Nıderland Eýropadaǵy halyq eń tyǵyz qonystanǵan jáne óte joǵary damyǵan memleket bolyp tabylady. 1957 jyly 25 naýryzda Nıderland Eýropalyq odaqtyń negizin qalaýshy alǵashqy memleketterdiń biri boldy jáne eýropalyq ıntegrasııany nyǵaıtýǵa erekshe úles qosty.
Nıderland Koroldigi – Batys Eýropadaǵy memleket. Onyń Batys Eýropadaǵy aýmaǵyn Soltústik teńiziniń sýlary shaıyp jatyr. Ol sonymen birge, Germanııamen jáne Belgııamen shekaralasady. Jer kólemi 41532 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Halqynyń sany – 17 022101 adam. Turǵyndarynyń 96 paıyzy gollandtar. Resmı tili – nıderland (golland) tili. Nıderland korol basqaratyn konstıtýsııalyq monarhııa bolyp tabylady. Joǵary zań shyǵarýshy organy eki palatadan turatyn bas shtabtar. Astanasy – Amsterdam qalasy, alaıda úkimet rezıdensııasy Gaaga qalasynda ornalasqan. Ákimshilik jaǵynan 12 provınsııaǵa bólinedi. Nıderland BUU-ǵa (1945), Eýroodaqqa (1957), NATO-ǵa (1949) múshe.
Nıderland aýmaǵyn adamdar tas dáýirinen beri mekendeıdi. B.z.d 1-shi myńjyldyqtyń ekinshi jartysynan munda negizinen kelt taıpalary ómir súrdi. Bizdiń zamanymyzdyń basynda olardy german taıpalary yǵystyryp shyǵardy. III-IV ǵasyrlarda ońtústik Nıderlandty frankter, shyǵys Nıderlandty sakster, soltústik Nıderlandty frızder mekendedi. V ǵasyrdan bastap bul jerlerde usaq ıelikter (Gollandııa, Geldern sııaqty graftyqtar) quryldy. HI-HVI ǵasyrlarda Nıderland jerleri Belgııa, Fransııa, Ispanııanyń quramynda boldy. XVI ǵasyrdaǵy Nıderland revolıýsııasynyń nátıjesinde ıspan otarlaýshylarynan azattyq alǵan jerlerde Birikken provınsııalar respýblıkasy quryldy. XVII ǵasyrda Nıderland saýda-sattyǵy, ásirese, teńiz saýdasy erekshe damyǵan aldyńǵy qatarly eýropalyq derjavaǵa aınaldy. Ońtústik- Shyǵys Azııadaǵy Indonezııa, Amerıkadaǵy Gvıana, Kishi Antıl araldary, Afrıkadaǵy Kap jerleri Nıderlandtyń otaryna aınaldy. 1810-1813 jyldardyń aralyǵynda Nıderlandty Napoleon basyp aldy. 1815 jyly Nıderland Belgııamen birigip, Nıderland koroldigin qurdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezeńinde Nıderlandty nemister basyp aldy. Soǵystan keıin Nıderlandta otarlyq ımperııa ydyrady. Elde Marshall josparynyń nátıjesinde jedel ekonomıkalyq damý bastaldy. Osynyń arqasynda Nıderland Eýropadaǵy damyǵan ındýstrııalyq memleketke aınaldy. Nıderlandtyń Indonezııa, Sýrına sııaqty otarlary táýelsizdik aldy. Eldiń burynǵy otarlary Indonezııadan, Sýrınadan, Marokkadan myńdaǵan bosqyndar keldi. Sóıtip, Nıderland musylmandar úlesi joǵary kóp mádenıetti elge aınaldy. 1957 jyly 25 naýryzda Nıderlandy Eýropalyq odaqtyń negizin qalaýshylardyń birine aınaldy.
