Shyn shymyr shyǵarmalar

Kórnekti jazýshy Orazbek SÁRSENBAI haqynda bir úzik syr Qaı kezde de qoǵam ómiriniń barysyna, el jaǵdaıynda bolyp jatatyn san túrli oqıǵalarǵa, ózgeristerge beıjaı qaramaı, júreginen ótkizip, árdaıym óz zamany týraly tolǵana qalam terbegen kórnekti qalamger, qazaq rýhanııatynyń iri tulǵasy Oraz­bek Sársenbaı aǵamyzdyń bul dúnıeden baqılyqqa ketkenine de jyl tolyp otyr. Osy jerde aıtýly qalamger týraly zaman­das­tarynyń sózine den qoısaq, Orazbek Sársen­baıdyń qalam qaıratyna, azamattyq bolmysyna rııasyz kóz jetkizesiń. Zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaı­uly: «О́zi ósken Syr boıynyń tabı­­ǵaty, minez-qulyqtary, aq peıi­li ón boıynan túp-túgel kóri­­nip turatyn edi. Alǵashqy áńgi­­me­­leri men povesterinen-aq bet-júzińe qaramaıtyn týrashyl­dyǵy men shynshyldyǵy kózge urady. Qudaıǵa shúkir, qaýlap ósip jatqan ádebıet ormanynda óz baǵyt, óz baǵdaryn túzep, qazaq rýhanııatynda búgin bar, erteń joǵalyp ketpeıtindeı baıandy jol sala alǵan azǵan­taı ádebıet súleıleriniń biri Oraz­bek ekeni daýsyz. Bereke-bir­­li­kti, ar-ujdandy, obal-saýap­ty, pátýa-parasatty demi taýsyl­ǵanynsha áspettep ótken Orazbek Sársenbaevqa búgin­gi qazaq qaýymynyń aıryqsha rızager ekendigi sózsiz» dese, Nurlan Orazalın: «Qazaq kórkem oıy men kórkem sózine olja sal­ǵan osynaý tebingili, tekti býyn­nyń kór­nekti ókilderiniń biri – Orazbek Sársenbaı... Qarym­dy qalamger Tynymbaı Nur­maǵam­betov: «Orekeń bilimdi kisi edi. Jáne bilimi jan-jaqty bolatyn. Ádebıet jaıly bolsa da, din jaıly bolsa da, ómir súrip otyrǵan qoǵamymyz, saıasat jaıly da parasatty oılar aıta alar qabiletke ıe edi», degen baı­lam aıtsa, suńǵyla sýretker Dýlat Isabekov: «Orazbek Sársenbaev sekildi ómirlik kóz­qarasy qalyptasqan, ózindik usta­ny­my bar, kez kelgen dúnıege sy­nı kózben qaraıtyn oıly qalam­gerlerimizdiń dúnıeden ozǵany janarymyzǵa jas úıiredi», dep ókinishin alǵa tartady. Mártebeli sózdiń máresinen kóri­­nip, kóptiń kóńilinen shyq­qan zerdeli jazýshynyń shyǵar­ma­shylyq talpynysy mektepte júrgende-aq bas­talyp, ýnıversıtette jalǵasqan. О́ńirdegi merzimdik gazette alǵashqy tyrna­qal­dy óleńderi, maqalalary jarııalanyp, odan ári Qyzylorda oblystyq «Lenın joly» (qazirgi «Syr boıy»), respýblıkalyq «Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ulan»), «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetterinde ár janr­­daǵy týyndylary basylyp, shyǵarmashylyq  tynysy ashy­lady. 1962 jyly jel­toq­sanda «Lenınshil jasta» jarııa­lanǵan «1961 jyl» degen pýblısıstıkalyq poemasy qazaq ádebıetinde qubylys bol­dy. «Alqynamyn aýa jetpeı bir jutym... Aq dıdaryn