bolyp birigip atsalysqany Muhtar Áýezovtiń «Qıly zaman» romany shyqqansha ashylmady. Adam qyrǵyny Qarqarada respýblıkanyń basqa óńirlerindegi shyǵynnan áldeqaıda kóp bolǵan. Qatty qysymnan el ydyrap, qýdalaýǵa túskender bas saýǵalap amalsyzdan Qytaı asyp ketken. Uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń 20-jyldar ortasynda-aq Qarqara kóterilisin tańdap alyp, óziniń ólmes shyǵarmasyna arqaý etýi osy bas kóterýdiń el ómirindegi mańyzyn aıqyn ańǵartyp tur emes pe?! 1926 jyldyń shilde aıynda Qazaqstan ólkelik partııa ko­mıtetiniń úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi Oraz Jan­dosov kóterilistiń on jyldyǵyna oraı osynda kelgen saparynda Qarqara qurbandarynyń qany tógilgen jerge jármeńkege jınalǵandarǵa tas úıgizip, belgi qoıypty. Ony «Ereýiltóbe» dep atap, eskertkish qoıýdy bolashaq urpaqqa amanattapty. Osy derek kókeıimnen shyqpaı júrýshi edi. 80-jyldardyń ortasynda ony oryndaýdyń sáti endi kelgendeı kórindi. Aýdandyq partııa komıtetiniń keńeıtilgen májilisinde Qazaqstandaǵy ult-azattyq qozǵalysynyń 70 jyl­dyǵyn laıyqty atap ótýge baılanysty daıyndyq sharalaryn qaradyq. Bul jóninde arnaıy bıýro qaýlysyn qabyldap, uıymdastyrý komıssııasyn qurdyq. Onyń jumysyn aýdan­dyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy Marat Taqabaev basqaratyn boldy. Ereýiltóbege kó­terilis qurbandarynyń eren erligi men halyqtyń qaharmandyǵyn beı­neleıtin eskert­kish ornatýǵa kelistik. Mek­tepterde M.Áýezovtiń «Qıly zaman» shyǵarmasy boıyn­sha oqýshylar konferensııasyn ótkizý, kóterilis oqıǵalaryn be­ıneleıtin fotostendter jasaý, onda onyń batyrlarynyń sýretterin ilip qoıý qolǵa alyndy. Aýdandyq gazette kóterilis jáne onyń qaharmandary týraly áńgimeler, ol jóninde biletin adamdardyń estelikteri basyla bastady. Ortalyq mádenıet úıinde aqyndar aıtysyn uıymdastyryp otyrdyq. Aýyldarda 1916 jyl qurbandarynyń urpaqtarymen kezdesýler ótip jatty. Qarqara jazyǵyndaǵy kóp tóbelerdiń arasynan Ereýiltóbeni tabýdy aýdanymyzdyń qurmetti qarııalary, ataqty repressııa qurbany Ydyrys Kóshkinovtiń inisi Áýezhan Kóshkinov, Qanádil Ábdikárimov, Ádilhan Zyqaev jáne aýpartkomnyń úgit-nasıhat bóliminiń bastyǵy Amangeldi Buqabaev moıyndaryna aldy. Áýezhan aǵa men Qanádil aǵa jár­meńkedegi oqıǵany óz kózderimen ákeleriniń jeteginde júrip kór­gen eken. «Onda jeti jasar bala edik, oqıǵa emis-emis esi­mizde. Biraq ornyn umytyp qalyppyz. Umytatyndaı da boldy ǵoı, zaman neshe ózgerdi», – dep tolǵandy jaryqtyqtar. Olar bir aı kó­leminde izdep, aqyry tóbeni anyqtap berdi. Basqalarynyń topyraǵy eskirgen, tóbeleri tús­ken, shymy qalyń, tastary tereńde jatyr. Osyǵan qaraǵanda mundaı obalar ertedegi saqtar zamany men jońǵar-qalmaqtarmen aıqastarǵa týra keletin sııaqty. Olarǵa uqsamaıtyn, eńseli, úıgen tastary anyq, jármeńkeniń turǵan ornyna eń jaqyny osy Ereýiltóbe bolyp shyqty. Kóterilistiń 70 jyldyq daıyn­dyǵyna baılanysty sharalardy bastap ketkenimizdi oblystyq partııa komıtetiniń ıdeologııalyq máseleler jónindegi hatshysy Záýre Qadyrovaǵa habarladym. Ol: «Meńdibaevqa shyǵyp, ruqsatyn alyńyz», degennen basqa jóndi eshteńe aıta almady. Joǵaryda otyrǵan basshylardyń aldyna másele qoıý da jeńil sharýa emes. Biri túsinse, biri túsinbeıdi. Aldyna shyǵyp ketkendi jek kóretinderi de bar. Tek