Adamzat órkenıetiniń jańa bastaýy

2016 jyldyń 31 naýryzy men 1 sáýiri aralyǵynda Vashıngton qa­lasynda ótken Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi IV sammıtte El­basymyz N.Á.Nazarbaev BUU jetekshiligine jáne álem hal­qy­na «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesin tanystyrǵany belgili. Manıfest negizgi bes baǵytty qam­tydy. Bul baǵyttyrdyń ishinde erekshe nazar aýdaratyny álem elderin ıadrolyq jáne basqa da jappaı qyryp-joıý qarýlarynan bas tartý, áskerı odaqtardy taratý, qandaı da pishinde bolmasyn, soǵys pen áskerı qaıshylyqtar­dy boldyrmaýǵa shaqyrdy. HHI ǵasyrda adamzat óz damýynyń jańa deńgeıine aıaq basty. Degen­men, Jer shary soǵys pen túrli ultaralyq, dinaralyq taǵy basqa sıpattaǵy qaqtyǵys órtinen aryla almady. Qazirgi kúngi Koreı túbegindegi, Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaılar oǵan kýá bolyp otyr. Elbasymyz óz manıfesinde: «Barsha adamzat HHI ǵasyrǵa jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dəýiri retinde úmit artty. Biraq búginde bul elesti saǵymǵa aınalýy yqtımal. Əlemge taǵy da qater tónip tur jəne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jəne bul qater – jahandyq soǵys!» – dep ashyp aıtty. Aqıqatty ashyp aıtý, shyndyqty shyrqyratyp jet­kizý degenińiz osy ǵoı. Nursultan Ábishulynyń Vashıngton tórindegi sózinen qyrsyqtyń qyr astynda ekenin baıqaý qıyn bolmas. Sondyqtan bizdiń Memleketimizdiń basshysy adamzatqa «HHI ǵasyr: soǵyssyz əlem» atty keń aýqymdy baǵdarlamasyn kóldeneń tartty. Bul bastama da dúnıe jurtynyń na­zaryn aýdartyp, qaýip pen qater­diń aldyn qalaı alamyz degen oıǵa jeteledi. Osydan keıin álem soǵyssyz dúnıe qurýǵa bet buryp, oǵan Jer sharyndaǵy barlyq memleketter men uıymdar kúsh biriktire túsedi dep senemin. Sonymen qatar, mundaı mańyzdy isten árbir azamat ta shet qalmaýy kerek. О́ıtkeni, árkim óziniń bilimimen, eńbegimen, nıetimen álemdegi beıbitshilikke zor úles qosa alady. Álde­bir sebeptermen bóten bolmysqa, dástúrsizdikke bet bur­ǵandarmen baılanys jasap, hal-qaderimizshe olardyń sanasyna oı tastaýǵa umtylyp ke­­le­miz. Osyǵan qa­tysty ná­tı­­je de joq emes. Otanymyzdaǵy beıbit tirliktiń qadirin jandy mysaldarmen túsindirip, jahandyq qaýipsizdik úshin táýelsiz jas memleketimizdiń úlesi men únin keń nasıhattaýdamyz. Manıfeste keıingi shırek ǵa­syrdan astam ýaqytta bolǵan oqıǵalar men sheshimder tereń taldaý jasalyp, onyń mazmuny keltirilip, jan-jaqty saralanyp, búkil jer beti halqynyń qaýipsizdigine tıgizgen yqpalyna obektıvti baǵa berilgen. Memleket basshysy tarapynan atqarylǵan zor jumystardyń nátıjesinde Qa­zaqstan jahan­dyq qaýipsizdikti qam­tamasyz etý isine teń­dessiz úles qos­ty. Bul árbir qa­­zaq­­standyqtyń maq­­­ta­nysh se­zimin tý­ǵyzatyny aqıqat. Jáne de bul esh asy­ra aıtqandyq emes. Elbasy uly derjavalar arasynda ózine laıyqty oryn alyp otyr. Osy oraıda, álemdik qoǵam­dastyqtyń moıyndaýy men rızashylyǵyna bólengenin de asa ádilettilik dep sanaımyn. Prezıdent atalǵan mańyzdy baǵ­darlamalyq qujatynda ǵyly­mı jańalyqtardyń negizinde jasal­ǵan jańa tehnologııalardyń keń aýqymdylyǵyn erekshe atap kórsetedi. Osy ǵylymı jetis­tikterdi parasatty turǵydan paıdalaný qazirdiń ózinde adamzat ómirine teńdessiz oń nátıjeler alyp keldi. Árıne, olardy jaqyn bolashaqta ári qaraı da engize berý adamzat damýynyń jańa, mańyzdy fazasynyń negizi bolatynyna esh kúmán joq. Degenmen, onyń ózin qaýip­siz, ǵalamǵa eshqandaı zııanyn keltirmeıtindeı etip paıdalaný kerek. Qazirgi kezde halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan óziniń baǵdarlamalyq qujatynda tarı­hı sheshim qabyldaý, sóı­tip, mem­­leketterdiń ıadrosyz álem negizinde beıbit qatar ómir súrýi úshin jaǵdaı týǵyzýǵa alǵyshart jasaýǵa umtylǵan jer júzindegi jetekshi kóshbasshylardyń biri retinde Nursultan Ábishulyna ádiletti baǵa berip otyr. Qazaqstan Prezıdentiniń ma­nıfesi úlken qundylyqqa jáne ma­ńyzǵa ıe. О́ıtkeni, onda bar­lyq memleketterdiń beıbitshilik pen qaýipsizdikke teńdeı jaýap­kershiligi qaǵıdattary negizinde beıbit únqatysý boıynsha is-qımyldardyń tutastaı bir kesheni alǵa tartylady. Nursultan Nazarbaevtyń ólim sebetin qarý túrlerin ǵarysh keńistiginde, Álem­dik muhıttyń túbi men beıtarap sýlarynda, Arktıkada orna­lastyrýǵa tyıym salý boıynsha jahandyq sheshim qabyldaý qa­jettigi jónindegi usynysy qazirgi tańda asa kókeıkesti bolyp tabylady. Al «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin júzege asyrýǵa saıasatkerlermen, qarjy toptarynyń jáne iskerlik qurylymdardyń ókilderimen qatar, búkil álemniń oqy­mystylary da belsendi qaty­sý­­lary tıis. Qazaqstan ǵalymdarynyń kúsh-jigerin, bizdiń oıymyzsha, ıadrolyq otyndy elektr jáne jylý energııalaryn óndiretin qaýipsiz jáne yqsham qurylǵylar jasaý úshin qoldanýǵa, ıaǵnı jańa tehnologııalar jasaýǵa baǵyt­taýǵa basymdyq berilgeni jón. Qazaqstan ǵalymdary osy úderiste ózine laıyqty oryn alatynyna kú­mán joq, óıtkeni, osy mańyzdy baǵdarlamalyq qujattyń – «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń bas­ty leıtmotıvi adamzatty ólim sebetin soǵys qaterinen arashalaýǵa baǵyttalyp otyr emes pe?! О́rkenıettiliktiń jańa dáýirin­de adamzat ómirinde soǵys pen jappaı qyryp-joıý qarýlaryn jetildirýge degen umtylystardyń oryn alýy jańa qoǵam beınesine jat qubylys. Sońǵy ýaqyttarda túrli sıpattaǵy terrorızmniń belsendiligi olardyń qolyna ıad­ro­lyq qarýdyń túsýi búkil adam­zat úshin zor qaýip týdyrady. Mem­­leket basshysynyń bastamasymen óz ýaqytynda Qazaqstan áleýeti jóninen álemde tórtinshi oryndaǵy ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqany belgili. Qazir de Elbasymyzdyń álem elderin soǵystan, áskerı odaqtardan, qy­ryp-joıý qarýlarynan bas tartýǵa ózara kelisim men túsi­nis­tikke negiz­delgen ara-qatynasqa shaqyrýy adamzat ómirine jańa serpin men baǵdar beretin usynys, adamzat damýynyń jańa paradıgmasy dep qabyldaýǵa bolady jáne adamzat aldynda elimizdiń ózindik ustanymy men ornyn aıshyqtaı túsedi. Bolat APENOV, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty