Jańylysýdan jaq ashpaıtyn boldyq

Aqan seri Qoramsauly – qazaq án ónerinde óshpes iz qaldyrǵan uly tulǵa. Elimizdegi, elimizden tysqary jerlerdegi mádenı shara­lar Aqan seri ánderinsiz ótpeıdi desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Aqannyń ómiri men óleńderi qazaqtyń ataqty aqyn, jazýshy­larynyń shyǵarmalaryna arqaý bolǵan. Atap aıtqanda, Ilııas Jan­súgirov «Qulager» dastanyn, Sábıt Muqanov «Aqan ómiri» atty maqala, Ǵabıt Músirepov «Aqan seri-Aqtoqty» pesasyn, Sáken Júnisov «Aqan seri» roman-dılo­gııasyn jazdy. Aqan seriniń ómiri men shyǵar­mashylyq qyzmetine qatysty kólemdi de mazmundy eńbek jazǵan qazaqtyń uly aqyny Maǵjan Jumabaev bolatyn. Keıingi ǵalym­dar Aqan álemin ashýda Maǵjan zertteýlerine súıenedi. 1972 jyly shyqqan Qazaq sovet ensıklopedııasynda bylaı de­lin­gen: «Aqan seri, Aqjigit Qoramsauly (1843 j. sent. – 1913 j.okt.) – aqyn, qazaq halqynyń daryn­dy ánshi-kompozıtory». Árıne, mun­da Aqan serige berilgen sıpat­ta­ma kúmán týǵyzbaıdy, al týǵan jyly 1843 jyl degen, bizdiń paıym­daýy­myzsha qate. Onyń naqty týǵan ýaqyty 1845 jyl. Olaı deı­ti­ni­mizdiń máni mynandaı. Aqannyń eń jaqyn syılas ta syrlas dosy jáne týǵan bajasy Naýan Hazirettiń qabiriniń basyn­daǵy qulpytasqa qashap jazyl­ǵan jazbada onyń týǵan jyly 1843, al qaıtys bolǵan jyly 1916 delingen. Naýan Haziretke keler bolsaq, ol da qazaq halqy­nyń rýhanı ómirinde izi qalǵan ǵulama, musylmandyqtyń sha­pa­ǵatyn eline jaıýǵa ómirin ar­naǵan, patshalyq Reseıdiń otar­shyldyq orystandyrý, shoqyn­dyrý saıasatyna qasqaıyp qarsy turǵan dara tulǵa. Bizdiń Aıyrtaý aýdanyndaǵy (SQO) Jumysshy de­gen aýylymyzda Aqan seriniń serik­tes joldastary bolǵan eki aq­­sa­­qal turatyn. Biri Janǵoja degen ataqty etikshi, ekinshisi Sár­sen­baı aqsaqal tamasha ánshi, dom­by­ra­shy bolǵan. Sol aqsa­qal­dar­dan bala kezimde estigenim, Aqan Naýan Haziretten eki jas kishi edi degenderi. Ony rastaıtyn mynandaı derek bar. Aqan seri aýyr naýqas ústinde jatqanda Naýan Haziret oǵan arnaıy kelgen eken. Sonda o dúnıege bet túzep jatqan Aqannyń boıy sergip, 29 shýmaqtan turatyń tolǵaý shyǵarady, ol bylaı dep bastalady: Assalaýmaǵaleıkým, Naýan aǵa, Úı-ishi, aman bolar bala-shaǵa. Kórgen soń dıdaryndy boıym sergip, Qaldym ǵoı shyqqandaı bir saharaǵa. Minekı, Aqan seri Naýan Haziretti aǵa deıdi, endeshe, aqsa­qal­dardyń aıtqan eki jas kishi edi degeni shyndyqqa saıady. Olaı bolsa, Aqannyń naqty týǵan jyly 1845 jyl, ıaǵnı bıyl onyń týǵanyna 170 jyl bolady. Aqan seriniń shyǵarmashy­lyǵyna keletin bolsaq, oǵan baı­­­­la­nysty máseleniń biri – «Balqadısha» áni. Bul – qazaq halqy ishin­de eń kóp taraǵan ánderdiń biri. «Balqadıshany» estigende bir jaǵynan qýanyp, ekinshi jaǵynan biz, jerlesteri, kúıinemiz. Jaqyn­da teledıdardan «Jigitter» kvar­tetiniń shyǵarmashylyq keshi Aqan aǵanyń «Balqadısha» ánimen bas­taldy. Oryndaýshylyq máne­ri, aran­­jırovkasy bári tama­sha, súı­si­nip tyńdap otyrsam, aıaǵyn­­da: «Degende Balqadısha, Balqadısha, kúıeýiń seksen beste shal, Qadısha» degende qatty qapa boldym. Bul, shirkinder, óleńniń mazmunyn tú­sin­begen be, álde qalaı? 1925 jyly Parıjde ótken búkil dúnıejúzilik etnografııalyq kórmede basqa da ándermen qatar «Balqadıshany» oryndaǵan Ámire Qashaýbaev Eýropa jurtyn tánti etken. Keıin bul ándi Maındaǵy Frankfýrt, Máskeý sahnalarynda da shyrqaǵan. Bul án elimizdi álemge tanytatyn EKSPO-2017 halyq­aralyq kórmesiniń gımni retinde qabyldanyp jatqanda, shatas­qanymyz uıat bolmaı ma? Al shyn mánindegi Balqadısha­ǵa keletin bolsaq, ol qazirgi Aqmola oblysy Zerendi aýdany Jylan­dy taýynyń mańyndaǵy Sárke aýy­lynda 1883 jyly dúnıege kelgen. 1904 jyly jıyrmadan asa bergen shaǵynda Súleımen degen jigitpen turmys quryp, eki ul, úsh qyz ósirgen. 1950 jyly 27 naýryzda alpys jeti jasynda qaıtys bolady. Urpaqtary osy kúnge deıin Zeren­di aýdanynyń Keńótkel aýy­lyn­da turady. Qadyrjan ÁBÝOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Kókshetaý