Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Bes ınstıtýttyq reformasynyń «Esep beretin memleketti qalyptastyrý» atty besinshi baǵytyn Darıǵa Nazarbaeva basqaratyn jumys toby ázirlegen zańdar iske asyrýǵa tıisti bolatyn. Osy «100 naqty qadamnyń» ishindegi 94, 95, 96-qadamdardy iske asyrý tetikterin qamtamasyz etetin «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zań jobasyn ázirlegen jumys tobyn Parlament Májilisiniń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Máýlen ÁShIMBAEV basqardy. Biz depýtattan osy zań týraly aıtyp berýin surap áńgimege tartqan edik.
– Máýlen Saǵathanuly, aldymen elimizde demokratııalyq júıe qurý úderisin jańǵyrta túsetin «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zań jobasyn ázirleý barysyndaǵy jumystaryńyzǵa toqtalyp ótseńiz.
– Prezıdenttiń «Esep beretin memleketti qalyptastyrý» atty besinshi reformasyn iske asyrýdyń 94, 95 jáne 96-qadamdary «Ashyq úkimet» atty bastamany Qazaqstanǵa engizýge baǵyttalǵan. Biz «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zań jobasyn ázirleý barysynda kóptegen memleketterdiń tájirıbesin zerttedik. О́ıtkeni, mundaı zań bizdiń elimizge ǵana emes, demokratııalyq baǵytty ustanǵan barlyq elderge de tán. Sheteldikterdiń ótken joldaryn, tájirıbelerin bilý – óte mańyzdy. Sondaı-aq, biz olardyń zań jasaý baǵytynda eńbektenetin mamandarynyń, sarapshylarynyń pikirlerin de tyńdadyq, olardyń arasynan birneshe keńesshi aldyq. Ásirese, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) múshe memleketterdiń tájirıbelerin qarastyrdyq. Sonyń ishinde Ulybrıtanııa, Germanııa, AQSh, Reseı memleketteriniń osyndaı zańyn zerttep, tájirıbelerin eskerdik. Sondaı-aq, EQYU, EYDU jáne Halyqaralyq jýrnalıster uıymymen de osy zańnyń tóńireginde pikir almastyq.
Sheteldikterdiń tájirıbesimen qatar, óz elimizdiń memlekettik basqarý tártibinde, saıası júıesinde sheteldikterge uqsamaıtyn, ózimizde ǵana qalyptasqan keıbir erekshelikteri bar ekenin de eskerdik. Zertteýlerdiń nátıjesinde osy zań boıynsha ózimizge qolaıly ozyq mehanızmderdi tabýǵa tyrystyq. Aıta ketetin jaıt, bul zań jobasyn daıyndaýǵa Májilistegi «Nur Otan» partııasynyń fraksııasy bastamashy bolyp, ony ázirleýdi bizge júktedi. Zań jobasyn ázirleý barysynda depýtattarmen qatar, biz úkimetten de, úkimettik emes uıymdar qatarynan da mamandar tarttyq. Sondyqtan, bul zań kóppen kelisilip, barlyq pikirler men usynystar eskerilip, tolyqqandy bolyp týǵan zań dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
– «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degendeı, barlyq taraptardyń usynys-pikirleri eskerilgen eken, endeshe ol halqymyzǵa zor paıdasyn tıgizetin zań bolar degen úmittemiz. Endi osy zańnyń erekshelikteri týraly aıtyp berseńiz.
– Zańnyń eń birinshi ereksheligi sol – onda qandaı aqparattardy ashyq alýǵa memleket shekteý qoımaıdy degen suraqqa jaýap berilip, olardyń naqty tizimi de berilgen. Sonyń ishinde azamattardyń qaýipsizdigi men densaýlyǵyna qater tóndiretin tótenshe jaǵdaılar men apattar jáne olardyń saldarlary, sanıtarııanyń, demografııanyń, kóshi-qonnyń, bilim berýdiń, mádenıettiń, áleýmettik qorǵaýdyń, sondaı-aq qylmystyq ahýaldyń jaı-kúıi, terrorızm aktileri, ekologııanyń, órt qaýipsizdiginiń jaı-kúıi, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq jáne radıasııalyq jaǵdaı, tamaq ónimderiniń qaýipsizdigi, jeke jáne zańdy tulǵalarǵa memleket beretin artyqshylyqtar, ótemaqylar men jeńildikter, Ulttyq banktiń altyn-valıýta qorynyń mólsheri, memlekettik qupııalardan basqa normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń mátini men olardyń jobalaryn qamtıtyn aqparattar jáne t.b. týraly málimetterge eshqandaı shekteý qoıylmaı, bári de qoljetimdi boldy. Bul tizbeni barlyq memlekettik organdardyń sheneýnikteri aqparat berýden jaltaryp, shyǵarypsalma jaýap bermes úshin ádeıi naqtylap jazdyq. Zańnyń bul talaby – onyń negizgi normalarynyń biri.
