Alyp kórshimiz – Qytaı ekonomıkasynyń báseńdeýi, sol sııaqty, soltústigimizdegi Reseıdiń sanksııalyq qysymǵa túsip otyrǵany elimizge salqynyn tıgizbeı qoımaıtyny aıtpasa da túsinikti. Qazirgi kezde álemde qaýip-qaterlerdiń artýyna baılanysty ár memleket ózderinshe qam-qareket jasaýda. Aspanasty eliniń ishki tutynymdy arttyrý jáne ishki joldardy salý arqyly óz eńsesin kóterýge tyrysýy, al Reseıdiń syrttan keletin taýarlardy shekteý arqyly ishki óndiristi damytýǵa kúsh salyp jatqany osyny ańǵartty.
Árıne, mundaı kezde Qazaqstan da qarap qalmaq emes. Elbasy usynǵan «100 naqty qadam» – Qazaqstan Respýblıkasyn damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna engizý jónindegi Ult Jospary sonyń aıqyn kórinisi.
Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý kóp ýaqyt pen kúsh-jigerdi qajet etetini qazirden kórinip qaldy. Mundaı kezde, ásirese, memleketshil azamattarǵa artylatyn mindet te zor bolmaq. Ult Josparynyń birinshi baǵytynyń kásibı memlekettik apparat qurýǵa arnalýy da sondyqtan. Eger tarıhqa kóz salar bolsaq, 1959 jyly táýelsizdigin alǵan shaǵyn ǵana aral-memleket – Sıngapýrdy 31 jyl premer-mınıstr retinde basqarǵan Lı Kýan Iý eshqandaı tabıǵı qazba baılyqtarynsyz-aq órkendegen elge aınaldyrdy. Bul saıasatker sıngapýrlyqtardy ortaq maqsatqa jumyldyra otyryp, jeke men memleket múddesin úılesimdi retteı bildi. Sybaılas jemqorlyqqa negizdelgen otarlyq ekonomıkalyq modeldi túbirimen joıyp, onyń ornyna arzan turǵyn úıler salýǵa jáne jumys oryndaryn ashýǵa, eldi ındýstrııalandyrýǵa den qoıdy. Ol, sonymen birge, aral-memlekette ómir súrip jatqan ártúrli etnostyq toptardyń sıngapýrlyqtar dep atalýyna, olardyń ortaq maqsatqa jumylýyna negiz qalap berdi. Sybaılas jemqorlyqtan ada orta qalyptastyrǵany sol eken, elge sheteldik ınvestorlar aǵyla bastady.
Aspanmen talasqan záýlim ǵımarattary bar aral-memlekettiń joldary da túp-túzý. Osydan-aq temirdeı tártiptiń bar ekenin sezinesiń. Munda áli kúnge deıin memlekettik qyzmette jumys isteý zor mártebe sanalady. Aral aınalasynyń barlyǵy sý bolǵandyqtan, aýasy dymqyldanyp, tynys alýyńdy qıyndatady. Sondyqtan, osy ortada ómir súrýdiń ózi ońaı soqpaıdy. Esesine adamnyń erkin ómir súrýi úshin barlyq jaǵdaı jasalyp qoıylǵan. Tarıh bederinde táýelsizdigin alǵanyna kóp bola qoımaǵan Qazaqstan úshin de bul úırenetin úrdis. Eger osy joǵaryda atalǵan elmen salystyra qarar bolsaq, onda bizde de sybaılas jemqorlyqqa tózbes orta qalyptastyrý jáne onyń aldyn alý sharalary qolǵa alynyp keledi. О́tken jyldyń 29 sáýirinde Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyna kirisý rásiminde bylaı dedi: «Men reformalar josparyn Ult Jospary dep atadym, óıtkeni, reformalar Qazaqstannyń árbir azamatynyń tikeleı qatysýyn talap etedi. Reformalar – tek memlekettik mashınanyń ǵana emes, halyqtyń isi. Reformalardyń máni – ultty jańǵyrtýda. Ulttyń sapasy, halyq rýhynyń kúshi, ýaqyt syn-qaterlerin qabyldaı bilý jáne tek qana alǵa basý buryn da memleket tabysynyń aıqyndaýshy faktory bolǵan jáne bola beredi».