Búginde Nıderland Eýropadaǵy adamdar eń tyǵyz qonystanǵan elderdiń biri bolyp tabylady. Nıderlandtyń 1815 jyly qabyldanǵan birinshi konstıtýsııasy negizgi bılikti koroldiń qolyna berdi. Alaıda, zań shyǵarýshy bılik ókilettigin eki palataly parlamenttiń quzyryna bergen bolatyn. Al eldiń búgingi qoldanystaǵy konstıtýsııasy korol II Vıllemanyń bastamasymen 1848 jyly qabyldandy. Bul konstıtýsııa elde «soǵyssyz tóńkeris» jasady deýge bolady. О́ıtkeni, osy zań negizinde koroldiń bıligi barynsha shektelip, búkil atqarýshy bılik mınıstrler kabınetiniń qolyna kóshti. Parlament tikeleı saılaý arqyly saılandy jáne úkimet sheshimine tikeleı yqpal jasaıtyn boldy. Sóıtip, Nıderland sheksiz monarhııalyq bılikten konstıtýsııalyq monarhııaǵa jáne parlamenttik demokratııaǵa kóshken birinshi memleketke aınaldy.
Nıderland qýatty ónerkásibi jáne ónimderi negizinen eksportqa beıimdelgen joǵary ónimdi aýyl sharýashylyǵy bar damyǵan memleket bolyp tabylady. Ekonomıkasynda syrtqy saýda, ásirese, teńiz kóligi arqyly saýda júrgizý mańyzdy oryn alady. Elde munaı jáne tabıǵı gaz óndiriledi. О́nerkásiptiń jetekshi salalary munaı óńdeý, munaı-hımııa, mashına jasaý, farmasevtıka metallýrgııa jáne elektrtehnıka ónimderin jasaý bolyp tabylady. Elde almas jáne basqa qymbat baǵaly tastardy óńdeý erekshe joǵary damyǵan. Álemde aýyl sharýashylyǵy jan-jaqty damyǵan Nıderland sııaqty memleket sanaýly. Munda et jáne sút ónimderine beıimdelgen iri qara ósirý joǵary deńgeıge jetkizilgen. Búginde Nıderland dúnıejúzindegi sút pen sút ónimderin syrtqa eń kóp shyǵaratyn memleket bolyp sanalady. Sary maıdyń dúnıejúzilik eksportynyń 1/5, qoıýlatylǵan súttiń 1/2 bóligi, qurǵaq súttiń ¼, irimshiktiń 1/4 bóligi Nıderlandtyń úlesine tıedi. Sonymen birge, bul el eksportqa kóp mólsherde shoshqa, qus etin, jumyrtqa, temeki, syra shyǵarady. Gúl, sańyraýqulaq ósirý erekshe damyǵan. Balyq aýlaý jáne týrızm salasy el bıýdjetine eleýli paıda ákeledi. Eldiń ınfraqurylymy erekshe damyǵan. Jumysshylar men jumys berýshiler arasynda teń quqyqtyq túsinistik qalyptasqan. Bul elde eń joǵary áleýmettik júıe jáne eń joǵary áleýmettik saqtandyrý tólemderi jumys isteıdi. Memleket tabysynyń úshten biri áleýmettik tólemder jasaýǵa jumsalady. Jalaqy deńgeıi joǵary. Inflıasııa joqtyń qasy. Búgingi tańdaǵy bul eldegi úlken problema turǵyndar quramynyń qartaıyp bara jatqandyǵy bolyp otyr.
Túrikmenstan – Ortalyq Azııadaǵy memleket. Ońtústiginde Aýǵanstan jáne Iranmen, soltústiginde Qazaqstanmen jáne О́zbekstanmen shekaralasady. Eldiń batys jaǵalaýyn Kaspıı teńiziniń sýy shaıyp jatyr. Astanasy Ashhabat qalasy. Túrikmenstan 1992 jyldyń 2 naýryzynan bastap BUU-nyń múshesi bolyp tabylady. Jer kólemi 491 200 sharshy shaqyrymdy alyp jatyr. Jeriniń 80 paıyzdan artyǵyn aptap shól (Qaraqum shóli), qum kóshkinderi, tasty taýlar men ashyly alqaptar basyp jatyr. Túrikmenstan aýmaǵymen Ámýdarııa ózeni aǵady. О́zenniń jalpy uzyndyǵy 1415 shaqyrym bolsa, onyń 1 000 shaqyrymy osy eldiń aýmaǵymen ótedi. Osy ózennen bastaý alyp, Ashhabat, Mary, Búzmeıin, Balqanabat, Túrikmenbashy sııaqty iri qalalardy aýyz sýmen qamtamasyz etetin Qaraqum kanaly aǵady. 1100 shaqyrymǵa sozylǵan kanal 1 mıllıon gektardan astam jerdi sýlandyrady.
