Jekeshelendirýdiń jańasha jaǵdaıy

Jaıyqtaǵy nysandardy jańǵyrta ala ma? Beınelep aıtqanda, bú­gin­gi kúni el ekonomıkasyn jeke­shelendirýdiń úshinshi tol­qyny terbetip tur dese de bol­ǵandaı. Atap aıtqanda, birin­shi tolqyn egemendikke qol jetkizgen kezden keıin jaǵa­laýǵa soqsa, ekinshi tolqyn kúni keshe, ıaǵnı 2014-2015 jyldary júrgizildi. Munyń ekeýinde de naýqannyń ózine tán ıirimderi men erekshelikteri jáne ózindik qıyndyqtary, tipti, «áttegen-aı» degizetin tustary kezdeskeni jasyryn emes. Al bıylǵy jyldan bas­tap respýblıkamyzda 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan jeke­shelendirýdiń keshendi jańa jos­pary júzege asyryla bas­tady. Úshinshi tolqyn degenimiz, mine, osy da. Bul máselede aldyńǵy kezeń­­derde ájeptáýir tájirıbe jı­naq­talǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Sonyń bári jańa tolqyn, jańasha jaǵdaı kezinde paıdaǵa asatynyna da kúmán joq. Degenmen, bıyl qolǵa alynǵan keshendi jańa josparǵa tán basymdyqtar kandaı ekenimen de oqyrmandardy habardar ete ketkenniń artyqtyǵy joq shyǵar. Bir sózben aıtqanda, bul jetil­dirilgen jańa, tyń ári sony ádis­ter deýge bolady. Osyndaı joldarmen ınves­torlardyń keń aýqymyn tartý qajettiligi týyndaıdy. Onyń basty joly jekeshelendiriletin nysandarǵa ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzý eken­digi de basy ashyq másele. Ony aqparattardyń barynsha mol­dyǵymen jáne jan-jaqty­lyǵy­men, jeter núktesine jetkizý bólek áńgimeniń enshisi. Qaıt­kende de jekeshelendirýdiń keshen­di kezeńindegi túpki maq­sat nysandardyń básekege qabi­­let­tiligin kóterý bolmaq. Osylaısha naryqtyq ortany kórsetilgen merzimde tolyqtaı qalyptastyrý qajettiligi talas týǵyzbaıdy. Oral óńirinde bul istiń búgingi jaı-kúıi qandaı? Sarap­tamalyq maqalamyzda osy saýalǵa jaýap qaıtarsaq pa de­gen oıdamyz. Aldymen aı­maq­ta kvazımemlekettik sektor men memlekettik nysandardy je­ke­shelendirý boıynsha aıtý­ǵa turarlyqtaı ister qolǵa alyn­ǵanyn aıtqymyz keledi. Sonymen birge memleket ıeliginen alý jónindegi másele de kemshin qalyp jatyr deýge esh negiz joq. Osy oraıda oblysta 2014 jyly memlekettiń qatysý úlesi bar kommýnaldyq menshiktegi keıbir kásiporyndar jáne «Oral» áleýmettik-kásipkerlik kor­porasııasy» UK» AQ-tyń quzyryn­daǵy eki nysan satylǵanyn aıt­qan jón. Tańdaý nege naq osy korporasııaǵa tústi? Bul saýal­dyń jaýaby óte qarapaıym. О́ıt­keni «Oral» áleýmettik-kásip­kerlik korporasııasy, óz ataýy­nan kóri­nip turǵanyndaı, óńir­diń áleýmet­tik-ekonomıkalyq turǵydan tezirek damýyna ájep­táýir yqpa­lyn tıgizip otyrǵan qurylym. Onyń qyzmeti básekege qabiletti jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Korporasııanyń bas­ty aksıonerleriniń biri oblys ákimdiginiń qarjy basqarma­sy bolýy da jekeshelendirilgen nysanǵa degen senimdilikti nyǵaı­ta túsedi. Endigi jerde ol óz qyzmetin ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý jónindegi kelisimsharttar negizinde atqarýǵa tıis. Bul turǵyda on bir birlikten turatyn enshiles kompanııalardyń aksııalary men qatysý úlesin básekelestik ortaǵa berý jóninde uıǵarymdar jasaldy. Eger mysaldarmen bederlesek, «Jaıyq-Nedra» JShS úlesiniń 49 paıyzy seriktestiktiń ózge qatysýshylarynan qatysý úlesin satyp alýǵa basymdyq quqyǵy bar seriktestikke satylǵan. Sonymen birge «Qurylys qum», «Nur-Batyr», «EVRO-Batys» JShS-teriniń úlesteri de osyndaı joldarmen júrgizilýde. Bulardyń báriniń bıylǵy qyz­metteri jalpyǵa paıdaly ken óndirýge baǵyttalǵan. Sonymen birge, 2016-2020 jyldarǵa ar­nalǵan jekeshelendirýdiń keshen­di josparyna sáıkes óńirde 2017-2020 jyldar aralyǵynda «Jelaev qumtasy», «Mırgorod qumtasy» jáne «Licorice Kazakhstan» JShS úlesterin ótkizý josparlanǵan. Sondaı-aq, «Oral» shaǵyn qar­jylyq ujymy» JShS-niń elý bir paıyz úlesi dosreestr.kz-da elektrondy aýksıon arqyly satýǵa shyǵarylmaq. О́ńirdegi jekeshelendirýdiń jańasha júıesi týraly sóz qoz­ǵa­ǵanda mundaǵy keıbir nysan­dardy senimgerlik basqarýǵa berý boıynsha tenderler ashyq ótkiziletinin kóremiz. Munyń basty mysaly «Batys sý arnasy» JShS bolyp tabylady. Batys Qazaqstan oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Baýyrjan Taldyq­baevtyń málimdeýinshe, oǵan qatysýshylardyń sany nebári ekeý bolǵan. Olardyń buǵan deıin atqarǵan qyzmetteri men qujattaryn muqııat qaraǵan arnaıy komıssııa «Vodnye re­sýr­sy-Marketıng.Ýralsk» JShS jeńimpaz dep tanydy. Soǵan sáıkes atalǵan seriktestikke «Batys sý arnasy» JShS senim­gerlik basqarýǵa berildi. Al bul seriktestik «Vodnye resýrsy-Marketıng.Chımkent» JShS-pen kelisimshart boıynsha jumys isteıdi eken. Shymkent qalasyndaǵy kánigi kásiporyn 1998 jyldan beri atalǵan salamen aınalysatyn kórinedi. Buǵan deıingi derekterge súıensek, olardyń jumys sapa­syna da eshqandaı syn-pikir aıta almaısyz. Jumys úderisine de búgingi zaman talaptaryna jaýap bere alatyn ozyq tehnologııany paıdalanyp júrgeni ańǵarylady. Sóıtip olardyń aldyńǵy jylǵy tabystary 3,5 mıllıard teńgeni qurapty. Investısııany ıgerý kórsetkishteri boıynsha da aldyńǵy qatardan kóringen. Endeshe, bul úzdik otandyq kompanııa buǵan deıingi «Batys sý arnasynyń» qyzmetin jańa satyǵa kóteredi jáne jumys sapasyn jaqsartady dep sengimiz keledi. Bul rette kásiporyn qyzmetkerleriniń buǵan deıingi jumys orny saqtala beretini aıtpasa da túsinikti. Qysqasy, senimgerlik basqarýshy jańǵyrtý jumystaryn jiti júrgizip, jańa jumys kózderin tabady dep kútilýde. Bıylǵy 2016 jyldyń 19 qańtary kúni Batys Qazaqstan oblystyq ákimdigi keshendi jos­parǵa sáıkes básekeles ortaǵa beriletin kommýnaldyq menshiktegi uıymdardyń tizbesin bekitý týra­ly qaýly qabyldady. Osy tizim boıynsha naryq aıdynyna on eki mekeme baǵyt aldy. Bul rette árbir jergilikti atqarýshy organ aýdandyq kommýnaldyq múlikti jekeshelendirýge óz tarapynan sheshim qabyldaı alady. Qazirgi tańda bıýdjettik shyǵyndardy qysqartý aıasynda memlekettik zańdy tulǵalardy ońtaılandyrý jumystary júrgizilýde. Bul baǵytta 2014-2015 jyldar araly­ǵyndaǵy oblysta úsh mekeme taratylyp, úsh mekeme qaıta qurylǵanyn da aıta ketkenniń artyqtylyǵy bola qoımas. Qazirgi tártip tómendegishe bolyp otyr. Kvazımemlekettik sýbektiler qyzmeti atalǵan tizbege sáıkes kelýge tıis. Mun­daı sáıkestendirýler barlyq basqarýshy organdar ózderine baǵynyshty zańdy tulǵalardyń tizbede kózdelmegen qyzmet túrlerin olardyń jarǵylyq qujattarynan alynyp tastalýy arqyly júrgizilmek. Osyndaı jumystar joǵaryda aıtylǵan Oral áleýmettik-kásipkerlik korporasııasyna baǵynyshty 11 nysan boıynsha da júzege asyrylýy tıis, dedi gazet tilshisine Batys Qazaqstan oblystyq qarjy basqarmasy basshysynyń orynbasary Farıda Radjapova Qazirgi ýaqytta óńirde múlikti jarııa etýge qatysty jumystar júıeli júrgizilip kele jatqanyna kóz jetkizý qıyn emes. Munda 2014 jyldyń 1 qyrkúıeginen 2016 jyldyń qańtaryna deıin jalpy quny 1,7 mıllıard teńgeniń 235 nysany jarııalanǵan. Taldaýlar onyń 101-i turǵyn úı bolsa, 134-i turǵyn emes jaılar ekenin kórsetedi. Jarııa etý naýqanynyń aıaqtalýy jalpyǵa birdeı kirister men shyǵystardy jarııalaýdyń bastalýyna tuspa-tus kelgeni málim. Osy jarııalaý eki kezeńde ótetini de eshkimge qupııa emes. Naqtyraq aıtqanda, birinshi kezeń 2017 jyldan bastalyp, buǵan memlekettik qyzmetshiler men kva­zımemlekettik sektordyń jáne bıýdjettik uıymdardyń qyz­metkerleri men jumysshylary tartylmaq. Al 2020 jyldyń 1 qań­­tarynan bastap bul iske qalǵan bar­lyq azamattar qatysatyn bolady. Qazirgi kezde jekeshelendirý úderisin eki nusqada ótkizý táji­rıbesi ornyǵyp keledi. Munyń birinshisi kásiporyndardy aýk­sıonǵa salyp, baǵany tómen­detý nemese joǵarylatý arqyly satý bolsa, ekinshisine kommersııalyq tender ótkizý tásili tán. Osyndaı joldarmen aldańǵy jyly oblysta úsh nysan satylǵan. Bular tıisinshe №3 qalalyq monsha, Jańaqala aýdanyndaǵy «Birlik» asyl tuqymdy mal zaýyty jáne «Oral -Jer» JShS. Al ótken jyly kommersııalyq tender bo­ıyn­sha oblysta «Salamatty ómir sal­tyn qalyptastyrý ortalyǵy» mem­lekettik qazynashylyq kásip­oryny 17 mıllıon teńgege satyldy. Alaıda osy 2015 jyly jeke­shelendiriletin nysandar tizimine engizilip, satylady dep belgilengen «Aqjaıyq» fýtbol jáne sport klýbtary satyp alý­shylardyń joqtyǵyna jáne tabylmaýyna baılanysty satyl­maı qaldy. Bul arada árıne, satyp alýshy joq bolsa, ne qaıran dep sharasyzdyq tanytýǵa ábden bolady. Ekinshiden, bulardyń satylmaı qalǵanyn aıyptaýǵa da esh negiz joq sekildi kórinedi. Degenmen, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, dál osy arada bız­nes­mender men kásipkerlerdi naryqtyq ortaǵa tartýdyń tutqa­lary tolyqtaı tabyldy ma eken degen oı da kóldeneńdeı beredi. Kim biledi, jeke ınvestor tartýdyń tıimdi tásilderi tereń­detilip tarqatyla tússe jáne olardy qyzyqtyra alatyndaı qadamdar oıdaǵydaı jasalǵan jaǵdaıda múmkin bulaı bolmas pa edi. Mundaı jaǵdaıda oblysta bıyl satylýǵa shyǵarylatyn nysandardy jekeshelendirý úderisinde buǵan deıin jiberilgen keıbir kemshin tustar men ústirt­tikterden sabaq alynsa ıgi. Tek ómirsheń kózqaras basym túsken kezde ǵana naryqtyq ortany tezirek qalyptastyrýǵa jol ashylmaq. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana olardyń básekege qabilettiligi arta túspek. Munyń ınvestorlar úshin de, el ekonomıkasy úshin de, jáne turǵyndar úshin de paıdasy bar dep bilemiz. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy