EKSPO elorda jetistikterin pash etedi

Keshe Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Astana qalasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jáne EKSPO kórmesine daıyndyq máselelerine arnalǵan keńes ótti. Memleket basshysy keńes aldynda kórmedegi Qazaq­stannyń ulttyq pavılony, halyqaralyq taqyryptyq jáne korporatıvtik pavılondar, saýda-saýyq nysandary ornalasatyn qurylys alańyn aralap kórdi. Al alqaly jıynda bas qalanyń búgingi ahýalyna qatysty biraz másele talqylandy. Elbasy elordamyz barlyq salada búkil elimizdiń óńirlerine úlgi bolýy tıistigin basa aıtty. «Bizdiń bas qalamyz Astana kóz aldymyzda elimizben birge ósip-órkendep kele jatyr. Búginde elordamyz búkil jahanǵa belgili, úlken bedelge ıe boldy. Halyqaralyq sarapshylar Astanany bolashaqtyń qalasy dep aıtýda. Biz soǵan jaqyndap kele jatyrmyz. Eńseli elordamyzdy barsha qazaqstandyqtar maqtanysh etedi. Ol bizdiń elimizdiń jańa satyǵa kóterilýiniń belgisi bolyp otyr», dedi N.Nazarbaev. Sonymen qatar, Memleket basshysy kelesi jyly Astanada búkilálemdik halyqaralyq EKSPO kórmesi ótetindigin, oǵan barlyq memlekettik ortalyq organdar, ulttyq kompanııalar, damý ınstıtýttary atsalysyp jatqandyǵyn atap ótti. Búkil el bolyp halyqaralyq kórmeni kúsh salyp, joǵary deńgeıde ótkizýimiz qajettigin eske saldy. «Men qazir ǵana salynyp jatqan nysandardy kórdim. Ju­mys qarqyny qyzý. Bel­gilengen keste oryndalyp jatyr. Kún saıyn qurylys nysan­darynda on myń adam jumys isteýde», dedi Elbasy. Osy rette Memleket basshysy kórmeni uıymdastyrý jáne ótkizý táýelsiz Qazaqstannyń barlyq jetistikteri men elordamyzdyń kelbetin pash etýi tıistigin atady. «О́tken jyldyń qory­tyndysynda ǵana Astana el óńir­leri arasynda ishki ónim ósiminiń eń joǵary qarqynyna, bes paıyzdyq deńgeıine qol jet­kizip, 2015 jyly búkil Qazaq­stan ekonomıkasy ósiminiń 40 paıyzyn qamtamasyz etti. Astanalyqtardy bul jetis­tik­terimen quttyqtaýǵa da bolady», dedi Prezıdent. Elordada ınvestısııa tartý baǵytynda da aıtarlyqtaı jumystar júrgizildi. Jalpy, elorda qurylǵan kúnnen beri tartylǵan ınvestısııa kólemi 6 trln. teńgeden asyp jyǵyldy. Onyń 2 trln. teńgesi memleket bıýdjetinen bólingen bolatyn. Alaıda, búgingi kúnniń ózinde el qazynasyna salyq túrinde 4 trln. teńge aýdarylǵan. Iаǵnı, bul memleket júzege asyrǵan óte tıimdi joba bolyp otyr. «О́zderińiz kórip otyrǵandaı, memleket shyǵyndaǵan qarjy bir demde qaıtaryldy. Buǵan qosa, ótken jyly Astana alǵash ret bizdiń bıýdjetimizdiń donory boldy. 900 mlrd. teńge aýdaryldy. Barlyq túsimderdiń 75 paıyzy qala halqynyń jartysyn jumyspen qamtyp otyrǵan shaǵyn jáne orta bıznes úlesinde. Bul barsha Qazaqstan umtylatyn deńgeı», dedi Elbasy. Qazirgi ýaqytta EKSPO-2017 kórmesine 82 memleket pen 14 halyqaralyq uıym qaty­satyn­dyǵyn rastaǵan. 2015 jylǵy tamyz­dan bastap nysandardyń fýnksıonalyn joǵaltpaı qurylysty arzandatý boıynsha jumystar júrgizildi. Shy­ǵyn­dardy ońtaılandyrý 131,6 mlrd. teńgeni quraǵan. Otandyq taýar óndirýshilermen taýarlar men qyz­metterdi jetkizýge  33,7 mlrd. teńge somasyna kelisimsharttar jasalǵan. Sonymen qatar, ótken jyldyń tamyzynan bastap «As­tana EKSPO-2017» ulttyq kom­panııasynyń top-menedjerleri eki ese qysqartylyp, qurylymy ońtaılandyryldy. Aıta keteıik, EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi 2017 jyldyń 10 maýsymynda bastalyp, 10 qyrkúıeginde aıaqtalady. Halyqaralyq sharaǵa júz memleket qatysady dep kútilýde. Al kórmeni tamashalaıtyn týrısterdiń sany bes mıllıonǵa jetetindigi boljanǵan. Týrısterdiń basym bóligi TMD elderinen, Qytaıdan, Eýropadan, Ońtústik-Shyǵys Azııadan jáne Túrkııadan kelýi múmkin. Elbasy mádenı sharalarǵa sheteldik juldyzdardy shaqyrmaı, tek ózimizdiń ónerpazdar óner kórsetýi kerektigin aıtty. Sondaı-aq, EKSPO kórmesin sheteldikter ǵana emes, óz elimizdiń adamdary da tamashalaýyna, ásirese, jastardyń kórýine múmkindik jasaý kerek. Prezıdent kórme ótetin úsh aı boıy, kúndelikti túrde EKSPO kórmesin tamashalaýǵa keletin týrısterge mádenıetimiz ben ónerimizdi, salt-dástúrimizdi kórsetýimiz qajettigin basa aıtty. Shyndyǵynda, EKSPO-ny oı­daǵydaı ótkizý elimiz úshin úlken syn. Ol aldymen álem jurtyna elorda jetistikterin pash eteri sózsiz. Kórmege kelgen kez kelgen sheteldik aldymen Astanany kóredi, elimizdi elordamyz arqyly baǵalaıdy. Sondyqtan, Kórme qarsańynda Astanadaǵy túıindi máselelerdiń túıini túgeldeı tarqatylýy tıis. Memleket basshysy 2015 jy­ly qalada 18 myńnan astam jańa jumys orny ashylǵanyn, ju­mys­syzdyq el boıynsha eń tómen­gi, 4,7 paıyz deńgeıinde eke­nin atap ótti. «О́tken jyldar ishinde 150 iri áleýmettik ny­san salyndy, jańa ýnıversıtet halyqaralyq turǵydan moıyn­daldy. Medısınalyq holdıng bazasynda halyqqa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetetin zamanaýı klaster jumys isteýde. Onyń qyzmetin byltyr 150 myń adam paıdalandy. Búginde elordada eń uzaq ómir súrý jasy deńgeıine qol jetkizildi. Máselen, ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 75 jastyń shamasynda. Barlyq óńirler osy mańyzdy kórsetkishke umtylýy tıis. Astanada ortasha eńbekaqy 190 myń teńgeden asady. Biz el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn merekeleýge jaqsy nátıjelermen kelip otyrmyz», dedi Prezıdent. Nursultan Nazarbaev qala hal­qynyń sany boljam boıynsha dúnıejúzilik EKSPO kórmesi ashy­lar kezge qaraı 1 mıllıon adamǵa jetetinine nazar aýdardy. Qazirgi ýaqytta elorda ekonomıkasyn nyǵaıtý basym baǵyt bolatyny atap ótildi. Prezıdent qalanyń ınvestısııalyq tar­tymdylyǵy máselesine toqtalyp, ın­vestorlarmen jasalatyn memo­ran­dýmdardyń tıimdiligin artty­rýdy, sondaı-aq, jańadan ashy­lyp jatqan óndiristerdiń tabys­tylyǵyna monıtorıng júrgi­zýdi tapsyrdy. Astananyń da­mýyna arnaýly ekonomıkalyq aımaq oń yqpalyn tıgizip otyr­ǵandyǵyn atap ótti. Qazirgi kezde AEA aýmaǵynda affınajdy zaýyt, jolaýshylar vagonyn, lokomotıv, áskerı jabdyqtar, jaryq dıodty jáne optıkalyq quraldar shyǵaratyn kásiporyndar tárizdi iri jobalar júzege asyryldy. Olardaǵy qazaqstandyq qamtý úlesi 20-dan 50 paıyzǵa deıin barady. Degenmen, iske qosylǵan 22 jobanyń tek 23 paıyzy tolyq qýatynda jumys istep tur.

Jaǵymsyz ıis qashan joıylady?

Jıyn barysynda Elbasy Astananyń búgingi damý jaǵdaıyn jaqsy baǵalaǵanymen, keıbir túıtkilderdiń bar ekendigine toqtaldy. Elbasy keleńsizdikterge qatysty qala ákimi men onyń orynbasarlarynyń jaýap berýin talap etti. Máselen, Astanadaǵy jaǵymsyz ıisti bıyldan qaldyrmaı joıýdy tapsyrdy. Shyn­dyǵynda, Astana mańyndaǵy sa­s­yq ıistiń oshaǵy bolyp tabylatyn Taldykól máselesi on jyldan beri sheshilmeı kele jatqan bolatyn. «Alty jyl Tasmaǵambetov aı­nalysty, eshteńe istemedi, sen keldiń, eshteńe bitirmediń. Asta­nada sasyq ıis áli bar. 6 mlrd. teńge jumsaldy, túk bitpedi. My­nadaı jaǵymsyz ıisi múńkip tursa, Astanaǵa kim keledi?! Tal­dykól máselesimen meni toıǵyz­ǵandaryńa qansha jyl boldy?! Úkimetpen, kimniń kómegi kerek, she­shińder bul máseleni. Masqara ǵoı. Astanamyz mynadaı dep maq­tanamyz», dep qatqyldaý sóıledi Elbasy Astana ákimi Ádilbek Jaqsy­bekovke qarata aıtqan sózinde. О́z kezeginde ákim sý sor­ǵysh-tazartý stansasynyń qury­lysy jospar boıynsha júrip jatqandyǵyn xabarlady. Á.Jaq­sybekov 2017 jylǵa deıin atalmysh máseleni sheshýge ýáde etti.

Kólik keptelisi nege rettelmeıdi?

Prezıdent N.Nazarbaev Asta­nada jol qozǵalysyna qatysty da biraz másele kóterdi. «Kólik ın­fraqurylymy máselesine toq­talsaq, búgingi kúnniń ózinde Astana joldaryndaǵy kólik keptelisi jaǵa ustatarlyq. Mundaıdy kútpep edim. Osy máseleni endi sheshý kerek. Qazir josparlaýdy qolǵa almasaq, birneshe jyldan keıin bizde úlken qalalardaǵy sııaqty jaǵdaı bolady. Endi osy baǵytta jumys isteý kerek. Eger qazir osy máseleni sheshpesek, birneshe jyldan soń, bizdiń qalada kóliktik kollaps bolady. Bizdiń elordada kólik qoıatyn oryndardyń máselesi sheshilmegen. Qoǵamdyq kólikterde elektrondy tólem jasaý júıesi joq. Jyldamyraq engizý qajet. LRT qurylys baıaý júrýde», dedi N.Nazarbaev. О́z kezeginde Astana ákiminiń orynbasary Sergeı Horoshýn jeńil relsti LRT qoǵamdyq kóligi Astana EKSPO-2017 kórmesine deıin salynyp bitpeıtindigin xabarlady. Sebebi, jobalaý jumystary tek byltyrǵy jyldyń jeltoqsanynda aıaqtalǵan. Elbasy EKSPO-ǵa deıin taksı qyzmetin de jónge keltirýdi tapsyrdy. EKSPO-2017 kórmesi qarsańynda qalada áli kúnge deıin EKO-taksıden basqa qazirgi zamanǵy taksı qyzmeti joq. Barlyǵy alaq-julaq, taksıdiń standartty syrtqy túri joq. Basqa qalalarda bul másele sheshilgen. Biryńǵaı taksı júıesi tek tıimdi, ádemi ǵana emes, sondaı-aq, kóp jumys oryndaryn beredi. Úkimetpen birge osy jumyspen aınalysyńdar», dedi N.Nazarbaev. О́z kezeginde Astana qalasynyń ákimi Ádilbek Jaqsybekov bul máseleni Kórmege deıin sheshýge ýáde berdi. «Qazir biz Úkimetpen birge osy máseleni qarastyramyz. Barlyǵy 300 taksıdiń jumysy retteledi, al bizge 3 myńǵa jýyq taksı kerek. Bul máseleni EKSPO kórmesine deıin retteımiz», dedi ákim.

Jol qurylysyna baqylaý joq pa?

Elbasy sondaı-aq, qalada sý aryqtaryn salýǵa pármen berdi. «Astanada joldardyń 27 paıyzynda, ıaǵnı tórtten birinde asfalt joq. Osyǵan jyl saıyn bıýdjetten 50 mlrd. teńge bólinedi. Jaqynda ǵana salynǵan joldar qazir shuryq-tesik, sapasy syn kótermeıdi. Bul – jol qurylysy kezinde baqylaý júıesiniń joqtyǵynan» degen Memleket basshysy qalada salynǵan jol sapasyn tekseretin arnaıy zertxana joqtyǵyn da synǵa aldy. Jaýyn-shashyn bolsa boldy, kósheler kólge aınalyp, adamdar sý keship ketetinin alǵa tartqan Elbasy máseleni sý soratyn kóliktermen emes, joldy áý basynan durys salyp, aryqtardy retimen ornatý arqyly sheshý kerektigin aıtty. Tipti, qalanyń laı-sý basqan keıbir kósheleriniń sýretin kórsetip, «Myna jaǵ­daı­ǵa ne aıta alasyńdar» dep uıaltty. Bul máselege oraı Astana ákiminiń orynbasary Qosman Aıtmuxametov elordada 1 maý­symǵa deıin búlingen joldardy jónge keltiremiz dep ýáde berdi. Tasqyn sý máselesi bıyl As­tananyń sol jaǵalaýynda to­lyq sheshiletindigin xabarlady. Al qala boıynsha aldaǵy úsh jylda sý aryqtary máselesi túbegeıli sheshimin tabady.

Balabaqshada oryn nege joq?

Keńeste qozǵalǵan taǵy bir másele – balabaqsha jaıy. Elbasy bul rette jańadan paıdalanýǵa berilip jatqan úılerdiń birinshi qabattarynan balabaqshalar ashýdy tapsyrdy. Memleket basshysy kún sanap ulǵaıyp kele jatqan Astananyń qurylysy barysynda balabaqshalardyń salynýyn kózden tasa qylmaýdy tapsyrdy. Sebebi, Astana balabaqshamen qamtý deńgeıi boıynsha sońǵy oryndarda tur. «Qyrýar turǵyn úıler paı­dalanýǵa berilip jatyr. Bul úılerdiń tómengi qabattarynda bala­baqsha bar ma? Munda barlyq qurylys kompanııalarynyń basshylary otyr, biz olarǵa qarajat beremiz, nesıe beremiz. Biz ol turǵyn úılerdiń ishinde bala­baqsha bolýyn qarastyryp, talap qoıýymyz kerek. Záýlim ǵıma­rattar salyp kerek emes. Úı qury­lysyna ruqsat berer kezde, olar­dyń birinshi qabattarynda balabaqsha salynýy tıis degen talap qoıyńyzdar. Barlyq álem­de solaı», dedi N.Nazarbaev. El­basy qurylys salasynda zań buzýshylyqtardyń jıi oryn alatynyn atap ótti. «Qalada 1 mln. 750 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen, bul rekordtyq kórsetkish. Degenmen, ekinshi jaǵynan biz 2008-2010 jyldary qordalanǵan úleskerler problemasyn sheshý úshin ulttyq qordan mol qarjyny shyǵyndadyq. Alaıda, qalada taǵy da 8 myńǵa jýyq úleskerdiń qatysýymen 45 problemaly nysan paıda boldy. Olar qaıdan shyǵyp otyr?», dedi Elbasy. Memleket basshysy qalany odan ári kógaldandyrý, botanı­ka­lyq baq qurylysyn salý jáne gúlzar aımaǵyn jetildirý qajet­tigine de nazar aýdardy. Sonymen qatar, qaýipsizdik pen qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý máselesi kóterildi. Jıyn barysynda As­tana qalasynyń damýy boıynsha elorda ákimi Ádilbek Jaqsybekov, al EKSPO kórmesi máselelerine oraı «Astana EKSPO-2017» ulttyq kompanııasynyń basshysy Ahmetjan Esimov, Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev, Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń basqarýshysy Qaırat Kelimbetov baıandady. Keńes qorytyndysy boıynsha Mem­leket basshysy birqatar naq­ty tapsyrmalar berdi. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan» Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.