Tuǵyry bıik tulǵa

Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Eńbek Eri Ábish Kekilbaev aǵamyz jazýshy Begimbaı Uzaq­baevtyń «Jalańtós bahadúr» tarıhı romanynyń alǵy sózinde: «Túrik dúnıesiniń baǵzydan baıandy abyroı-bedeli men namysyna túgel joqshy, túgel saqshy da sol bolypty. Sóıtip júrip qyr jaılap, qııan kezip, quıyn qýǵan kóshpendi eldiń irgesi memleket, iri el bolýyna da jan-tánimen qolǵabys etipti. Qazaq handyqtaryna jalǵyzsyraǵanda jaqtas, oısyraǵanda odaqtas bola bilipti. Jalańtóstiń tusynda qazaqtyń esh jerde baǵy kemip, saǵy synyp kórmepti. Oıǵa da, qyrǵa qoja bola bilgen ondaı peren oǵan deıin de, odan keıin de kóp bola qoımapty», dep jazypty. Syr boıynda, atap aıtqanda Syrdarııanyń Aral teńizine quıar saǵasyna jaqyn jerdegi Qazaly aýdanyndaǵy, búgingi Jalańtós aýylynda sóz etkeli otyrǵan ba­hadúrdiń dúnıege kelgeni 1576 jyl edi. Osy atamekennen ákesi Seıitqul ulynyń bes jasynda qýańshylyqqa, joqshylyqqa, ashar­shylyqqa tap bolǵan elin qutqarý úshin, qyryq myń úıdi bastap Jıdeli-Baısyn jerindegi Buhara shaharyna jaqyn Nurata óńirindegi Qyzbıbi taýynyń ete­gin­degi tabıǵaty jaısań jaılaýǵa kóship barady. Oǵan sol kezdegi bala­lyq kezden dosy Jádikuly Shyǵaı han kómektesip, Alashqa bel­gili qajy Seıitqulǵa ulanǵaıyr shuraıly alqapty tartý etýmen birge, sol jerdegi qazaq jurty men qa­raqalpaq eliniń hany etip saı­laıdy. Seıitqul baı, qajy ári she­shen, batyrlyq ataǵymen alshyn jurtynyń ortasynda erekshe qamqorshyl jaqsylyǵymen aty jaıylǵan, ádil bılik júrgizgen, halqyna qorǵan bolǵan adam. О́zi eki áıel alǵan. Báıbishesi Sary kempirden – Seıitmámbet, Tólesh, Aqsha, toqaly Qara kempirden Jalańtós, Dúısenbaı, Mataı, Tú­rik­men, Qoıan atty uldary ómir­ge keledi. Jalańtós jas kezinen bilimge qushtar bolyp, meshit medresesinen sabaq alady. Ákesiniń janynda júrip, el basqarý tájirıbesin sanasyna túıip ósken, zerdeli kópshil bala bolady. Talaı bı, sheshen­derdiń, el basqarǵan azamattardyń sózin estip, aqyndardyń óleńderi men aıtystaryn tyńdaıdy. Jas kezinen erekshe qabiletimen, aqyl-parasatymen, batyldyq taban­dylyǵymen kózge túsip, qyraǵy, qaısar bolyp qalyptasty. Bala­synyń zerektigi men ańǵarym­pazdyǵyn baıqaǵan ákesi keleshegin oılap, Tamdy men Qyzylqum qazaq­tarynyń hany, ózara syılastyǵy bar Dinmuhammedtiń suraýymen 12 jasynda-aq qaramaǵyna berip, qyzmet etýge baýlıdy. Seıitqul uly Jalańtósten úl­ken úmit kútip, Buharadaǵy bas­qa­rý mektebine beredi. Munda da ol bilimdi tereń meńgerip, áskerı ónerdiń qyr-syryna qanyǵyp, qatarlastarynan áldeqaıda ozyq qabilettiliginiń arqasynda Buhara hanynyń kózine túsedi. Ákesi oılap júretin: «Men qartaıdym, myna Nurata óńirin kim basqarady endi?» dep. Bul oıynan Jalańtós jas ta bolsa da shyǵyp, hannyń senimine ıe bolyp, ákesiniń