kóremiz be shyndyqtyń?» dep tolǵanatyn dastany buǵan deıin qazaq ádebıetinde aıtylmaǵan tyń sóz retinde qabyldanǵan. Poemada stalındik qýǵyn-súrgin,  qazaqtyń ótken dáýirdegi kórgen qıynshylyǵy, otarlyq ezgige ushyraǵan jaǵdaılary, ulttyq, tildik máseleler kóteril­di. O.Sársenbaevtyń shyǵar­ma­shy­lyǵyn sóz etken synshylar «1961 jyl» poe­masymen stalınızmdi qazaq ádebıe­tinde ashyq synaǵan tuńǵysh eńbek dep baǵalady. Keıin bir esteliginde Á.Kekil­baev bul poemany 60-jyl­dardaǵy jas býynnyń alǵash ret tizgin úzip boı kórsetkeni osydan bastaldy dep atap aıtqany bar. Bul shyrmaýly shy­ǵar­masynyń tolyq nusqasyn Orekeń 2005 jyly shyqqan «Jaryq dúnıe» jyr jınaǵynda ǵana jarııalady. Jazýshylyqqa birjola den qoıǵan Orekeńniń alǵashqy proza­lyq jınaǵy «Dańq» degen atpen 1965 jyly jaryq kórdi. Odan keıingi jyldary «Jalǵyz kúrke», «Saǵym», «Tańbaly tas», «Baqyt qusy», «Jıde gúldegende», «Jaqsynyń kózi», «Zamandas», «Ýáde», «Shamshyraq», «Sheńber», «Meniń mekenim», «О́mirnama», «Adam­nyń quny qansha?» degen ataýlar­men áńgimeleri, povesteri, romandary, ádebı syn maqalalary, rısala fılosofııalyq tolǵaýlary, jyrlary 20-dan astam kitapqa jınaqtalyp, oqyrman qolyna tıdi, qazaq ádebıetiniń altyn qoryn baıytty. Synshylar Orazbek Sársenbaev qazaq ádebıetinde Anton Chehov­tyń orys ádebıetindegi sezim­tal qarapaıymdylyǵy men ózimiz­diń Beıimbet Maılınniń uǵym­tal qarapaıymdylyǵyn bir­deı ustanǵan qalamger dep dáıek­teıdi. Atameken jaıy, ondaǵy adamdardyń turmys-tirshiligi, qaıyrymdylyq pen ımandylyq, adaldyq pen aramdyq sııaqty eki udaı dúnıe arpalysy keıipkerler ómirimen órilip, taǵylymy oqyr­manyn beıjaı qaldyrmaıdy. Eń sońǵy kitaby «О́mir-synaq» byltyr jazýshy dúnıeden ótken soń bir aıdan keıin jaryq kórdi. Sóz zergeriniń áńgimesi negizin­de jarasymdy «Dolana» kórkem fılmi túsirildi. Rejısser – S.Narymbetov. Shıeliden shyq­qan áıgili artıst Meıirman Nurekeev osy fılmde oınaıdy. Jazýshynyń shyǵarmalary aǵyl­shyn, vengr, koreı, qyrǵyz, qytaı, marıı, orys, ózbek, tatar, tyva, ýkraın, eston, ıakýt, t.b. tilderge aýdarylyp, qazaq áde­bıe­tiniń qýatyn tanytty. О́zi de aýdarmashylyqpen aınalysyp V.Korolenko, V.Ivanov, F.Abramov, F.Iskander jáne basqa tanymal jazýshylardyń shyǵarmalaryn ana tilimizde tanystyrdy. Keıingi jyldary ımandylyqty nasıhattaýǵa den qoıdy, «Quran Kárim», «Muhammed paıǵambarymyzdyń hadısteri», «Shaıtannan saqtaný joldary», «Sıqyrdan saqtaný jáne emdelý joldary», «Adal men aram», «Musylmandyq ádep sabaǵy», t.b. ondaǵan kitaptardy qazaqshaǵa aýdarýǵa atsalysyp, ımandylyq joldy nusqady. Kúresker Mustafa Shoqaı men ónerpaz Nartaı Bekejanov Orekeńe rýhanı