Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Álemdik qaýipsizdik – birinshi orynda turýy tıis másele

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev osy sáýir aıy­nyń basynda Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtke qatysyp, «Álem. XXI ǵasyr» atty manı­fesin jarııa etti. Elbasynyń bul manıfesi, onda aıtylǵan bastamalary qazir álemdik qoǵamdastyqta úl­ken qoldaýǵa ıe bolyp otyr. Búgin­de tanymal saıasatkerler de, ha­lyq­aralyq sarapshylar da Qazaq­stan Prezıdentiniń beı­bit­shilikti qorǵaý jolyndaǵy naq­ty usynystaryn qoldap, óz pi­kirlerin bildirip jatyr. Ony kún saıyn telearnalardan kórip otyrmyz, baspasózden, ın­ter­­netten oqyp júrmiz. Tipti, álem­­niń barlyq qarapaıym tur­ǵyn­dary da beıbitshilikti qalaı­tyny sózsiz. Qaı adamnan sura­sańyz da, «Iаdrolyq qarýǵa jol joq!» – dep jaýap beretinine senimdimin. Al endi sondaı qarý­dy shyǵaryp jatqan adamǵa «Osy qarýdy ózińe qaraı baǵyttasa, qaıter ediń?» dep suraq qoısańyz, ol da «joq» dep basyn alyp qashar edi. Shynymen de, jahandyq qaýip­sizdik birinshi orynda tur­ǵan másele ekeni anyq. Bizdiń Elba­sy­myz adamzat balasyn tolǵan­dyryp otyrǵan máseleni kóterdi. Qazaqstan Prezıdenti óz elin ǵana oılamaı, búkil álemdi ıadrolyq qarýdan azat etý maqsatyn alǵa qoıyp otyr! Bul jerde bir eldiń, bir halyqtyń ǵana emes, búkil Jer-Ananyń taǵdyry tur! Qazaqstan Prezıdentiniń bas­tamalary alpaýyt elderdiń basshylaryna da oı salyp, atom qarýyna ıe bolǵandardyń adam balasyn qasiretke dýshar etetin qarýlarynan bas tartýǵa qaraı qadam jasaýyna yqpal etedi degen senimim bar. Elbasymyzdyń sózi álemdik qoǵamdastyqta ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly naqty oń sheshimder jasalýyna áser etedi dep oılaımyn. Mysaly, sonaý 1990-jyl­dardyń basynda ıadrolyq qarý-jaraqtan óz erkimizben bas tarttyq. «О́zgelerdi qorqytatyn bolamyz» dep óz ýysymyzda ustasaq, oǵan eshkim qoı degen joq. Biraq Elba­symyz ondaı qaterli qarýdan bas tartyp, 1991 jyly 29 tamyzda Semeı ıadro­lyq synaq alańyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy, sóıtip, Qazaqstan beıbit ómirdi qalaı­­tyn memleket ekenin álemge tanyt­ty! Mine, búgingi tańda álem al­dyn­da ıadrolyq qarýdan bas tar­tý qa­jettigin aıtýǵa tolyq quqymyz bar. Iаdrolyq qarýdan bas tartý jóninde alpaýyt memleketter túpkilikti bir mámilege kelýi tıis dep oılaımyn. Bizdiń Elbasy­myz sııaqty batyl sheshim qabyl­daıtyn prezıdentter sondaı qadam­ǵa barýy kerek. Jalpy, ýaqyt óte kele, ıadrolyq qarýǵa ıe mem­leketter de qarýlarynan bas tartyp, bizdiń eldiń tájirıbesin qoldanady degen úmitim bar. Biz ıadrolyq synaqtardyń zar­dabyn ǵana sezine bildik. Al ıadro­lyq qarý qoldanyp, so­ǵys bolsa, jerdiń kúl-talqany shyǵatyny sózsiz. Adam balasy úshin naǵyz aqyrzaman degen sol dep oılaımyn. Mysaly, Semeı synaǵynyń zardabynan bala­lary múgedek bolǵan qanshama ana­lar zar jylap qaldy. Qanshama sábı jaryq dúnıege kelgenmen, baqytty balalyqtan aıyryldy, ómiri óksikke tolyp, bar ǵumyry tósekke tańylýmen ótip jatyr?! Muny jan-júregimen sezine bilgen adam ǵana túsinedi. Biz – anamyz! Bárimizdiń de oılaı­tynymyz – eldiń tynysh­tyǵy, halyqtyń amandyǵy, bala­larymyzdyń jarqyn da baqytty bolashaǵy! «Ana bir qolymen besikti terbetse, ekinshi qolymen álemdi terbetedi» degen dana sóz bar ǵoı. Barlyq ana beıbit ómirdi qalaıdy. О́mirge bala syılaǵan ana sol balalarynyń baqytty ómir súrgenin tileıdi. Eshbir ana balasyn soǵysqa qatyssyn dep týmaıdy! Búgingi bala erteńgi kúni jaýynger bo­lyp, qolyna qarý alyp, saıası kóz­­qarastary kelispegen elder­diń jumsaýymen ózi sııaqty adam­dar­d­y atyp jatsa, bul qalaı? Son­dyq­tan, adam balasy dúnıe­ge kel­gen soń, tek qana jaqsy­lyq is­teýi, tóńiregine izgiliktiń nuryn taratýǵa bar kúsh-jigerin jum­­saýy tıis dep oılaımyn. О́z bala­lary elge syıly azamat bol­syn dep tileıtin barlyq ana­nyń ar­many da – osy. Jaqsy nıet qana adamǵa jaqsylyqpen qaıtady. Ul-qyzdaryn tárbıeleýde árbir ana osyndaı izgi nıetti bala­­lary­nyń boıyna quıa berýi ke­rek. Elbasynyń bastamasyn jas­tardyń da qoldap jatqany qýantady. Meniń oıymsha, búkil álemde jaq­sy­lyq jaman­dyqty jeńýi kerek! Maıra AISINA, Parlament Májilisiniń depýtaty,  «Nur Otan» par­tııasy fraksııasynyń múshesi

Jalǵasyn tapqan jasampaz is

Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngton qalasynda ótken IV Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtke qatysqanyn kórip, osy taqyrypqa oraı Prezıdentimizdiń manıfesin oqyp rıza boldyq. Sebebi, Semeı ıadrolyq polıgony aımaǵynda týyp-óskendikten ótken oqıǵalar osyndaıda eske túsedi. Meniń balalyq shaǵym ótken Edireı aýyly synaq polıgonynan 100-120 shaqyrym jerde ornalasqan. О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyl­darynyń sońynda, jerasty synaqtary kezinde áli mektepke barmaǵan bala edik. Áskerı kıimdi adamdar aýylymyzǵa dúrkin-dúrkin keletin. Úıdiń qasynda okop qazyp, «Erteń tańerteń osynda kelip tyǵylasyńdar», deıtin. Sol aıtqan ýaqytynda soldattar kelip, bárimizdi okopqa otyrǵyzyp: «Qazir shyǵystan kún sııaqty qyzyl shar shyǵady, oǵan qaramańdar, kózderiń kórmeı qalady», – deıtin. Sodan tyǵylyp otyramyz. Bir ýaqytta kúrkiregen kúnnen de qatty dybys shyǵady. Qorqyp odan saıyn buǵamyz. Biraq balamyz ǵoı, arasynda syǵalap qarap qoıamyz. Shynynda, tapa-tal túste shyǵystan «kún» shyǵady. Sońynan qara tútin qaptap ketedi. Ol ýaqytta áskerıler de ıadrolyq bombanyń kúshin tolyq bilmeıtin tárizdi-aý deımin, áıteýir, úı qulaıdy dep, adamdardy qazylǵan orǵa tyǵyp, saqtyq jasaıtyn. Keıinnen 60-jyldaryń basynda áýede synaq jasaǵan kezde eskertýdi múlde qoıdy. Áýeli aspanda iz qaldyryp, ushaqtar ushady da, sońynan «gúrs» etkizip bombany tastaı salady. Sol qatty dybystan ıt bitken qyńsylap arbanyń astyna tyǵylýshy edi. Taýyqqa deıin qoraǵa qashyp, tiri jan-janýardyń esi shyǵyp ketetin. Aqyl-esi joq mal bombanyń ne ekenin bilmese de, onyń joıqyn dybysynan qatty qorqatyn. Bul – tabıǵı túısik bolsa kerek. Sonda bomba jerge túsip jarylǵanda aldymen kózdi qaryqtyryp qyp-qyzyl «kún» shyǵatyn da, ol arqan boıy kóterilgen soń qara-qoshqyl tústes alyp «sańyraýqulaq» beınesine enetin. Sonan keıin ol aspanǵa kóterilip, qoıý bultqa aınalýshy edi. Osylaısha synaqtar 70-80- jyldarǵa deıin jalǵasyp jatty. Áskerıler ún-túnsiz óz isterin tyndyra berdi. Al synaqtyń zardabyn jergilikti halyq kórdi.  Adamdar azyp, tabıǵat tozdy. Iаdrolyq synaqtyń zardaby qandaı bolǵanyn eki qolsyz týǵan bizdiń aýyldyń balasy, sýretshi Káripbek  Kúıikovti kórseńiz túsinesiz. Onyń tisimen salǵan sýretin Memleket basshysy AQSh prezıdenti Barak Obamaǵa tabystaǵanyn teledıdardan kórdik. Qatty tolqydyq. Iаdrolyq qarýdyń adam balasyna qanshalyqty zııan ekenine osydan artyq qandaı aıǵaq kerek?! Qoldyń ornyna tisin qural etken Káripbek sol polıgon zardabynyń búgingi tiri mysaly. Osyndaıda oıǵa túsedi, qy­ryq jyl ajal sepken Semeı ıad­ro­­lyq polıgony Elbasynyń Jarlyǵymen jabylǵanyn estigen halyqtyń qýanyshynda shek bolmady. Sonyń ishinde sol tajaldyń mańyńda bolǵan eldiń armany oryndalyp, talaı jyldan beri ajal seýip kelgen aıdahardyń basy shabyldy. Osylaısha Qazaqstan óz erkimen ıadrolyq qarýdan bas tartqan el retinde tarıhta máńgi qaldy. Memleketimiz beıbit el bolyp, onyń Prezıdenti erik-jigeri eresen tulǵa retinde búkil álemge úlgi kórsetti. Osyndaı sebeppen Amerıkada ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi samıtke qatysqan Qazaqstannyń, onyń lıderi Nursultan Nazarbaevtyń bas­ty nazarda bolǵany zańdy edi. Prezıdenttiń «Meniń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesim HHI ǵasyrda ómir súrip, jumys isteý kerek bolatyn óskeleń urpaqtyń taǵdyryna shynaıy alańdaýshylyqtan týyndap otyr. Bizder, memleket basshylary men saıasatkerler, adamzattyń bolashaǵy úshin zor jaýapkershiliktemiz. Kóptegen tar jol, taıǵaq keshýlerden ótken adam jáne saıasatker, Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly kúrdeli sheshim qabyldaǵan memleket qaıratkeri retinde, men álemdik lıderler men búkil halyqaralyq qoǵamdastyqqa aqyl-parasatqa júginińder degen tabandy ótinish­pen qaıyrylyp otyrmyn», degen sózderimen tolyq kelisemin jáne quptaımyn. Iаǵnı, osydan shırek ǵasyr buryn bastalǵan jasampaz is óziniń jalǵasyn kúni búginge deıin taýyp keledi! Bizdiń elimiz sóz júzinde emes, is júzinde ıadrolyq qarýdy joıǵan tuńǵysh memleket. Osy turǵydan kelgende, Prezıdentimizdiń sózi utymdy, qalaı aıtsa da adamı tolyq quqy bar. Beıbitshilik jolynda osyndaı naqty qadam jasap otyrǵan Elbasynyń isin qazaqstandyqtar da biraýyzdan qoldaıdy. Álem jurtshylyǵyna arnap otyrǵan manıfesin bir adamdaı maquldaıdy. Qazirgi tańda ıadrolyq qaýipsizdik máselesi búkil álem úshin eń tolǵaqty, kókeıkesti problema. Sonyń ishinde lańkestik beleń alyp turǵan ýaqytta, tipti, mańyzdy ekeni belgili. Olaı bolsa, beıbit kúnimiz mol bolsyn, osy joldaǵy Elbasynyń isi oń bolsyn!  Serik SEKSENULY, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi QARAǴANDY

 Qoldaý qajet etiletin qujat

Ǵalamdyq áleýmettik-ekono­mıkalyq jáne saıası jaǵdaı álem elderine de áser etetini sózsiz. Va­shıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi qorytyndy sammıttiń de álem úshin mańyzy zor. Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi qazir qyzý talqylaný ústinde. О́ıtkeni, sammıtte talqylanǵan ıadrolyq qaýipsizdik máselesi búkil dúnıe júzin alańdatýda. О́rkenıetti ómirdiń, jahan­danýdyń búgingi tynys-tirshiligi, bolashaǵy bul kúnderi búkil adamzatty erekshe tolǵan­dyryp otyr. Bul – bizdiń barlyq joba-josparlarymyz, alǵa degen umtylystarymyz, ómir sú­rýge degen qushtarlyǵymyz, urpaq­tarymyzdyń jarqyn bola­shaǵy, erteńgi kúnge ba­ǵyttalǵan dáıekti de turaqty damý joldarymyz. Biraq, sońǵy jyldar oqıǵasy búkil álemge qaýip-qater tón­dirýde, keıbir elaralyq janjaldar jahandyq soǵysqa jalǵasyp ketýi de yqtımal delinip otyr. Sondyqtan, dedi Prezıdent Nursultan Nazarbaev sammıtte sóılegen sózinde adamzatqa «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aý­qymdy baǵdarlama qajet. Bul jahandyq strategııa ulttyń soǵystar men janjaldardyń vırýsyn joıý jónindegi úılesimdi jáne jaýapty is-áreketterin aıqyndaýǵa tıis. Bul qujatta úsh basty qaǵıdatty naqty mazmundaý kerek. Birinshiden, qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi. Ekinshiden, jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne ǵylym jetistigi negizinde oılap tabylatyn basqa da kez kelgen qarý túrlerin qol­da­nýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jáne osyǵan kimniń jaýap beretinin anyqtaýdyń ózi de kesh bolady jáne jaýap beretin adam da tabylmaıdy. Osy yqtımal qaýip-qaterdi qazirgi ulttyq lıderler men saıasatkerler jáne olardyń keıingi býyn ókilderiniń barlyǵy aksıoma retinde túsinýge tıis. Ár adam Jer sharynyń kez kelgen núktesinde beıbit, baqytty ómir súrgisi keledi. Sondyqtan da Nursultan Nazarbaevtyń manıfesi búkil álemde rezonans týǵyzdy. Álemge tynyshtyq kerek! Memleket basshysy bylaı deıdi: «Álem buǵan deıingi 100 jyldyqta adamdar beıbitshilik úshin qalaı kúresse, HHI ǵasyrda dál solaı sanaly jáne tabandylyqpen kúresýge ábden