uıǵa­rymymen osy óńirge han bolyp, áke úmitin aqtap, qyzmetke birden kirisip, halyqpen ortaq til tabysyp, úlken senimge ıe bolady. Osy kezderde jan-jaqtan oırat, jońǵar, qalmaq bitken qaptap, qazaq jerin birtindep jaýlap alyp, orasan zor qaýip tóndirip turǵan. Osynyń aldyn alý úshin Nur­ata aımaǵynan áskerı garnızon uıymdastyryp, jigitterdi kóndirip, solardy qarjysymen turaqty 5 000 jasaq quryp, onyń sanyn 10 000 jaýyngerge jetkizip, áskerı daıyndyq jumystaryn júrgizedi. Ol kezde Buhara men Samarqan shaharlarynda turaqty kásibı jaýyngerler joqtyń qasy edi. Nurata óńirin tez arada ıgerip, halqymen til tabysyp, bılep ba­rynsha órkendetkeni jaıly ja­ǵymdy áńgimeler Buhara hanyna jetip, Jalańtósti óz janyna aldyrady. Munda da ol jańadan ásker jasaqtap, jaýynger jınaýdy qolǵa alady. Jalańtós ómir súrgen zamanda Altyn Orda, Ámir Temir ımperııalary qulap, ydyrap, qypshaq saharasyndaǵy halyqtardyń al­ty Alash bolyp bólinip, ult­tyq or­­dalar tigip jatqan tusy-tyn. Bul kezde Horasan, Iran ta­­ra­­pynan da qaýip tónip, ol mem­­lekettiń bıleýshileri osy óńir­lerge qyzyǵyp, kóz alarta bas­taǵan. Bir jaǵynan Qytaı, bir jaǵynan qyzylbastar eli – Iran, endi bir jaǵynan orys ımpe­rııasy qaıtadan bas kóterip, orda tikken mońǵoldardyń bir qa­naty Jońǵarııa, qyryq pyshaq bo­lyp bılikke, jerge talasyp, qyr­­­qy­syp jatqan handyqtar qa­zaq handyǵynyń bolmysyna qaýip tón­­dirdi. Syrttaı aıbat kórsetip, qı­­turqy áreket jasap, Jıdeli-Baı­syn óńirin basyp alýdy oılas­tyrdy. Bul aı­maqtar álemge Tu­ran memleketi de­gen ataýmen tany­lyp, áıgili bola bastaǵan. Turan – tú­rik eli je­riniń ataýy. Onyń aýma­ǵy Batys Kaspıı jaǵalaýy, Muǵal­jar jáne ońtústiginde Oral, sol­tústiginde Saryarqa men shy­ǵy­synda Tıan-Shan jáne Pamır-Altaı taýlary etegimen qorshaǵan she­ksiz aımaqty qamtyp jatatyn qalyń el. Shyn máninde ulylar bir taı­panyń, bir júzdiń mańdaıyna syımaıdy. Olar ulttyń uly­lary, halyq perzentteri, taıpa qaırat­kerleri. Mine, osyndaı órke­nıettik deńgeıdegi Ortalyq Azııa­daǵy uly tulǵa Jalańtós bahadúr1590 jyly joǵary dáre­jeli qolbasshylar daıar­laıtyn áskerı mektepte oqıdy. Shyń­ǵyshannyń qolbasshylyq ónerin jete úırenýge erekshe mán beredi. Buhara qalasynda osy oqý ornynda júrgende han Imamqul Jalańtósti qasyna alýdy oılas­tyryp, basqalarǵa qaraǵanda erek­she qabilet-qarymy men alǵyr­lyǵyna kóńili tolyp júredi. 