Paıdasy ǵasyrlarǵa keter qundylyq

Jer betindegi adamzatqa ortaq bir ǵana qorqynysh bar, ol – soǵys. Qorshaǵan ortany tozdyryp, tabıǵattyń uıysqan ózara ádemi úılesimdiliginiń astań-kesteńin shyǵaryp, qara tútin men qyzyl qanǵa boıaıtyn jalǵyz qasiret – soǵys. Eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin úrke qarap, laǵynet aıtatyn sumdyq soǵystar qanshalyqty qasiretti, qanshalyqty qorqynyshty bol­ǵanmen, eń ókinishtisi – ony adam balasynyń ózderi sanaly túrde jasap otyratyndyǵy. Álem tarıhyna kóz jibersek, adamzattyń soǵyssyz, janjalsyz ótkizgen jyldary sırek. Nebir qııan-keski soǵystardyń zardaby men jańǵyryǵy kúni búginge jetip jatyr. Mysaly, tól tarıhymyzǵa qatysy bar 1939-1945 jyldardaǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵysty alyp qaralyq. Aıaqtalǵanyna 70 jyldan astam ýaqyt ótse de surapyl jyldardyń jarasy tolyq jazylyp kete alǵan joq. El ishinde soǵysqa ketken bozdaqtarynan  habar bile almaı kúni búginge deıin sońynan bir derek izdep sabylyp-sarsylǵandar áli kóp. Qazirgi tańda Lıvııa, Sırııa el­derinde bolyp jatqan qarýly qaqtyǵystar men onyń zardaptary, ıaǵnı qıraǵan aýyl-qalalar, tutqynǵa túsken turǵyndar, jyly úı men jaıly turmysy toz-toz bolyp bosqyn kúıge túsken halyq, joǵalǵan soń taǵdyry belgisiz kúıinde qalyp kele jatqan birneshe myńdaǵan balalar – ǵasyr derti. Áli dabyry basylmaǵan Armenııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy Taýly Qarabaqqa qatysty shıelenis qanshama adamnyń ómirin oqqa baılap, qansha otbasyǵa qara jamyltty. Álem elderiniń nazaryn aýdartyp, kórshilerdiń kókeıine úreı men mazasyzdyq uıalatty. Soǵys otynyń tutanýyna negizgi sebepterdiń biri – jer máselesi, shekaralyq daý-damaı. Ata-babadan qalǵan jerdiń ultaraqtaı bóligi de qymbat, áıtse de ony soǵyssyz, beıbit jolmen sheshý de asa mańyzdy. Biraq, osy uǵymdy barshanyń uǵyna tura ustana almaýy, sabyr men ustamnyń artta qalyp, máseleni qarý arqyly sheshýge júginýi kóńil júdetedi. Búgingi tańda soǵystyń bir túri jáne óte aıaýsyz, qatygez túri – din atyn jamylyp tutandy. Adamdardy qoısha baýyzdap, qyz-kelinshekterdi jezókshelik jolǵa májbúrlegen soǵys sıpaty dinshilderdiń emes, naǵyz «dinsizderdiń» isi ekendigi aıdan anyq. Jekelegen elderde oryn alyp otyrǵan bul jaǵdaılar álem elderiniń júıkesine júk túsirýde. Sonymen birge, ártúrli jaǵdaılar men máselelerge qatysty alyp derjavalardyń ózara qyrǵı-qabaq qatynasqa túsip, túrli ekonomıkalyq sanksııalarmen «soǵysýy», qarý-jaraq túrlerin jantalasa jetil­dirip, tipti, ıadrolyq qarý qoryn molaıtýǵa umtylýy bizdiń búgingi zamanymyzǵa ádemi, ýaıymsyz, qaýipsiz óń-sıpat berip turǵan joq. Vashıngton qalasyndaǵy aıtýly sammıtte Elbasymyz Nursultan Nazarbaev soǵys, onyń zardaby men zııany, soǵysty boldyrmaý úshin jasalatyn jumystar jóninde tolyqqandy aıtty. Ǵalymdardyń esebi boıynsha 15 myńnan astam soǵysty, ıaǵnı ár jyl saıyn 3 soǵysty bastan ótkerip kelgen jer órkenıetine, álemge taǵy bir qaýiptiń tó­nip turǵandyǵyn eskertti. Ha­lyqaralyq qatynastarda ymy­rashyldyqtan góri janjaldasý táýekeldiliginiń artyp tur­ǵandyǵyna kúızelip, ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi sharttyń óz mindetterin tolyq oryndaı almaı otyrǵandyǵyna, halyqaralyq lańkestiktiń aıylyn jımaı, jan-jaǵyn ýysynda ustaýǵa órshelene umtylyp kele jatqandyǵyna qynjyldy. Planetamyzdyń tirshiliksiz qoqys úıindisine aınalmaýy úshin barlyq memleketterdiń básekelestik pen jalǵan uranǵa yryq bermeı, sabyrmen is qylý qajettigi aıtyldy. Iаdrolyq qarýdyń qasireti – bizdiń búginimizge ǵana emes, erteńgi, tipti, bolashaqtaǵy ur­paqtar ómirine balta shabatyn asa zalaldy sıpatqa ıe. Qandaı asa mańyzdy másele bolmasyn, ony ıadrolyq qarýdyń kúshine súıenip sheshýden bas tartqan jón. Sebebi, ıadrolyq qarý arqyly másele sheshilgenmen, bir el «batyr» atanǵanmen, ol baılyqtyń da, ol «batyrlyqtyń» da jemisin kóretin jan balasy tabylmaı qalýy ǵajap emes. Adamzattyń qurbandyǵymen kelgen jeńistiń ıgiligin kórý eshkimge buıyrmaýy da múmkin. Sondyqtan, Elbasy osy jáılerdiń bárin eskerte kele, soraqylyqtardyń aldyn alýdyń, soǵysty boldyrmaý úshin jumystanýdyń joldaryn usyndy. «XXI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty kólemdi baǵdarlama qabyldap, soǵysty joıý ba­ǵytynda úılesimdi qarym-qatynas, birlesken jumystardy naqtylap otyrý qajettigin aıtty. Iаdrolyq qarýdy jetildirý nátıjesiniń nege ákelip soqty­ratyndyǵyn, atalmysh kólemdi baǵdarlamany qabyldaýdaǵy maqsatty naqty úsh túıinmen kórsetken Elbasy ıadrolyq qarýǵa qarsy áreket etetin qoǵamdastyqtyń negizgi bes baǵytyn usyndy. Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jaýyp, qýatty qarý arsenalynan bas tartyp, atom energetıkasyn damytýdy MAGATE aıasynda josparlap otyrǵan memleketterge arnap tómen baıytylǵan ıadrolyq otyn bankin qurǵan Qazaqstan BUU Bas Assambleıasynyń Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa­syn qabyldaýyna bastamashy boldy. Jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq qarýlardy taratpaý isinde izgi bas­tamalarymen tanylyp júrgen Qazaqstannyń Prezıdenti AQSh-tyń minberinen taǵy da mańyzdy bastamasymen kórinip, ǵalamdyq qaýipsizdik, ǵasyrlyq tynyshtyq turǵysynda asa qajetti oılaryn ortaǵa saldy. Sheteldik buqaralyq aq­parat quraldarynyń nazaryna iligip úlgergen beıbitshilik bas­ta­masy­nyń keń qoldaý tabatyny­na se­nim­dimiz.  Mánet ShYRAQBAI, «Jaýqazyn» balalar baqshasynyń meńgerýshisi, Túpqaraǵan aýdandyq máslıhatynyń depýtaty Mańǵystaý oblysy, Túpqaraǵan aýdany, Aqshuqyr aýyly