jaqyn jandar. Nartaıǵa arnap «Shamshyraq» romanyn, áńgime, maqalalar jazsa, Mustafa eńbekteriniń basyn qurap, áýeli eki tom, keıin úsh tom jınaǵyn shyǵarǵan, maqala jazǵan nasıhatshysy ekenin atap aıtýǵa tıistimiz. Orekeńniń eńbegi men shyǵarmashylyǵy qoǵam men memleket tarapynan laıyqty baǵasyn aldy. «Ýáde» atty povester men áńgimeler jınaǵyna Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń M.Áýezov atyndaǵy syılyǵy, «Shamshyraq» romanyna halyqaralyq «Alash» syılyǵy, «Sheńber» romanyna Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵy berildi. «Qurmet», «Parasat» ordenderimen marapattaldy. «Qazaqstan Respýblıkasy baspa jáne polıgrafııa isiniń qaıratkeri» atandy. «Aıqyn» gazetine bergen suh­batynda O.Sársenbaı óz shyǵar­ma­shylyǵy týraly aıta kelip, «O bas­tan osy zaman taqyrybyn tańdap alǵan jazýshymyn. Eń qıyn nárse – ózińniń zamanyń týraly jazý. Jalpy, ádebıet tarıhynda óz zamanyńnyń shejiresin jasaý qundyraq bola ma dep oılaımyn. Meniń bar qoregim – el, keıipkerlerim de túgeldeı aýylda turady. Sol eldiń jaǵdaıyn, basqasyn bylaı qoıǵanda, ózimizdiń Syrdyń jaǵdaıyn ájepteýir bilemin»,  depti. Iá, Orekeń zamana sýret­keri jáne Syr halqynyń júrek soǵysyn dóp basatyn onyń shy­ǵarmalary Syr eli adamdarynyń jıyntyq beınesiniń kórmesi deýge bolady. Ol Syrdan shyq­qan áıgili adamdar – bolystar Áıeke, Álmembet, súleıler Budabaı Qabyluly, Imanjúsip Qutpanuly, Nartaı Bekejanov, Qalmaqan Ábdiqadyrov, dańǵaıyr dıqan Ybyraı Jaqaev, qalamger Dúısenbi Smaıylov, basqa da talaı qarapaıym jandardyń abzal beınesin, qaıshylyqty ómirlerin kórkem keskindep berdi. Orekeń – saıasatqa úıir bolma­ǵan, jazýshynyń saıasaty da, fılosofııasy da, ómirge, qoǵamǵa degen kózqarasy da onyń shyǵarmasynda jatýy kerek dep túıgen qalamger. О́mir, tirshilik, bolmys týrasyndaǵy pikirlerin sońǵy jyldarda jazǵan rısalalarynda aıtyp ketti. Rısala janryna qalaı barǵanyna toqtala kele, Orekeń bala kúninen Shyǵys ǵulamalarynyń, aqyndarynyń eńbekterimen tanysýy, ákesi Sársenbaı men onyń zamandastary – aqylgóı aqsaqaldardyń áńgimeleri kóńiline jattalyp qalǵanyn aıtady. «Men 18 rısalamda basty keıipker retinde kóbine óz ákemdi sýretteımin. «Rısala» – Shyǵys ádebıetinde ejelden bar janr. Qazaqta birinshi rısala jazǵan adam – Abaı. Abaı «qara sózder» dep emes, «senim-nanym kitaby» dep jazǵan eken. Keıingiler ony «birinshi sóz», «qyryq besinshi sóz» dep nómirlep shyqqan. Abaıdiki ǵaqylııa túrinde kelse, meniki Islam dinine negizdelgen dúnıelik fılosofııanyń prozalyq túri deýge bolar. Qoldan kelgenshe jas kúnimizden musylmandyq jolmen júrýge tyrysyp kelemiz. Meniń birde-bir shyǵarmamda