1612 jyly Imamqul han Túr­kist­anǵa aıaq astynan shabýyl jasap, qazaqtar men qaraqal­paqtardy jazyqsyz esh sebepsiz qyrǵynǵa ushy­ratady. Bul Jalań­tóstiń bilik­siz hanǵa degen yza-kegin qaı­­natyp, qarsy shyǵady. О́z qan­dastaryna qarý jumsaǵanyn n­aǵyz jaýyzdyqqa balap, hannyń orynsyz áreketin aıbat kórsetip, toqtatady. Mundaı beıbastaq qan­­dy qyrǵyn Jalań­tóske una­maıdy. Baǵdadtan oqý bitirip kelip, Turan eliniń bas qolbasshylyǵyn qolyna alyp, ishki tártipti qadaǵa­laıtyn jáne sheteldermen qa­rym-qatynas jasaıtyn jaýapty qyzmetterdi qosa atqarady. Imamqul barynsha qatal, qol as­­tyndaǵy bıligin dórekilikpen júrgizip, ámirin múltiksiz oryndatatyn han bolsa da eki adamnan jasqanyp, aıbynatyn.Onyń biri – Jalańtós bahadúr bolsa, ekinshisi Badahshan ámiri Qata­ǵan Mahmut bı edi, deıdi sol zamandaǵy shejireshiler. Imamqul han Buhara handyǵynan táýelsiz Samarqan aımaǵyn quryp, oǵan Jalańtósti ámir etýmen birge , bas qolbasshylyqty da qosyp beredi. Buhara handyǵynyń jarty ǵa­syrǵa jýyq saıası ómiri Ja­lań­tós esimimen baılanysty. Joń­ǵarlar Buhara men Samarqanǵa shabýyl jasap, basyp alýdy san ret oılastyrǵanmen, Jalańtós bahadúrden bata alamaı, mysy basylyp qalady da kóbinese Jetisý jáne Ystyqkól boıyna áńgir taıaǵyn oınatyp, ámirin júrgizedi. Osy kezde bahadúr jaýdan qor­ǵana bilýdiń jáne bılikti berse jolynan, bermese qolynan tartyp alýdyń týra joly – turaqty qarýly kúsh jasaqtaý ekenin tú­sinip, bas qolbasshylyqty, bas ýá­zir­likti, keıin Samarqan ýálaıa­tynyń ámirligi bıligine jetip, qa­­zaq saharasynyń qorǵany bala bildi. Jońǵar handyǵynyń negizin qalaǵan Batýr qońtaıshy 1643 jyly qyrǵyzdarǵa tutqıyldan 50 myń qolmen shabýyl jasap, bir­talaı olja túsirip, 10 myńdaı adamyn tutqynǵa alyp, jeńisterine masaırap kele jatyp, jolyndaǵy jer jannaty Jetisý boıyn da jaýlap alýdy oılastyrady. Bu­ǵan Beljaılaýdaǵy Orbulaq shat­qalynda Esim hannyń balasy, áz Táýkeniń ákesi, daryndy qol­basshy Salqam Jáńgir han 600 qolmen qarsy turady. Keskilesken shaıqasta sany kóp jaýdy jeńe almasyn bilgen soń Samarqan ámi­ri Jalańtós bahadúrge habar ji­beredi. Jalańtós bir jumada 20 myń qolmen sýyt jetip, Ba­týr­dyń áskerin tas-talqan etip je­ńip, 10 myńnan astam jaý­yn­­ger­in qurban etip, alyp kele jatqan oljalaryn qolǵa tú­sirip, tutqyndaryn bosatyp, eline qaı­tarady. 1644 jyly Pákistan, Aýǵan­stan, Úndistandy bılegen Uly Moǵol ımperııasynyń negizin qalaǵan Ámir Temirdiń nemeresi, ataqty Babyrdyń urpaǵy, álemniń jeti keremetiniń biri – Táj-Mahaldy saldyrǵan Shah Jahannyń uly Aýrengzebti Mýradbahıd ini­si­men birge qolbasshylyq jasap, arǵy atasy Ámir Temir bıle­gen Buqara handyǵy óńirine ıelik etý úshin soǵys ashady. Osy bas­qynshylyqqa Jalańtós baha­dúr qarsy turyp, áskerı bas­shylyq jasaıdy. Oǵan Salqam Jáńgir han 100 myń qolmen kó­mekke keledi. Moǵoldyń 400 myń­dyq áskerin bilikti áskerı bas qolbasshy 200 myń áskerimen oısyrata jeńip, Horasan, Balyqty, Kabýl men Meshhedti baǵyndyryp, Úndistanǵa qýyp salady. Osy soǵysta 68 jastaǵy Jalańtós 14 ret jekpe-jekke shyǵyp, qar­­sylastaryn tizerletip, namy­syn jer etedi. Jurtshylyq Mo­ǵol­stan hanymen soǵystaǵy tań­ǵajaıyp erligine rıza bolyp, «Allanyń súıgen eń senimdi quly Abdýkerım» degen at beredi. Bul kezde Iran shahy men Tu­ran eliniń arasy ýshyǵyp, ke­li­­simge kele almaı turǵan. She­karaǵa jaqyndaǵan Iran áske­rine qarsy shyqqan Jalańtós bahadúr jaýyngerleri bas-aıaǵy eki jumanyń ishinde shahtyń tań­daýly áskeriniń mysyn basyp, astanasyna deıin qýyp baryp talqandaıdy.Osy soǵystaǵy erekshe uıymdastyrýshylyǵy men erligi úshin Jalańtóske eń joǵary áskerı shen – atalyq ataǵy berilip, túrki tektes halyqtar ony Turan jolbarysy dep burynǵydan da erekshe qurmet tutady. Ortalyq Azııaǵa tanymal ámir, bas qolbasshy Jalańtós bahadúrge Úndi, Horezm, Tıbet pen Iran pat­shalyǵynan, Qytaı, Aýǵan, Qash­qar, Parsy, Pákistannan qymb­at syılyqtar ákelip, tartý etip jatady. Bul qazynalar sany men quny jaǵynan memleket qa­zynasyna túsip jatqan barlyq baılyqtan da asyp túsedi. Ol baǵaly qundy zattardy bahadúr Samarqanda 50 myńnan 100 myńǵa deıin kásibı ásker ustaýǵa, úlken sáýletti qurylystar men záýlim saraılar, medreseler salýǵa jum­­saıdy. Bilimi qatarynan as­qan jastardy Baǵdadtaǵy oqý oryn­daryna, Mysyrdaǵy ál-Ázhar ýnıversıtetine jiberip, qamqorlyq jasap otyrady. Jer ústi, aspan asty ajaryn asyryp turǵan ataqty Samarqan shaharynyń ortalyǵy Regıstan alańyn, Shırdor (Arystan medre­sesi) men Tılla Karı (Altynmen aptalǵan) medreselerin saldyryp, álemdi sáýletti symbatymen tańǵaldyryp, áıgili etken osy batyr babamyz Jalańtós. Tur­­ǵy­zylǵan ǵımarattar arhı­tek­týralyq erekshe sán-salta­na­tymen shyǵystyń sáýlet ónerinde erek­she oryn alady. Samarqanda 43 jyl ámirin júrgizgen Jalańtós bahadúr 80 jasynda dúnıeden ótip, Ámir Te­mirdiń bas ýáziri, qajy Oraz ata­symen pikirles ári shynaıy joldas bolǵan áýlıe, bilikti dindar Mahýmı Aǵzam beıitine qoıyldy. Munda qyzdary Málıká, Ihlıma baný, Aıbıbi jáne uly Sultanbek te jerlengen . 1659 jyly Saraı tóńireginde, qaradan shyqqan Jalańtós baha­dúrdiń «Mahýmı Aǵzam» atalatyn beıitte qojalar arasynda jer­lengenine qarsy bolǵandar bas kóterip, áńgime ete bastaıdy. Qabir ishin ashyp, denesin basqa jerge jerlemek bolǵanda, tabyt ishinen mór basylǵan piri ári zamandasy Hoshımı qojanyń haty shyǵady. Onda: «Osyndaı bolatynyn bilgenmin. Sondyqtan, osy hatty aqyrettik bolǵanda qabirine birge kómýdi ósıet etkenmin. Bul jer Jalańtós bahadúrdiń jerlengen jeri, onyń kózi tirisinde menen satyp alǵan ýaqyp múlki. Batyrdyń mazasyn almaı, tıysh qoıyńdar! Hoshmı qoja», depti. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık Manash Qozybaev «Tulǵalar tuǵyry» kita­­bynda: «Jalańtós – Ámir Temir, Ulyqbek, Babyr, Jáńgir, Beı­barys, Abylaı, Qalden Seren sııaqty uly qolbasshy, memleket qaıratkeri. Onyń qaıratkerlik aıasy Ortalyq Azııa, Turan kólemi, bıik deńgeı... Uly sáýlet óneriniń qamqorshysy. Samarqandy Turan eliniń astanasyna aınaldyrǵan, jasampaz jan», deıdi. Dúnıe júzi tarıhynda sırek kezdesetin mundaı uly tulǵany máńgi este saqtap, urpaǵyna úlgi-ónege etýde oblysta nátıjeli jumystar istelip, Syr shejiresine óshpesteı altyn árippen jazylyp qaldy.Oblystaǵy sportta daryndy balalarǵa arnalǵan mektep ınternatyna, Aral qalasyndaǵy stadıonǵa, Qazaly aýdanyndaǵy Qyzyltý keńsharyna, Almaty, Astana, Qyzylorda, Aqtóbe, Aral, Qazaly qalalaryndaǵy kóshelerge Jalańtós bahadúr esimi berilgen. Oblys ortalyǵy Qyzylorda qa­lasynda Jalańtós bahadúrdiń záý­lim eskertkishi ornatyldy. Mem­le­kettik syılyqtyń laýreaty, aqyn, dramatýrg Iranbek Orazbaevtyń «Jalańtós bahadúr» atty dramasy respýblıkalyq jáne oblystyq drama teatrlarynda qoıyldy. Jalańtós bahadúrdiń týǵanyna 425 jáne 430 jyldyǵy qurmetine oblysta respýblıkalyq jáne ha­lyqaralyq dárejede ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar tabysty ótkizildi. Elimizge belgili tanymal ǵalymdar men memleket jáne qoǵam qaıratkerleri baıan­dama jasap, ónegeli ótken ómir joly men atqarǵan isteri jaı­ly tyń málimetter berip, tol­ǵana áńgimeledi. Bul konferensııa materıaldary kitap bolyp shy­ǵaryldy. Dańqty erjúrek batyr ba­baǵa 440 jyldyq mereıli me­re­kesi qarsańynda, ústimizdegi jy­ly laıyqty qurmet kórsetý maqsatynda mańyzdy sharalar ótkizý qolǵa alyndy. «Batyr ba­banyń jasampaz erligi urpaqqa uran» atpen respýblıkalyq aqyn­­dar aıtysyn, Qazaly aýda­nyn­daǵy Jalańtós bahadúr aýy­lyn sáýlettendirip, abattandyrý, ult­tyq sport túrlerinen res­pýb­lıkalyq jáne halyqaralyq jarystar ótkizý, Qyzylorda qa­lasyndaǵy Jalańtós bahadúr eskertkishi alleıasyn jańasha sıpatta kóriktendirý, «Jalańtós bahadúr túrki tektes halyqtardyń qol­­basshysy ári dańqty tulǵasy» taqyrybynda respýblıkalyq deń­geıde ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyrý jáne de basqa mańyzdy sharalar baǵdarlamada bar. Bul baǵaly bastamalardy oblys basshylyǵy, memleket já­ne qoǵam qaıratkerleri, zııaly qaýym ókilderi qoldap, bir kisideı atsa­lysýǵa bel baılap otyr. Búgingi jáne keleshek urpaqtyń baqytty ómiri úshin elin qorǵap, artynda óshpesteı máńgilik mura qaldyrǵan Jalańtós bahadúr Seıit­qululyna Astana men Alma­ty qalasynda eskertkish ornatsa da artyq emes. Bul onyń baǵa jetpes ólsheýsiz eńbegine kórsetilgen zor qurmet bolar edi. Dana týǵan Jalańtós bahadúr atamyzdyń órkenıettiń órine, sán-saltanatty tórine súıreıtin de, tireıtin de eńbegi ushan-teńiz. Onyń erekshe batyrlyǵy, el qor­ǵaýdaǵy qaharmandyq tulǵasy men sińirgen is-áreketi, týǵan halqynyń esten shyqpas tarıhyna aınalyp, jyl ótken saıyn asqaqtap mańyzy ar­typ, urpaǵyn nur-sáýlege bó­lep, túrki tektes  ha­lyqtardyń ortaq maq­tanyshy bo­lyp, máýeleı bereri sózsiz. Najmadın MUSABAEV, «Jalańtós bahadúr» atyndaǵy respýblıkalyq qordyń prezıdenti QYZYLORDA