2013 jylǵy derek boıynsha, halyq sany 5 240 502 adamdy quraıdy. Halqynyń 85 paıyzdan astamy túrikmender, 5,8 paıyzy ózbekter, 5,1 paıyzy orystar jáne basqa 58 ulttan quralǵan adamdar quraıdy. Buryn munda 120 myńnan astam qazaqtar turǵan eken. Qazir Túrikmenstanda turatyn qazaqtardyń sany 60 myńǵa jeter-jetpes. Turǵyndardyń 89 paıyzy musylman, 9 paıyzy hrıstıan jáne basqa dinderdi tutynady.
Túrikmen halqynyń tarıhy erte kezdegi Ortalyq Azııany mekendegen taıpalar men ulystardyń tarıhymen tyǵyz baılanysty. B.z.d. birinshi myńjyldyqtyń orta sheninde Túrikmenstan jerinde Margıana jáne Parfııa atty memleketter bolady. Kaspıı teńiziniń ońtústik jaǵalaýyn gırkanııa, soltústik jaǵalaýyndaǵy dalany massagetter men kóshpeli dah taıpalary mekendedi. 1040 jyldary Seljuq áýletinen shyqqan kósemderdiń bastaýymen oǵyzdar túrikmen jerin basyp aldy. Sóıtip, oǵyzdar túrikmen halqynyń qalyptasýyna eleýli negiz qalyptastyrdy. Olar jergilikti turǵyndarmen aralasyp «túrikmen» atandy. 1158 jyly oǵyzdar men Horasan buqarasy Seljuq memleketin qulatty. HII-HIII ǵasyrda bul jer Horezm shahynyń qol astyna qarady. 1219-1221 jyly túrikmen jerine Shyńǵys áskeri basyp kirdi. Túrikmenstandy Altyn orda, Shaǵataı jáne Hýlagý ulystary bólisip aldy. XIV ǵasyrdyń 70-80-jyldary túrikmen jerin Ámir Temir baǵyndyrdy. Temir memleketi qulaǵannan keıin túrikmenderdiń biraz bóligi Hıýa men Buqar handyqtaryna, qalǵandary Iran shahyna baǵyndy. XVI ǵasyrda orys-túrikmen baılanysy ornady. XIH ǵasyrdyń basynda túrikmenderdiń abdal, chaýdar, ıgdır, býrýnchýk, tozashy sııaqty rýlary Reseıdiń bodandyǵyna kirdi. 1869 jyly Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵalaýyna orys áskerleri kelip, Krasnovodsk (qazirgi Túrikmenbashy) qalasyn saldy. Túrikmenstanda memlekettik qurylym qazan tóńkerisinen keıin ǵana qolǵa alyndy. 1924 jyly 24 qazanda Túrikmenstan KSR-in qurý týraly qaýly qabyldandy. Biraq 1920-1930 jyldarǵa deıin bul elde basmashylar kóterilisi toqtaǵan joq. 1991 jyly qazanda búkilhalyqtyq referendým nátıjesinde Túrikmenstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi jarııalandy. 1992 jyly 18 mamyrda el konstıtýsııasy qabyldanyp, prezıdenttik respýblıka jarııalandy. 1995 jyldyń 12 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy «Túrikmenstannyń turaqty beıtaraptyǵy» týraly qarar qabyldady.
Túrikmenstan tabıǵı gaz qory kólemi jaǵynan álemde tórtinshi oryndy, gaz ken oryndary jaǵynan álemde ekinshi oryndy ıelenedi. 1993 jyldan beri Túrikmenstan turǵyndary elektr energııasyn, sýdy jáne gazdy tegin paıdalanady. Túrikmenstanda munaı men gazdyń zerttelgen 144 ken orny tabylǵan. Biraq ázirge onyń 40-qa jýyǵy ǵana ıgeriledi. Dúnıejúzi rynogynda túrikmen kilemderi joǵary baǵalanady. Onyń basty sebebi, qoldan toqylǵan túrikmen kilemi sapaly bolyp tabylady. 2003 jyly túrikmen sheberleri qolymen toqylǵan 301 sharshy metr kólemdegi kilem Gınnestiń rekordtar kitabyna engizildi.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
