Cóz soıyl № 26

Ázil - ospaq, syn - syqaq * Birde... Ol  jaqqa asyqpaǵan  jón Astanada qazaqtyń kórnekti aqy­ny qaıtys bolyp, onyń denesi Qarakereı Qabanbaı kesenesi qa­synda ashylǵan jańa panteonǵa qoıyldy. Ol Astanadan jıyrma shaqty shaqyrym qashyqtyqta or­nalasqan. Astanadaǵy sol jaǵa­­laýdaǵy «Kórme» úıinde ót­ken shy­ǵaryp salýǵa arnalǵan qa­raly jıynnan soń jazýshylar Saýyt­bek Abdrahmanov, Áli­bek Asqarov pen Parıjden kelip jet­ken aqyn Oljas Súleı­me­nov úsheýi bir mashınamen panteon­daǵy zıratqa qaraı topyraq sa­lýǵa ketip bara jatyp Álibek júrgi­zýshisine: – Bizdiń mashınada Oljekeń otyr, qoryqpaı aldaǵy mashınalardy basyp oza ber, – deıdi qaljyńdap. Sonda Oljekeń: – Ol jaqqa asyqpaǵan jón... – degen eken. Menen  basqalardyń bári  halal  eken... Jazýshy Qalıhan Ysqaqtyń 80 jyldyq mereıtoıy men Qarataı batyrdyń eskertkishin ashý rásimine Qatonqaraǵaıǵa Astana men Almatydan jazýshylar Kámel Júnistegi, Álibek Asqarov, Beksultan Nurjeke, Kádir­bek Segizbaı, Qýanyshbaı Qur­manǵalımen birge aqyn Ádil­­ǵazy Qaıyrbekov ta keledi. Alys­tan kelgen qonaqtardy Qaton­qa­raǵaı aýylyndaǵy «Baıan» qonaq­úıine ákelip ornalastyrady. Sonda Ádilǵazy Qaıyrbekov, Kámel Júnistegi, tarıhshy Ahmet Toqtabaı tórteýmiz bir bólmege jaıǵastyq. Surastyra kelsek, men de, Kámel de, Ahmet te araq-sharap ishpeıtinder bolyp shyqtyq. Sonda Ádilǵazy: – Menen basqalardyń bári halal eken ǵoı, – degeni. Taǵy  da  burynǵy áıelime  úılendim Birde jazýshy Álibek Asqa­rovtyń jubaıy Záıgúldiń 60 jas­qa, Álibek pen Záıgúldiń tur­mys qurǵanyna 40 jyl tolýyn atap ótti. Mereıtoı barysyn­da balalary Álibek pen Záıgúl­diń qolyna altyn júzik kıgi­zip, «qyryq jyldan soń neke­le­riń jańadan qıyldy» dep toıǵa kelýshiler ekeýin jappaı quttyqtady. Sonda Álekeń: – Taǵy da bu­ryn­ǵy áıelime úılendim be? – degeni. Qolda birdeńe bolǵanǵa ne jetsin «Folıant» baspasynyń úsh qabatty jańa úıinde otyr­ǵany­myzda ekinshi qabattyń ortasyna esik ornatyp, qulyptap qoıdy. Adamdar ári-beri sapyrylysyp júre bermesin degeni ǵoı. Endi tús kezinde ekinshi qabattyń bir shetindegi ashanaǵa barý úshin birinshi qabatqa túsip, aınalyp otyryp qaıtadan ekinshi qabatqa shyǵatyn boldyq. Baıqasam, bizdiń ekinshi qabatta otyratyn «Álem ádebıeti» jýrnalynyń bas redaktory Dýman Ramazanda ortadaǵy esiktiń kilti bar eken. О́zi ashyp, ózi jaýyp júr. Bir joly ol meni sol esikten kirgizip, qaıtarda qaıta shyǵaryp jaýyp boldy da, qolyndaǵy kiltin joǵary kóterip: – Qolda birdeńe bolǵanǵa ne jetsin?!. – degeni bar. Qaıyrdy NAZYRBAEV Astana Saý