ózderi ǵana aıtýy kerek sııaqty. Aıtqanynyń bárin múlt jibermeı oryndaǵandy jaqsy kóredi. Ne de bolsa kóreıin dep Almatydaǵy kezekti jınalysqa barǵanymda, oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Marat Meńdibaevqa osy máselemen arnaıy kirdim. Meniń aıtqanymdy ol quptamady. «Ult-azattyq qozǵalys soltústik pen ortalyq óńirlerde bolǵan, solar atap ótetin shyǵar. Kelesi jyly Qazan tóńkerisiniń 70 jyldyǵy. Biz soǵan jan-jaqty daıyndyqqa kirisýimiz kerek», – dep oıymyzdy toqtatýdy talap etti. Qysqasy, «teńizdiń túbinen bulaq qazba» degenge keltirdi. Obkom toqtat deıdi, biz bolsaq el-jurtqa aıqaı salyp bastap kettik. Sonda ne bolady? Mundaıda ne isteý kerek? Osyndaı oımen bas qatyryp, tolqýmen júrgenimde aýdanǵa jumys babymen О́zbekáli Jánibekov kelip qaldy. О́zekeń Almaty oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń ıdeologııalyq máseleler jónindegi orynbasary qyzmetinde bolatyn. Ekeýmiz aýdandyq partııa komıtetinde jeke otyryp áńgimelestik. О́z oıymdy, obkom basshylarynyń pikirin tyńdaǵan О́zekeń istelinip jatqan sharalardy qýana quptady. Qarsylastardy aınalyp ótýdiń qaýipsiz joldaryn tabý kerektigin aıtty. «Onsha daýryǵýdyń qajeti joq. Solar aıtqandaı, 1987 jyly bolatyn Qazan tóńkerisiniń 70 jyldyǵyna daıyndyqtyń bir sharasy turǵysynda júrgize ber. О́z jurtyń maquldasa bolǵany», – degen keńes berdi. Eskertkishke qatysty daıyndyqty bıyl jasap, keler jyly elde bolatyn úlken dúbirmen qabattastyryp qoıyp jiberýge kelistik. О́zekeń eskertkish tasqa ornatylatyn jazýy bar belgini Almaty aýyr mashına jasaý zaýytynda shoıynnan quıdyryp ákelip berýdi moınyna aldy. Keıin solaı etti de. Qaıran О́zekeń-aı, jany jaısań jan, naǵyz ult janashyry edi. Júrgen jerinde halqymyzdyń joǵyn joqtap, óldige aınalǵan ádet-ǵuryptaryn tiriltip, óshken mádenıetin jańǵyrtyp, ozyq sanasyn baıandy etip júretin asa zerek adam-tyn. О́zekeń kelip ketkennen keıin táýekelge bel baıladyq, sharalardy odan ári batyl júrgize berdik. О́zim bas bolyp, aýdandyq partııa komıtetiniń qyzmetkerleri qoldaryna qural-saımandaryn ustap, demalys kúnderi tóbeni eskertkish ornatýǵa daıyndaı bastadyq. Oǵan Gúlnár Nurıeva basqarǵan aýdannyń komsomol jastary qosyldy. О́ńir kásip­oryndary men mekemeleri de qarap jatpady, top-tobymen kelip, jumysqa qyzý kirisip ketti. Orman sharýashylyǵy qyzmetkerleri óz kúshterimen Qarqara kóterilisi batyrlaryna arnalǵan murajaıdy aǵashtan qıyp salyp berdi, tóbe­niń aınalasyna shyrsha aǵash­taryn otyrǵyzyp tastady. Aýdan­dyq elektr júıesi kásip­orny az ýaqyttyń ishinde ol jerge jańa jeli tartyp, jaryqpen qamta­masyz etti. Jol jóndeýshiler bolsa Qarqara aýylynan taýarly-sút ke­shenine deıin barǵan joldy jal­ǵastyryp, Ereýiltóbege jetkizdi. 1986 jyldyń kúzinde Qarqara ult-azattyq kóterilisine arnap aýdandyq mádenıet úıinde ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizdik. Oǵan ǵalymdardy, qoǵam qaıratkerlerin, jazýshylardy, kóteriliske qatysqan batyrlardyń urpaqtaryn shaqyrdyq. Ǵalym­dardy jerlesimiz akademık Keńes Nurpeıisov, qoǵam qaıratkerlerin Seıdálim Tánekeev, jazýshylardy Sherhan Murtaza, al batyrlar urpaqtaryn kóterilis qaharmandarynyń biri Qazbek Shormanulynyń balasy Inash Shormanov aqsaqal bastap keldi. Ádettegideı ortalyq alańdaǵy V.I.Lenınniń eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, konferensııaǵa jınalǵandar artynan Ereýiltóbege bardyq. Oraz Jandosovtyń 1926 jylǵy dástúrin qaıtalap, jınalǵan jurtty bastap qolyma tý ustap, tóbege kóterildim. So­ńym­­nan erip jınalǵandar da solaı istedi. Tóbe ústinde jalyndy sózder aıtyldy, babalar antyna berik bolýǵa sert beristik. Erteńinde aýdannyń Alǵabas jylqy zaýytynyń ıppodromynda ult-azattyq qozǵalysynyń 70 jyldyǵyna arnalǵan úlken mereke ótkizdik. Aýdan sharýashylyqtary qazaq úılerin tigip, aýyl sharýa­shylyǵy ónimderiniń kúzgi saýda jármeńkesin uıymdastyrdy. Qazaqtyń ulttyq mádenıetin beıneleıtin kórmeler qoıyldy. Jınalǵandar aldynda akademık Keńes Nurpeıisov «Qazaq jerinde bolǵan ult-azattyq qozǵalysy jáne Qarqara kóterilisiniń mańy­zy» degen taqyrypta baıandama jasady. Jazýshy Sherhan Murtazamen 1926 jyly osyndaǵy aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshysy qyzmetinde bolǵan Káribaı Merekeev sóz sóıledi. M. Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatr ártisteri «Qıly zaman» pove­sinen kórinister qoıdy. Artynan óner sheberleriniń konsertin, kók­par, qyz qýý oıyndaryn tama­shaladyq. Keler jyly elimizde Qazan tóńkerisiniń 70 jyldyǵyna daıyn­dyq qyzý bastalyp ketti. Osyǵan baılanysty keń aýqymdy sharalar jasaldy, jańa bastamalarǵa jol ashylyp, merekelik naýqanǵa kirisip kettik. Jer-jerlerde jańa eskertkishter ornatylyp jatty, eskilerin jóndep, retke keltirýge ortalyqtan arnaıy nusqaý aldyq. 70 jylda jetken jetistikterimiz saralanyp, saıası tulǵalardyń at­tary keńinen atala bastady. Dál osy qolaıly sátti paıdalanyp, Ereýiltóbege baılanysty sha­ra­la­­rymyzdy údete iske asyra bas­tadyq. Atap aıtqanda, kúzgi jıyn-terin qyzý júrip jatqanda Qazan tóńkerisiniń 70 jyldyǵyna baılanysty sharalar qatarynda Qarqara kóterilisiniń qurbandaryna arnap Ereýiltóbege eskertkish ornattyq. Bul qasıetti de qasterli sharany ashý saltanatyna kóterilis batyrlarynyń Narynqol, Kegen, Uıǵyr aýdandarynda turatyn urpaqtaryn, Almatydan kóptegen qonaqtardy shaqyrdyq. Tóbedegi murajaıǵa ataqty saıahatshy Sh.Ýálıhanovtyń osy ólke týraly jazǵan tarıhı derekterinen, M.Áýezovtiń «Qıly zaman» povesi men I. Jansúgirovtiń «Jetisý sýret­teri» atty óleńderinen úzin­diler jazylǵan kórkem stendter, kóterilis batyrlary Uzaq Saýryquly men Jámeńke Mám­betulynyń portretteri, 1896-1926 jyldardaǵy Qarqara jármeńkesi tirshiligin beıneleıtin materıaldar qoıyldy. Qonaqtar men eskertkishtiń ashylý saltanatyna jınalǵandar mura­jaımen tanysty. Kóterilis batyrlarynyń urpaqtary kóz­de­rine jas alyp, tebi­renip, alǵystaryn aıtyp, rıza­shylyqtaryn bildirip jatty. Arty toıǵa aınalyp ketti. Ereýiltóbe – urpaqtar taǵdyry toǵysqan óńir. Osyndaǵy ezilgen halyqtyń orys ımperııasynyń otarshyldyq saıasatyna degen yza-keginiń aqtarylǵan jeri. Eskertkish – tarıhı mura, el birliginiń, tutas­tyǵynyń, beıbit ómirdiń sımvoly. Ol qazaq hal­qynyń atamekeni úshin namys kúshimen patsha ókimetine qarsy turǵan janqııarlyq erliginiń kórinisi Qarqara kóterilisi búgingi táýelsizdigimizdiń tunyq bastaý­y, azattyǵymyzdyń ańsaǵan týy. Sol baıraqty týymyz álem kóginde jelbireı bersin degennen ózge tilek joq. Beksyrǵa DANYShPANOV, ólketanýshy, eńbek ardageriAlmaty oblysy, Raıymbek aýdany Sýrette: Ereýiltóbedegi eskertkish