Osy zańda biz negizinen eki jańa uǵym engizdik. Onyń birinshisi – «aqparat paıdalanýshylar». Bul aqparatty suratatyn nemese paıdalanatyn barlyq jeke nemese zańdy tulǵalar. Qarapaıym tilmen aıtqanda halyqtyń barlyq ókilderi. Ekinshisi – «aqparat ıelenýshiler». Oǵan memlekettik organdar, memlekettik uıymdar, mekemeler, kvazımemlekettik sektordyń sýbektileri jatady. Sonymen qatar, memleket tarapynan qarjy alatyn zańdy tulǵalar memleketten alatyn qarjynyń paıdalaný máselelerine baılanysty aqparatty halyqqa shekteýsiz berýge mindetti. Bizde tabıǵı monopolıster bar ekenin bilesizder, solardyń baǵany qalaı qalyptastyryp jatqany týraly aqparattar da suraǵan halyqqa shekteýsiz kórsetilýi kerektigi zańda jazyldy.
Osy zańnyń taǵy bir ereksheligi sol, onda aqparatqa qol jetkizýdi qamtamasyz etýdiń naqty tásilderi aıtylyp, olar sanamalap kórsetildi. Atap aıtqanda, aqparattar suraý salý boıynsha, aqparat ıelenýshiler ornalasqan úı-jaılarda jáne osy maqsattarda bólinip berilgen ózge de oryndarǵa aqparatty ornalastyrý arqyly beriledi. Sondaı-aq, Parlament palatalary otyrystaryn, oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ókiletti organdarynyń otyrystaryn, memlekettik organdardyń jyl qorytyndylary boıynsha ótkiziletin alqa otyrystaryn ınternet-resýrstarynda onlaın rejimi arqyly ashyq kórsetýdi qamtamasyz etý arqyly aqparattar ashyq jetkiziledi.
Zań boıynsha, barlyq ortalyq atqarýshy organdar (Qorǵanys mınıstrliginen basqa) memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi ýákiletti organ basshylarynyń, ákimderdiń jáne ulttyq joǵary oqý oryndary basshylarynyń esepterin tyńdaý men talqylaýlar ashyq túrde ótkizilip, paıdalanýshynyń qalaýynsha aqparat tolyǵymen beriledi. Sonymen qatar, aqparattar BAQ, aqparat ıelenýshiniń ınternet-resýrsyna, «Elektrondy úkimet» veb-portalynyń tıisti quramdastaryna ornalastyrý arqyly ashyq bolyp, barlyq paıdalanýshyǵa qoljetimdi bolady.
– Jasyratyny joq, bizdiń kóptegen zańdarymyzdyń iske asyrý tetikteri naqty belgilenbegendikten, onyń oryndalmaı jatatyn kezderi de kezdesedi. «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zań osyndaı olqylyqtarǵa jol bermes pe eken?
– Joq, biz ondaı dúnıelerdiń bolatynyn aldyn ala eskerip, zańnyń jemisin halyq tolyǵymen kórýin qamtamasyz ettik dep aıta alamyn. Atap aıtqanda, biz aqparatqa qol jetkizýdiń naqty tetikterin shıratyp turyp jazdyq. Ras, bizde keıbir zańdardyń oryndalý tetikteri kórsetilmegendikten, onyń talaptarynyń oryndalýyna qol jetkizý qıyn bolyp jatady. Biz sondaı olqylyqtardy qaıtalamaý jaǵyn qatań túrde eskerdik. Mysaly, bir azamatymyz memlekettik organǵa aqparat alǵysy kelip suraý berse, oǵan jaýap qansha kúnde kelýi kerek, kim jaýapty, jaýap qandaı túrde berilýi kerek, aýyzsha ne suraýǵa bolady, jazbasha suraýlar qandaı túrde bolady – bári shıratylyp, osy zańnyń talaptarynda qarastyryldy.
Sonyń ishinde aýyzsha suraý salýshyǵa aqparat ıelenýshilerdiń qurylymdyq bólimsheleri, poshtalyq jáne elektrondy mekenjaıy, anyqtama qyzmetteriniń telefondary, sondaı-aq olardyń basshylary týraly málimetter, ashyq konkýrstyq saýda-sattyqtar (aýksıondar, tenderler) ótkizý ýaqyty men orny, bos qyzmettik oryndardy bile alatyn telefon nómirleri jáne t.b. aqparattardyń beriletindigi naqty aıtyldy. Osyǵan deıin mundaı aqparattardy aýyzsha suraǵanǵa kóbinese eshkim jaýap bermeıtin. Zańnyń 11-babynda osy máseleler tolyǵymen qamtyldy.
– «Zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shal» degendeı, búgingi jastar ınternet-resýrstardy qalaı qoldanýdy meńgerip, onyń súıegin shaǵyp, maıyn ishetin bolyp aldy. Sondyqtan, ınternet-resýrstarda aqparattar ornalastyrýdyń mańyzy zor. Zańda osy másele eskerildi me?
– Álbette. Zańnyń 16-babyna biz osy ınternet-resýrstarda aqparattardy qalaı ornalastyrý normalaryn tolyǵymen kirgizdik. Onda aqparat ıelenýshiler memlekettik organnyń uıymdyq qurylymy men basshylary týraly málimetterdi, resmı jańalyqtardy, alda bolatyn oqıǵalardyń kúntizbelerin, basshylarynyń resmı sóılegen sózderi men málimdemeleriniń mátinderin veb-saıtqa ornalastyrýǵa mindetti ekeni aıtyldy. Sondaı-aq, memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar, tujyrymdamalar men doktrınalar, aımaqtardy damytý josparlary, salany damytý strategııalary jáne t.b. ashyq kórsetý talap etilgen. Respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetter, Ulttyq qor qarajattarynyń paıdalanylýy týraly aqparattar, nysanaly jáne ózge de baǵdarlamalarǵa qatysý, t.b. týraly aqparattar berilýi normada kórsetilgen.
Osy zańdy daıyndaǵan mamandardyń oıynsha, ınternet arqyly aqparat berý aldaǵy ýaqytta aqparatqa qoljetimdiliktiń negizgi tásilderiniń biri bolady. Sondyqtan, biz osy normada bárin de qamtýǵa tyrystyq. Sonymen qatar, «Elektrondy úkimettiń» veb-portalyna baılanysty máseleler de osy zańǵa kirgizildi. Ony «qazaqstandyq noý-haý» dep aıtsaq ta artyq bolmaıdy dep oılaımyn. «Elektrondy úkimettiń» veb-portalynda tórt ishki portal bolady. Onyń birinshisi ashyq derekter, ekinshisi ashyq bıýdjetter, úshinshisi ashyq normatıvtik-quqyqtyq aktiler jáne tórtinshisi memlekettik organdar qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaý ınternet-portaldary.
Osynyń birinshisine barlyq memlekettik organdardyń statıstıkasy, ıaǵnı ekonomıkalyq, áleýmettik derekteri shoǵyrlandyrylyp, ornalastyrylatyn bolady. Mysaly, bireýge ekonomıkalyq máselelerge baılanysty aqparattar kerek bolsa, sonyń bári bir jerden tabylady. Bul jýrnalısterge ǵana emes, jeke kásippen aınalysatyn azamattarymyzǵa jáne jalpy halyqqa da tıimdi bolady dep oılaımyz.
Ekinshi, veb-portalda barlyq memlekettik organdardyń memlekettik bıýdjetteri jarııalanady. Sonyń ishinde oblystyq, qalalyq, aýdandyq ákimdikterdiki de bar. Jalpy, bıýdjetke qatysty barlyq málimetter, qarajattardyń kirisi men shyǵysy barynsha ashyq bolýy kerek. Sondaı-aq, bıýdjet jobalary da ashyq bolady. Osy jobalar boıynsha halyqtyń usynys-pikirler aıtýyna múmkindik beriledi. Mysaly, bir jol salý máselesi boıynsha joǵarydan jasalǵan jobadan góri jergilikti halyqtyń usynysy oryndy ári tıimdi bolýy múmkin.
Úshinshi máselege kelsek, zańdy ázirlegen barlyq mamandar búkil normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń bir jerge shoǵyrlanǵanyn qalaıtynyn aıtty. Sol eskerilip, zańdarmen qatar, Úkimettiń barlyq qaýlylary, ákimdikterdiń normatıvtik-quqyqtyq sıpaty bar barlyq qujattary osy portalǵa ornalastyrylatyn bolady. Bul da jurttyń bárine tıimdi bolady dep oılaımyz.
Tórtinshi, memlekettik qyzmetterdiń tıimdiligin baǵalaý ınternet-portalynda baǵa berý júıeleri týraly aqparattar ornalastyrylady. Sonymen qatar, halyqtyń tarapynan baǵalaý júıeleri de kirgiziledi. Onyń tetikteri qazir oılastyrylyp jatyr. Ol kommentarıı nemese reıtıng túrinde bolýy múmkin. Nemese saýaldama júrgizý túrinde de bolýy artyq bolmas edi. Osyny zańdy oryndaýshylar qazir qarastyryp jatyr.