Shynynda da tereń reformalar elimizdiń ári qaraı jyljýyna naqty qadamdar jasaıtyn bolady. Sonyń ishinde kásibı memlekettik apparat qurý baǵyty eń birinshi orynǵa qoıylyp otyrýy zańdy da. О́ıtkeni, óz isiniń myqty mamandary ǵana júıeli reformalar júrgizýge qabiletti. Osy turǵydan kelgende, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmet jáne jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń rólin kúsheıtip, irikteýdiń úsh satyly júıesin engizýdi qolǵa alýymyz Memleket basshysy belgilep bergen reformalardy júrgizý talabynan týyp otyr. Kornel ýnıversıtetiniń keshendi basqarý salasyndaǵy jetekshi mamany professor Charlz Ýaıthed Agenttik tarapynan memlekettik, kvazımemlekettik jáne jeke sektordaǵy sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý sheńberinde, sondaı-aq, qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý jónindegi júrgizip jatqan jumysy mańyzdy ekendigin erekshe atap ketken-di, bul baǵyttaǵy jumystyń oryndy júrgizilip kele jatqandyǵyna nazar aýdartyp.
Endi memlekettik qyzmetke qabyldaý tek tómengi deńgeıden júzege asyrylady. Eńbekaqy men bonýs tólemi olardyń («A» jáne «B» korpýstary) nátıjeli eńbek etýlerimen tyǵyz baılanysty bolady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qyzmet jáne jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi apparatynyń basshysy Aıgúl Shaıymova bul úshin qyzmetkerlerdi toptarǵa bólip, qol jetkizilgen tabystaryna oraı eńbekaqy tólenetinin jetkizgen. Tórt topqa bólingen memlekettik qyzmetshilerdiń jumys nátıjeleri boıynsha ǵana aldyńǵy ekeýine bonýs berilmek. Bul rette birinshileri ekinshilerine qaraǵanda, sál kóbirekteý alyp, al nátıjege qol jetkize almaǵandardy jetildirý úshin jospar qurylatyny da atap kórsetildi. Eki jyldyń birinshisin qanaǵattanǵysyz jumyspen aıaqtaǵan qyzmetker tómendetilýi múmkin nemese ekinshi jylynyń nashar kórsetkishi boıynsha jumystan bosatylýy da ǵajap emes. Sondaı-aq, Etıkalyq kodeks ázirlenip jatsa, onda sheneýnikterdiń jumysta nemese ózge jerlerdegi ózderin ustaýy jan-jaqty kórinis tabatyn bolady.
Memlekettik basqarý akademııasy rektorynyń orynbasary Álııa Muhamedjanovanyń aıtýynsha, memlekettik qyzmetker ár úsh jylda biliktiligin arttyrý úshin oqytylady, al «A» jáne «B» korpýstaryna jumysqa turǵan adamǵa qaıta daıarlaýdan ótý mindetteledi. Aldaǵy reformalardy júrgizý kezinde memlekettik qyzmetke qabyldaýshylardyń da jaýapkershiligin barynsha arttyryp, qabyldaǵan sheshimderine jaýap beretindeı tetikter eskeriledi degen oıdamyz. О́ıtpegen jaǵdaıda, qolǵa alynyp jatqan reformalardyń barlyǵy da «baıaǵy eski soqpaqpen aıańdaý» ǵana bolyp shyǵatyny aıtpasa da túsinikti.