adam  jyndy bolady Bir demalyp qaıtaıyn dep, Táttimen qosa tátti áńgime  aıtaıyn dep, Meıramhanaǵa kelip edik, Kóńilge jastyq jelik enip, Biraq qaıdan keldik dep «eńiredik». Sebebi, sheteldik aıqaı mýzyka Jer dúnıeni jańǵyrtty, Basymyzdy qańǵyrtty. Ylǵı bir jalańash-jalpy adamdar, Reti joq alańdar, «Jaılat» dep edik bizge kelip urysty, Qabaqtarynan qar jaýyp tyrysty: «Pohoron» emes bul oryn» – Dep aldy da qutyryp ketti. Talaı jurt tysqa sytylyp ketti. Iá, keıbir meıramhana, Kóńildi kirletip, muńdy qylady, Saý adamdy jyndy qylady. «Prıvet..!» Men «shopyr» degen adammyn, Rýlge ǵana alańmyn. Ataqty baıdyń qatyny, Asyp tógilgen «aqyly» Meni bastap júredi, «Qatty aıda» dep qaqsap júredi. «Sýpermarketti» kórgende, Dál aldyna kelgende: «Myna jer balshyq eken, Shashyrandy shalshyq eken, Trotýarǵa» shyǵyp toqta» – dedi, «Narýshenıe ǵoı» dep edim, «Qaıdaǵyny soqpa» dedi. Sosyn, «amal kotoryı», toqtadym, Sol kezde izdegenge suraǵan, Jol polısııasy bir adam, Ysqyryp kelip ses berdi. O, qudanyń qudireti-aı, Qatyndy kórip abdyrap, Tumsyq sýy salbyrap – «Prıvet !» dep «chest» berdi... «Sýfıt»  qyldy Ańdy qoıyp, óristegi maldy atqan, Kózderine kók muz bolyp qan qatqan. Kópke momyn, is-qımyly jaýyzdyq, Bar edi bir qudaı uryp, ant atqan. Sol sur jylan qaldy bir kez ustalyp, Zań-zákúnniń ýysyna tústi anyq. Urymtalyn taba qoıdy urymyz, Kóterilgen is qaǵazy «qysqaryp». Mánisi bop másele de sheshildi, Bir jylqyǵa bir mıllıon kesildi. Mal ıesi «kók qaǵazǵa» kómilip, «Qursynshy» dep urymyzdy keshirdi. Zań da jumsaq bolady eken mundaıda, Qylyǵy bar batatuǵyn shymbaıǵa. Tergeýshiniń mańdaı jaǵy tershıdi, Kózin qysyp, kele qaldy yńǵaıǵa. Aılar ótti, tistedi ury barmaǵyn, Artqa salyp júrgen edi salmaǵyn. Bir mıllıon alyp ketken «batyrdyń» Qoradaǵy «sýfıt» qyldy bar malyn. Ázirbaıjan QONARBAEV Mańǵystaý oblysy Suraq-jaýap Jýrnalıst bir top aýyl turǵyndaryna saýal qoıyp tur: – Aýyl ákimderiniń saılaýynan ne kútesiz? – Bir qap un, bir qap kúrish pen bir qorap makaron, eki lıtr piste maı... *** – Allo, sálemetsiz be, bul ákimniń qabyldaý bólmesi me? – Iá. – Men kelesi ákimniń qabyldaýyna jazylyp qoıaıyn dep edim. – Nege? – Osy jolǵysy da uzaq otyrmaıtyn sııaqty ǵoı... *** Baı adam tańǵy altyda turyp júgirip júrse kerek. Oǵan kedeı adam qarsy ushyrasypty: – Baıeke, nege júgirip júrsiz? – Túk tábetim joq. Tańǵy asqa tábetim ashylsyn dep júgirip júrmin. О́ziń nege júgirip júrsiń? – Men ózimniń tábetime tańǵy as izdep júgirip júrmin. *** Belgili sýretshige qoıylǵan suraq: – Sýretshi úshin ǵajap