laıyqty. Biz balalarymyz ben nemerelerimizdiń bolashaǵy týraly oılaýǵa tıispiz». Al biz Prezıdentimiz jahandyq beıbitshilik úshin qozǵalysta jáne adamzat órkenıetin saqtaý úderisterinde kóshbasshy ekenin maqtan tutamyz. Elimiz atom qa­rýynan bas tartty. Sóıtip, álemge úlgi kórsetti. «Qazaqstan elektrolız zaýyty» – Elbasy bastamasymen salynǵan beıbit óndiristik kásiporyn, bul kúnderi elimizdiń ekonomıkasyn órkendetý jolynda tabysty eńbek etýde. Metallýrgter Elbasynyń beıbit, turaqty ómirdi kórsetken jolyn, saıasatyn tolyq qoldaıdy. Beıbit eńbek, tynyshtyqty qalaıdy. Za­ýytta qandaı ózgerister, ja­ńa­­shyl­dyqtar bolmasyn zaýyt ujymyna, jumysshylarǵa túsindirý jumystary júrgiziledi. Osy elde, osy jerde ómir súrgen soń eshkim de qoǵamnan tys qala almaıdy. Elbasy manıfesiniń mán-maqsatyn barlyǵy da jaqsy biledi, qoldaıdy. Erteńgi bolashaqty saqtap qalý – bizdiń paryzymyz.  Roman ROMANOV, «Qazaqstan elektrolız zaýyty» AQ prezıdenti PAVLODAR

Adamzat bátýaǵa kelýi tıis

«Álem. HHI ǵasyr» manıfesi halyqaralyq qoǵamdastyqty ulttar arasyndaǵy áskerı qaqtyǵystar táýekelderin joıý boıynsha ózara bátýaǵa kelý jáne úılestirilgen sheshimder qalyptastyrý joldaryn iz­destirýge ıtermeleıdi. О́z manıfesinde Elbasy Nursultan Nazarbaev adamzattyń eń bir janǵa tıer dertin ashyp kórsetti, al ol boljamdy bolashaqta Jer sharyndaǵy ómirdi joıyp jiberýi ábden múmkin. Áńgime halyqaralyq qoǵamdastyq beıbitshilik ornatý jolyndaǵy yntymaqtastyq úshin óz boıynan kúsh-jiger taba almasa, shynymen de em qonbaıtyn dertke aınalýy múmkin soǵys vırýstary men daý-janjaldar týraly bolyp otyr. Bulaı jalǵasa berse ıadro­lyq oqtumsyqtardy paıdalanýǵa apa­ryp soqtyratyn jahandyq qarsy turý­shylyqtar men apattarǵa qaraı odan ári quldyraýdy kútýge týra keledi. Memleket basshysynyń aıtýynsha, soǵysty joıý – adamzattyń eń kúrdeli órkenıetti mindeti. Elbasynyń oǵan eshqandaı ózge balama joq jáne osynaý jahandyq problemany sheshý álemdik kóshbasshylardyń absolıýttik basymdyǵy bolýy tıis degen sózi naǵyz shyndyq. Strategııalyq soǵysqa qarsy baǵdarlamanyń tujyrymdamasyn da, ulttar arasyndaǵy senimdi nyǵaıtatyn onyń bazalyq qaǵıdattaryn da tolyq qoldaımyn. Qazaqstan Prezıdentiniń beıbitshilik manıfesi adamzattyń úılesimdi damýynda jańa satyny ashýǵa qabiletti ekenine senimim mol. Qujatta usynyl­ǵan is-qımyldar algorıtmi paıda bolǵan qarama-qaıshylyqtar men jahandyq qaýipsizdik júıesin qurýdyń sheshýshi máselelerin retteý úshin keshendi jaǵdaılar týǵyzady, al ol búkil memleketterdiń bolashaqtaǵy beıbit ómirine kepildik beredi. Men Qazaq­stannyń bitimgershilik bastamalarynyń bizderdi ıadro­lyq qarýlar da, soǵystar men daý-janjaldar da bolmaıtyn bolashaqqa qaraı aıtarlyqtaı jaqyndata túskenine senimdimin. Alena SKLIаR, kásipker  QYZYLORDA