Jalpy, memlekettik apparattyń kásibıligin qamtamasyz etý úshin 2016 jyly barlyq ákimdik qyzmetkerlerdi keshendi attestattaýdan ótkizý kózdeletinin aıta ketý kerek. Memlekettik qyzmetshiniń zańdardy bilýimen qatar, olardyń laýazymdyq tulǵa retindegi sapalary da jan-jaqty saralanady dep kútilýde. Bul rette attestattaý komıssııasy memlekettik qyzmetshini jumystan shyǵarý úshin emes, qaıta olardyń qabilet-qarymyn anyqtaýdy kózdep otyr. Tipti, keıbir memlekettik qyzmetshilerdi laýazymǵa taǵaıyndaý týraly usynys attestattaý komıssııasy tarapynan da engizilýi múmkindigin aıta ketken lázim. Sóz reti kelgende, memlekettik qyzmetshi degen mártebeli atqa kóleńke túsirip júrgender de joq emestigin aıta ketpekpiz. 2015 jyldyń alǵashqy 6 aıynda sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tiziliminde 2133 qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkelipti. Onyń ishinde 1586-sy (74%) sybaılas jemqorlyqqa qatysty. Osy qylmystardy jasaǵandyǵy úshin 6 respýblıkalyq, 46 oblystyq, 116 qalalyq jáne aýdandyq deńgeıdegi basshylar qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan.
Ákimdik basqarmalarynyń qyzmetkerlerimen jasalǵan sybaılas jemqorlyq qylmystarynyń 660 faktisi (40%) tirkelip otyr.Onyń ishinde jer qatynastary máselesi boıynsha – 136, bilim berý isi boıynsha – 129, qurylys salasy boıynsha – 136, densaýlyq saqtaý salasy boıynsha – 55, aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha – 53 jáne áleýmettik sala boıynsha 27 qyzmetkerdiń jemqorlyq qylmys jasalǵany anyqtalypty. Quqyq qorǵaý jáne sot organdarynda sybaılas jemqorlyq qylmystarynyń basym kópshiligin ishki ister organdary (290 – 67%) men Memlekettik kiris komıtetiniń (132 – 30%) qyzmetkerleri jasapty. Árıne, bul tek tirkelgen faktiler ǵana. Olaı bolsa, árbir sheneýniktiń nemese jaýapty qyzmetkerdiń is-áreketi sotta ǵana qaralyp qoımaı, agenttik pen partııa tarapynan da jan-jaqty tekserilip, tıisti qorytyndy shyǵarylýy tıis. Bireýlerdiń joly bolmady, al men alsam bildirmes pe edim degen oı kez kelgeniniń boıynda týyndaýy múmkin ǵoı. Sondyqtan da árbir sybaılas jemqorlyqtyq is-áreket partııa tarapynan jiti qaralyp, sheneýnikterdiń nege mundaı qadamǵa barǵandyqtary agenttik tarapynan taldalyp, buqaralyq aqparat quraldary betterinen berilip jatsa, onda eshqandaı adam ózin munshalyqty masqaralaýǵa jol bermes edi dep oılaımyz.
Qoryta aıtqanda, sybaılastyqpen kúresýdiń joly tek ashyqtyq ekendigin eskersek, kez kelgen memlekettik qyzmetshi bireýden birdeńe almas buryn aldymen jaqsylap oılanar edi. Bir ǵana mysal, Qytaıda týrızm jónindegi memlekettik basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ho Ke degen azamat Kommýnıstik partııa qatarynan shyǵarylǵandyǵyn Sınhýa agenttigi habarlady. Partııalyq tekserý onyń para alyp nemese berip ózge laýazym ıelerin satyp alǵandyǵyn, kadrlyq taǵaıyndaýlarǵa aralasqandyǵyn anyqtaǵan. Mine, osy sııaqty árbir laýazym ıesiniń máselesi partııa tarapynan jan-jaqty talqyǵa salynyp, onyń sebep-saldary anyqtalyp jatsa, bizdiń elimizde de sybaılas jemqorlyqqa degen tózbestik orta qalyptasary anyq.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
Alyp kórshimiz – Qytaı ekonomıkasynyń báseńdeýi, sol sııaqty, soltústigimizdegi Reseıdiń sanksııalyq qysymǵa túsip otyrǵany elimizge salqynyn tıgizbeı qoımaıtyny aıtpasa da túsinikti. Qazirgi kezde álemde qaýip-qaterlerdiń artýyna baılanysty ár memleket ózderinshe qam-qareket jasaýda. Aspanasty eliniń ishki tutynymdy arttyrý jáne ishki joldardy salý arqyly óz eńsesin kóterýge tyrysýy, al Reseıdiń syrttan keletin taýarlardy shekteý arqyly ishki óndiristi damytýǵa kúsh salyp jatqany osyny ańǵartty.