jańalyq – onyń alǵashqy sýret kórmesi shyǵar? – Ol úshin ǵajap jańalyq – alǵash ret onyń áıteýir bir sýretiniń urlanýy... Taırańdaǵan  «taraqan» «Taraqan» fırmasynyń tóraǵasy Taraqbaı qaraýyndaǵylardy jınap, oryndyǵyn syqyrlata tarǵyl daýsymen jınalysty bastap ketti. – Jarandar, búgingi jınalysymyz burynǵydan ózgesheleý bolǵaly tur. О́tip ketken qoı jyly fırmamyz úshin jamandyq áke­le qoımady. Sebe­bi, ár fırma qupııasy bolady, sony josparly júrgize bildik. Biz shy­ǵaratyn «Taraqanǵa ólim!» dárisin tek ózimizdiń elimiz paıdalanyp qoıǵan joq, myna kórshiles el de satyp aldy. Al basqalar da satyp alǵanda tabys tipti kóbeıetin edi. Birdememizdi sezip qoıdy ma, satyp alýdan bas tartty ǵoı. Sol «birdemeni» sezip otyrǵan bolarsyzdar, shyǵaratyn dárimizdiń aty «Taraqanǵa ólim!» dep atalǵanmen de, olardy túp-tuqııanymen joıyp jibermeımiz. Eger bul baıǵustardy joıyp jibersek, bolashaqta aty dardaı fırmamyzdyń jabylyp, sandalyp qalatynymyz anyq. Sondyqtan, ishteriń bilip otyr, dárimizdiń dozasy qyryqaıaqty baıǵustardy túgel óltirip tastamaıdy, tek birer kúnge uıyqtatady. Al, aryq-turyqtary óletini belgili. Bizdiń ónimimizdi paıda­lanýshylar úıindegi órip júrgen sol aryq-turaqtarynyń ólgenine máz. Osylaı bolmaıynsha naryq kóshine taǵy ilese almaımyz. Qaı el edi, «Kúnshýaq» deı me, «Kúnshyǵys» deı me, solardyń dúnıelerinde de «srok» bar ǵoı, – dep Taraqbaı aınalasyndaǵylarǵa bir qarap qoıyp, tarǵyl daýsymen jınalysty ári qaraı jalǵastyrdy. – О́zderiń bilesińder, azdy-kópti eńbegimiz oryndy baǵalanyp ta jatyr. Keshegi jıynda basshylyq al­ǵys aıtyp ıyǵyma shapan japsa, alańda bizdiń fırmanyń el aldyn­daǵy sińirgen eńbegi úshin shýla­ǵan boz­balalarǵa taraqan sýreti salyn­ǵan fýtbolkalardy kıgizip, sekek­tetkeni taǵy bar. Olar «Taraqanǵa ólim!» dep urandatqanda, kózime jas kelgenin de baıqamaı qaldym. Al «Nasekom» dep atalatyn uıymnan meniń atyma «Jyltyr qaǵaz» al­ǵys hat kelgenine taǵy ózderińiz kýá­sizder. Tak shto, alǵystan, marapattan quralaqan emespiz. Endi áńgimemniń negizgi ıdeıasyna kósheıik. Biz jańasha ómir súrmesek, ózimizdi-ózimiz qamshylaıtyn birdeńe tappasaq básekelesterimizden qalyp qoıýmyz múmkin. О́ıtkeni, estip jatyrmyn, osy qalanyń shet jaǵynan «Kók shybyn» degen fırma ashylǵaly jatyr deıdi. Al, «Kók shybynǵa ólim!», «Kók shybyn joıylsyn, qurysyn!» degen eki dári shyǵarsa da kók shybyn joıylmaıtynyn jaqsy bilesińder. Sebebi, aýyldaǵylar shıetteı balalary úshin qora-qorasymen mańyrama, móńiremelerdi bazarǵa ákelip qan sasytýda... Qan bar jerde kók shybyn bolady. Mine, paıda kók shybynda bolyp tur ǵoı. Sondyqtan, meniń aıtaıyn dep otyrǵan ıdeıam – fırmanyń janynan «Búrgeden tazaraıyq!» degen qosalqy sharýashylyq ashýdy oılap otyrmyn. Men taraqannan áldeqaıda kishkentaı, tipti, kózge kórinbeıtin bul qurǵyrdy nege aıtyp otyrmyn? О́ıtkeni, bıyl meshin jyly ekenin esterińe salamyn. Kúni boıy taraqandarmen «kúresip» úıge sharshap barǵanda tez qalǵyp ketýiń úshin gazet, tilebızor qaraıtynym bar. Sonda tilebızordan ústi-basyn qasynyp otyratyn, Darvın aıtqan «atalarymyzdy» kóremin. Al, ár jyl óz ıesine uqsastaý keledi ǵoı. Iаǵnı, meshinmen birge búrge de keledi. Maıekeń, to est meshin jyl boıy «kresloda» otyrǵanda qasynyp otyrmaı jaıbaraqat otyrsyn degen oımen iske kiriselik. Taǵy bir aıtarym bar, ol búrgeden tazartatyn «Búrgetaraq» jasaý. Sony fırmamyzda shyǵaryp, maıe­keńdi ǵana tarap qoımaı, oǵan qa­lyń jurt­shylyqty tartsaq, fırmamyzdyń tasy órge domalary sózsiz. Sonda álgi bizben básekege tús­pekshi bolyp júrgen «Kók shybyn» fırmasy kózderine kók shybyn úımelep, ózinen ózi quryp ketetini aıdan anyq, – dep Taraqbaı sony ıdeıasyn aıaqtady. Ǵajaıyp ıdeıany tyńdap otyr­ǵandar: – Ǵajap! Ǵajap, Taraqa, siz bol­masańyz biz kún kóre almaı ta­raqan te­rip ketemiz ǵoı, – dep shýlap qoıa berdi. – Olaı bolsa, – dedi Taraqbaı sózin qaıtadan jalǵastyryp, – Masabek, sen bosqa yzyńdamaı, dúnıejúzilik «Nasekom» uıymymen habarlasyp, tıisti patentin alýmen shuǵyldan. Al, Qońyzbaı, sen qosalqy fırmanyń shyǵys-kiristerin, bıznes-planyn ázirle. Shegirtbek, sen «Búrgeden taza­raı­yq!» dárisin jasaýdy qolǵa al. Biraq búrge baıǵustardyń úrim-butaǵymen joıylyp ketpeý jaǵyn muqııat oılastyr... Endi qalǵandaryń tara­qanshylamaı, shybynshylamaı óz jumystaryńa kirisińder, – dep zildi tapsyrmany berip tastady. Sóıtip, jańa da ǵajap ıdeıamen qarýlanǵan «Taraqan» fırmasy qyzý iske kirisip jatty... Serik JUMAǴALIEV Batys Qazaqstan oblysy * Al kerek bolsa! Ańdamaı sóılep... Osy jyldyń 28 naýryzynda keshkilik teledıdardan «Uly dalanyń qupııalary» atty habardan jylqy jóninde jóni túzý kórsetilimdi tamashalap otyryp, myna bir «aıta saldymdy» tyńdap: «Oıpyr-aı, bulaı degeni nesi eken!?» dep tańǵaldym! Sondaǵysy mynaý: – Jylqynyń etin jep, qy­myzyn ishken adam batyr ke­ledi, basqa eldi jaýlap ala beredi. Bir aıaq astyń eki aıaq jeligi bar, Eýropaǵa deıin barǵyzdy... – deıdi... Osy pikirden keıin men bylaı dep oı túıdim: «Álemdegi barlyq damyǵan memleketter, barlyq bilimdi halyqtar óz qupııalaryn óz­deri ashyp berip, ushpaqqa tú­gel jetip bolyp eń sońynda qalǵan biz ǵana ma?.. Sonda bul ne? Aqtalý ma, maqtaný ma? «Maqtanshaqtyń arty ashyq», – deıtin, «Ańdamaı sóılep, aýyrmaı ólmeıik», aǵaıyn! Zekebaı SOLTANBAEV Pavlodar oblysy * Aýyldyń aıtqyshtary MOLDA MEN ASABA – Keshegi keńestik zamanda jıyn, jınalys, keńesterde partorg, komsorg, úgitshi, hatshy, dırektorlar aıaqtyǵa jol, aýyzdyǵa sóz bermeýshi edi. Búginderi tizgin kimderdiń qo­lyna kóshti? – Qazir adamdardyń basy kóbine torqaly toıda, qaraly jıynda ǵana qosylady ǵoı. О́limde – moldanyń, toıda – asabanyń ǵana aýzyna qaraımyz. QULAǴY – LOKATOR, AÝYZY – DZOT – Kelinshek-aý, bir aýylda turyp bile bermeımiz. Zaman ózgerdi ǵoı... Kelin túsiripsiń, qaıyrly bolsyn! Keliniń qalaı?! Qulaǵynyń tesigi bar ma, bylaı?! Meniń kelinimniń bir qulaǵynan kirgen sóz, ekinshi qulaǵynan shyǵyp ketedi. – Seniń keliniń shúkir eken onda. Bizdiń «qaraǵymnyń» qulaǵynan kir­gen sóz tabanda aýzynan ózge­rip shy­ǵyp jatady. Túrlendirip aıt­qan­da qulaǵy – lokator, aýyzy – dzot. «ÚSh MEZGIL TAMAǴYN BERIP...» – Qıqym erdiń jasy elýge kelip, qalanyń qaq ortasyndaǵy meıramhanada dúrildetip toıyn ótkizip jatty. Kezegimen sóz alǵan kurdasy Sıqym «...dep, dep,» kelip, toı ıesiniń áıeline: – Sylqymbıke-aý, Qıqymdy ıtteı usta, – demesi bar ma?! Tyńdap otyrǵan bálen qulaq tym-tyrys. Tamaq iship-jep otyrǵandar tamaǵy ne ári, ne beri júrmeı kepteldi de qaldy. Oıyn-kúlki de sý sepkendeı tyıyldy. Sol tynyshtyqty buzyp, tamaǵyn kenep, Sıqym taǵy da: – Iá, ıtteı usta. Tańerteń aldyna tamaǵyn, túste tústigin, keshke asyn ber de artynan tamaǵyn basyp, boıyn jazýǵa serýenge jiberip otyr, – dep edi, jurt dý kúldi. Aıtsa aıtqandaı-aý. Sapar ÁBILKÁKIMTEGI QOSTANAI BALA TILI – BAL... MAI qyzmetkeriniń kishkentaı balasy ákesine: – Siz júrgizýshilerden qoryqpaısyz ba? – Joq, balam, qoryqpaımyn! – Onda nege ylǵı jol boıynda tyǵylyp turasyz? *  *  * Balasy úıdiń tóbesin boıap jatqan ákesiniń qımylyna qyzyǵa qarap turady. Sheshesi: – Balam, durystap úırenip al, keıin óskende kómektesesiń. – Ne, ákem oǵan deıin boıap bitire almaı ma? *  *  * Eki bala áńgimelesip tur: – Seniń iniń neshede? – Bir jasta. – Qyzyq, meniń kúshigim bir jasta bolsa da júgirip júredi. – Endi onyń tórt aıaǵy bar ǵoı. *  *  * Fýtboldan Qazaqstan quramasy nemisterden oısyraı utylyp jatyr. Osyny teledıdardan baqylap otyrǵan ardager qart: – Baıaǵyda biz nemisterdi jeńip edik... Nemeresi: – Ata, onda sizderdiń jattyq­tyrýshylaryńyz myqty bolǵan shyǵar...

*Áziliń jarassa...

«Vokrýg smeha jýrnalynan alyndy.

Múıisti júrgizetin Berik SADYR