– Osy zańnyń barynsha paıdaly ári tıimdi bolýy úshin ne isteý kerek dep oılaısyz?
– Ol úshin zańnyń jetistikterin, iske asyrylý tetikterin halyqqa jappaı túsindirýimiz kerek. Sonyń ishinde BAQ qyzmetkerlerine artylatyn júk az emes. Aldymen jýrnalısterdiń ózi osy zańdy paıdalanyp, atalǵan portaldarmen jumys isteı bilýi kerek. Onyń jumysyna baǵa berip, kem-ketigi bolsa jazyp, habarlaryna túsirip, halyqqa jetkizgeni durys. Úkimettik emes uıymdar ókilderi de osy zańnyń tıimdi jumys isteýine atsalysqandary jón bolar edi. Qoǵamdyq uıymdar osy tórt portaldyń múmkindikterin aldymen ózderi paıdalanyp, sosyn onyń tıimdiligi týraly halyqqa aıtýlary kerek.
Mysaly, bıýdjet jobasy talqylanyp jatsa, veb-portaldan ondaǵy derekterdi biletin qoǵamdyq uıymdar ózderiniń usynystary men pikirlerin aıtsa durys bolar edi. Mine, osylaı demokratııalyq úrdisterdi iske asyrý tetikterin halqymyz jappaı qoldanatyn bolsa ǵana ony tıimdi paıdalana alamyz.
– Zańdy iske asyrý baǵytynda qazir qandaı naqty jumystar atqarylyp jatyr?
– Búgingi tańda Investısııalar jáne damý mınıstrliginde aqparatqa qoljetimdilik jáne onyń áreketin anyqtaý máseleleri boıynsha arnaıy komıssııa qurylyp jatyr. Sol komıssııaǵa memlekettik organdardyń ókilderi ǵana emes, ÚEU men jýrnalıster qaýymynyń ókilderi de kiretin bolady. Bul komıssııa osy zańdy iske asyrýda jalpy baǵytty aıqyndap, ózderiniń usynys-pikirlerin berip otyrady jáne zańnyń oryndalýyna monıtorıng júrgizedi.
Bizde kóp zańdardyń oryndalý tetikteri naqtylanbaýymen qatar, jaýapkershilik qarastyrylmaǵandyqtyń kesirinen olar júzege aspaı, qaǵaz júzinde qalyp jatady. Osy olqylyq qaıtalanbas úshin biz zańǵa jaýapkershilik máselesin de engizdik. Eger memlekettik organdar tarapynan osy zańnyń talaptary oryndalmasa, Ákimshilik-quqyq buzýshylyq kodeksine engizilgen tolyqtyrýlarǵa sáıkes tıisti sheneýnikter óz qaltasynan aıyppul tóleıtin bolady. Kodekske engizilgen tolyqtyrýda aıyppuldyń kólemine deıin kórsetildi. Mine, osy tarmaqty biz zańnyń oryndalýyn naqty qamtamasyz etý úshin arnaıy engizdik.
Degenmen, zańnyń oryndalýy, júzege asýy jolynda budan basqa da kóp jumystar isteýge týra keledi. Barlyq memlekettik organdardyń saıttaryn jańǵyrtý kerek, qazir ashyp qarasaq, olardyń kóbinen kerekti derekterdi, aqparattardy, jańalyqtardy taba almaımyz. Eger aqparat tolyq bolmasa, jańalyqtar kún saıyn jańartylmasa, ol «Aqparatqa qoljetimdilik týraly» zańdy tikeleı buzýshylyq bolyp tabylady. Sonymen qatar, komıssııanyń tıimdi jumys isteýine atsalysýymyz kerek. Sondaı-aq, «Elektrondy úkimettiń» tórt portalynyń aqparatpen toltyrylýyna bárimiz de múddeli bolǵanymyz durys. Al zańnyń tıimdiligin jappaı aıtyp, halyqqa túsindirý jumysyna barlyq BAQ belsendi túrde atsalysýy kerek.
Qazir Ulttyq komıssııanyń tapsyrmasymen birneshe semınar ótkizý qarastyrylyp otyr. Ákimdikterdiń, mınıstrlikterdiń janynan qurylǵan qoǵamdyq keńesterdiń belsendilikterin paıdalaný da kózdelýde.
Jalpy, osyndaı jumystardy júzege asyramyz degen oıymyz bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