Árıne, mundaı kezde Qazaqstan da qarap qalmaq emes. Elbasy usynǵan «100 naqty qadam» – Qazaqstan Respýblıkasyn damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna engizý jónindegi Ult Jospary sonyń aıqyn kórinisi.
Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý kóp ýaqyt pen kúsh-jigerdi qajet etetini qazirden kórinip qaldy. Mundaı kezde, ásirese, memleketshil azamattarǵa artylatyn mindet te zor bolmaq. Ult Josparynyń birinshi baǵytynyń kásibı memlekettik apparat qurýǵa arnalýy da sondyqtan. Eger tarıhqa kóz salar bolsaq, 1959 jyly táýelsizdigin alǵan shaǵyn ǵana aral-memleket – Sıngapýrdy 31 jyl premer-mınıstr retinde basqarǵan Lı Kýan Iý eshqandaı tabıǵı qazba baılyqtarynsyz-aq órkendegen elge aınaldyrdy. Bul saıasatker sıngapýrlyqtardy ortaq maqsatqa jumyldyra otyryp, jeke men memleket múddesin úılesimdi retteı bildi. Sybaılas jemqorlyqqa negizdelgen otarlyq ekonomıkalyq modeldi túbirimen joıyp, onyń ornyna arzan turǵyn úıler salýǵa jáne jumys oryndaryn ashýǵa, eldi ındýstrııalandyrýǵa den qoıdy. Ol, sonymen birge, aral-memlekette ómir súrip jatqan ártúrli etnostyq toptardyń sıngapýrlyqtar dep atalýyna, olardyń ortaq maqsatqa jumylýyna negiz qalap berdi. Sybaılas jemqorlyqtan ada orta qalyptastyrǵany sol eken, elge sheteldik ınvestorlar aǵyla bastady.
Aspanmen talasqan záýlim ǵımarattary bar aral-memlekettiń joldary da túp-túzý. Osydan-aq temirdeı tártiptiń bar ekenin sezinesiń. Munda áli kúnge deıin memlekettik qyzmette jumys isteý zor mártebe sanalady. Aral aınalasynyń barlyǵy sý bolǵandyqtan, aýasy dymqyldanyp, tynys alýyńdy qıyndatady. Sondyqtan, osy ortada ómir súrýdiń ózi ońaı soqpaıdy. Esesine adamnyń erkin ómir súrýi úshin barlyq jaǵdaı jasalyp qoıylǵan. Tarıh bederinde táýelsizdigin alǵanyna kóp bola qoımaǵan Qazaqstan úshin de bul úırenetin úrdis. Eger osy joǵaryda atalǵan elmen salystyra qarar bolsaq, onda bizde de sybaılas jemqorlyqqa tózbes orta qalyptastyrý jáne onyń aldyn alý sharalary qolǵa alynyp keledi. О́tken jyldyń 29 sáýirinde Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyna kirisý rásiminde bylaı dedi: «Men reformalar josparyn Ult Jospary dep atadym, óıtkeni, reformalar Qazaqstannyń árbir azamatynyń tikeleı qatysýyn talap etedi. Reformalar – tek memlekettik mashınanyń ǵana emes, halyqtyń isi. Reformalardyń máni – ultty jańǵyrtýda. Ulttyń sapasy, halyq rýhynyń kúshi, ýaqyt syn-qaterlerin qabyldaı bilý jáne tek qana alǵa basý buryn da memleket tabysynyń aıqyndaýshy faktory bolǵan jáne bola beredi».