Qudaıdy ǵaıbattaıtyn bir aýyz sóz joq eken. Qaıta keıipkerlerimniń aýzyna Qudaıdyń atyn, Allanyń aq jolyn salǵan jerlerim kóp», dep syryn ashady qalamger. Ol ómirde kezdesetin ekijúz­di­liktiń bet perdesin aıamastan sypyryp tas­taıdy, izgilikshil jazýshy: «Rýhy myqty eldi eshbir jaý, eshbir jamandyq jeńe almaıdy. Ilgerileýdi kórmeý, bolashaqqa úmit artpaý – durys bolmaıdy. Shyndyqty shyryldatyp aıtý kerek, olqylyqty ortaǵa salý kerek, biraq sonymen qatar, tym saryýaıymǵa túsýdiń qajeti joq. Qazaq halqynyń keleshegine úlken úmitpen qaraý kerek. Qazaq ulty – passıonarlyq dáýiri áli toqtamaǵan halyq», degen senimin bildiredi. Mine, jazýshynyń ómirlik bekem ustanymy, sarabdal saıa­saty, suńǵyla fılosofııasy, ómirge, qoǵamǵa kemel kózqarasy. «Meniń saıasatqa qoıan-qoltyq aralaspaýym, bılikke jaqyn júrmeýim, popýlızmge barmaýym, teledıdar qanshama ret qıylyp shaqyrsa da barmaýym, úlken jıyn-toılar, konferensııa­lar uıymdastyrmaýym, ómirimde bir ret arnaıy mereıtoıymdy ótkiz­beýim – munyń bári ózimniń sanaly túrde tańdap alǵan jolym, jeke fılosofııam desem bolady», dep aǵynan aqtarylady Orekeń. Týǵan eli: «Oreke, Syr halqynyń kórkem shejiresin jasadyńyz, elge ózińizshe kelip-ketip júresiz, bildirmeısiz, oqyrman jurtyńyz sizben dıdarlasqysy, syrlasqysy keledi», dep ótingende ómirinde bir-aq ret, 73 jasynda Shıelige baryp kezdesýler ótkizgeni de osy ustanymynyń aıǵaǵy. Sol kez­desýlerdiń birinde bir oqyrman: «Biz, keıingi jastar, Shıeliniń ótken kelbetin bilmeýshi edik, Orekeńniń kitaptaryn oqysaq, kóz aldymyzǵa dóńgelep kele qoıady», degen eken. Týǵan eli Orekeńdi qoshemettep Shıeli aýdanynyń qurmetti azamaty atandyrypty sol saparynda. Qarymdy qalamgerdiń kúnde­lik­­teri de bir álem. Oqyp kórelik: «Jazǵanymnyń bári – shyndyq, shyndyq bolǵanda da kádimgi qara­pa­ıym ómirdiń ózi» dese 1955 jyly stýdent shaǵynda, 1961 jyly «Qııanat kórsem, bir­den búlinip shyǵa kelemin. Mámi­l­eshildik maǵan jat emes. Jaǵym­paz­dyqty jek kóremin», depti. Kezinde Muqaǵalıdi Jazý­shy­lar odaǵynan shyǵarmaq bolǵan jına­lys­ta Muqaǵalıdi jaqtap qor­ǵaǵan eki adam: Orazbek Sársen­baı men Ǵabbas Qabyshev bolǵan eken. Mine, minez, tanym, ustynym. «Men biler Orazbek qazir de sondaı. Osyndaı qasıet­teri mol jazýshyǵa senesiń, ılana­syń, den qoıasyń, ómir jolyn qyzyǵa oqısyń» dep Orekeńniń aza­mat­tyǵyn joǵary baǵalapty 2005 jyly qazaqtyń bilgiri Gerold Belger. Odan ári Ábekeń – Ábish Kekilbaevtyń sózi­men aıtsaq, O.Sársenbaevtyń shyn­d­y­ǵynda onyń betine taısalmaı qara­ǵan­men, belden basar áýle­kilik, betten tyrnar áýmeserlik joq. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»