Shynynda da tereń reformalar elimizdiń ári qaraı jyljýyna naqty qadamdar jasaıtyn bolady. Sonyń ishinde kásibı memlekettik apparat qurý baǵyty eń birinshi orynǵa qoıylyp otyrýy zańdy da. О́ıtkeni, óz isiniń myqty mamandary ǵana júıeli reformalar júrgizýge qabiletti. Osy turǵydan kelgende, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmet jáne jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń rólin kúsheıtip, irikteýdiń úsh satyly júıesin engizýdi qolǵa alýymyz Memleket basshysy belgilep bergen reformalardy júrgizý talabynan týyp otyr. Kornel ýnıversıtetiniń keshendi basqarý salasyndaǵy jetekshi mamany professor Charlz Ýaıthed Agenttik tarapynan memlekettik, kvazımemlekettik jáne jeke sektordaǵy sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý sheńberinde, sondaı-aq, qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý jónindegi júrgizip jatqan jumysy mańyzdy ekendigin erekshe atap ketken-di, bul baǵyttaǵy jumystyń oryndy júrgizilip kele jatqandyǵyna nazar aýdartyp.
Endi memlekettik qyzmetke qabyldaý tek tómengi deńgeıden júzege asyrylady. Eńbekaqy men bonýs tólemi olardyń («A» jáne «B» korpýstary) nátıjeli eńbek etýlerimen tyǵyz baılanysty bolady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qyzmet jáne jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi apparatynyń basshysy Aıgúl Shaıymova bul úshin qyzmetkerlerdi toptarǵa bólip, qol jetkizilgen tabystaryna oraı eńbekaqy tólenetinin jetkizgen. Tórt topqa bólingen memlekettik qyzmetshilerdiń jumys nátıjeleri boıynsha ǵana aldyńǵy ekeýine bonýs berilmek. Bul rette birinshileri ekinshilerine qaraǵanda, sál kóbirekteý alyp, al nátıjege qol jetkize almaǵandardy jetildirý úshin jospar qurylatyny da atap kórsetildi. Eki jyldyń birinshisin qanaǵattanǵysyz jumyspen aıaqtaǵan qyzmetker tómendetilýi múmkin nemese ekinshi jylynyń nashar kórsetkishi boıynsha jumystan bosatylýy da ǵajap emes. Sondaı-aq, Etıkalyq kodeks ázirlenip jatsa, onda sheneýnikterdiń jumysta nemese ózge jerlerdegi ózderin ustaýy jan-jaqty kórinis tabatyn bolady.
Memlekettik basqarý akademııasy rektorynyń orynbasary Álııa Muhamedjanovanyń aıtýynsha, memlekettik qyzmetker ár úsh jylda biliktiligin arttyrý úshin oqytylady, al «A» jáne «B» korpýstaryna jumysqa turǵan adamǵa qaıta daıarlaýdan ótý mindetteledi. Aldaǵy reformalardy júrgizý kezinde memlekettik qyzmetke qabyldaýshylardyń da jaýapkershiligin barynsha arttyryp, qabyldaǵan sheshimderine jaýap beretindeı tetikter eskeriledi degen oıdamyz. О́ıtpegen jaǵdaıda, qolǵa alynyp jatqan reformalardyń barlyǵy da «baıaǵy eski soqpaqpen aıańdaý» ǵana bolyp shyǵatyny aıtpasa da túsinikti.
Jalpy, memlekettik apparattyń kásibıligin qamtamasyz etý úshin 2016 jyly barlyq ákimdik qyzmetkerlerdi keshendi attestattaýdan ótkizý kózdeletinin aıta ketý kerek. Memlekettik qyzmetshiniń zańdardy bilýimen qatar, olardyń laýazymdyq tulǵa retindegi sapalary da jan-jaqty saralanady dep kútilýde. Bul rette attestattaý komıssııasy memlekettik qyzmetshini jumystan shyǵarý úshin emes, qaıta olardyń qabilet-qarymyn anyqtaýdy kózdep otyr. Tipti, keıbir memlekettik qyzmetshilerdi laýazymǵa taǵaıyndaý týraly usynys attestattaý komıssııasy tarapynan da engizilýi múmkindigin aıta ketken lázim. Sóz reti kelgende, memlekettik qyzmetshi degen mártebeli atqa kóleńke túsirip júrgender de joq emestigin aıta ketpekpiz. 2015 jyldyń alǵashqy 6 aıynda sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tiziliminde 2133 qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkelipti. Onyń ishinde 1586-sy (74%) sybaılas jemqorlyqqa qatysty. Osy qylmystardy jasaǵandyǵy úshin 6 respýblıkalyq, 46 oblystyq, 116 qalalyq jáne aýdandyq deńgeıdegi basshylar qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan.
Ákimdik basqarmalarynyń qyzmetkerlerimen jasalǵan sybaılas jemqorlyq qylmystarynyń 660 faktisi (40%) tirkelip otyr.Onyń ishinde jer qatynastary máselesi boıynsha – 136, bilim berý isi boıynsha – 129, qurylys salasy boıynsha – 136, densaýlyq saqtaý salasy boıynsha – 55, aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha – 53 jáne áleýmettik sala boıynsha 27 qyzmetkerdiń jemqorlyq qylmys jasalǵany anyqtalypty. Quqyq qorǵaý jáne sot organdarynda sybaılas jemqorlyq qylmystarynyń basym kópshiligin ishki ister organdary (290 – 67%) men Memlekettik kiris komıtetiniń (132 – 30%) qyzmetkerleri jasapty. Árıne, bul tek tirkelgen faktiler ǵana. Olaı bolsa, árbir sheneýniktiń nemese jaýapty qyzmetkerdiń is-áreketi sotta ǵana qaralyp qoımaı, agenttik pen partııa tarapynan da jan-jaqty tekserilip, tıisti qorytyndy shyǵarylýy tıis. Bireýlerdiń joly bolmady, al men alsam bildirmes pe edim degen oı kez kelgeniniń boıynda týyndaýy múmkin ǵoı. Sondyqtan da árbir sybaılas jemqorlyqtyq is-áreket partııa tarapynan jiti qaralyp, sheneýnikterdiń nege mundaı qadamǵa barǵandyqtary agenttik tarapynan taldalyp, buqaralyq aqparat quraldary betterinen berilip jatsa, onda eshqandaı adam ózin munshalyqty masqaralaýǵa jol bermes edi dep oılaımyz.
Qoryta aıtqanda, sybaılastyqpen kúresýdiń joly tek ashyqtyq ekendigin eskersek, kez kelgen memlekettik qyzmetshi bireýden birdeńe almas buryn aldymen jaqsylap oılanar edi. Bir ǵana mysal, Qytaıda týrızm jónindegi memlekettik basqarma tóraǵasynyń orynbasary Ho Ke degen azamat Kommýnıstik partııa qatarynan shyǵarylǵandyǵyn Sınhýa agenttigi habarlady. Partııalyq tekserý onyń para alyp nemese berip ózge laýazym ıelerin satyp alǵandyǵyn, kadrlyq taǵaıyndaýlarǵa aralasqandyǵyn anyqtaǵan. Mine, osy sııaqty árbir laýazym ıesiniń máselesi partııa tarapynan jan-jaqty talqyǵa salynyp, onyń sebep-saldary anyqtalyp jatsa, bizdiń elimizde de sybaılas jemqorlyqqa degen tózbestik orta qalyptasary anyq.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar
Erkin Ábil: Qazaqstan evolıýsııalyq jańarý jolyn tańdady
Qoǵam • Keshe
Qoǵam • Keshe
Qazaqstan IT-qyzmetterdiń eksportynan 1 mlrd dollardan astam tabys tapty
Tehnologııa • Keshe
Teńge nyǵaıyp, dollar álsiredi: Naryqqa áseri qandaı?
Qarjy • Keshe
Erbol Tuıaqbaev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
Taǵaıyndaý • Keshe
Prezıdent Eýrazııalyq damý bankiniń basqarma tóraǵasyn qabyldady
Prezıdent • Keshe
