Iаdrolyq derjavalar úshin ozyq úlgi

Qazaqstannyń taratpaý sala­syndaǵy kúsh-jigeri joǵary baǵaǵa laıyq jáne basqa ıadrolyq derjavalar úshin ozyq úlgi bolyp tabylady. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtke qatysýy óte jemisti boldy. Memleket basshysy «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin jarııa etti. Sondaı-aq, Qazaqstannyń birqatar shet memlekettermen birneshe bir­lesken málimdemesi qabyldandy. Olardyń arasynda AQSh-pen taratpaý jáne ıadrolyq qaýipsizdik sala­syndaǵy yntymaqtastyq týraly má­limdeme de bar. Sonymen qatar, Japonııamen arada Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly sharttyń kúshine jedel enýine qol jetkizý boıynsha málimdemege de qol qoıyldy. Osy rette, Ulybrıtanııa, Vengrııa, Ger­manııa, Iordanııa, Ispanııa, Qazaqstan, Kanada, Qytaı, Norvegııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Amerıka Qurama Shtattary, Fılıppın, Fın­lıandııa, Fransııa, Chehııa, Shvesııa, Oń­tústik Koreıa jáne Japonııa elderi MAGATE-niń týy astynda Tómen baıy­tylǵan ýran bankine qatysty shart boıynsha ýaǵdalastyqqa qol jet­kizdi. Atalǵan qujattar, sondaı-aq, Pre­­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń sammıtte sóılegen sózi halyqaralyq qoǵamdastyqta, onyń ishinde AQSh-tyń saıası toptarynyń arasynda da úlken rezonans týǵyzdy. Meniń ózim Delaver shtatynan demokrat, AQSh Senatynyń syrtqy baı­lanystar jónindegi komıtetiniń múshesimin. AQSh Prezıdenti Barak Obama men Qazaqstan Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaev Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt sheńberinde Birlesken málimdeme qabyldanǵannan keıin málimdeme jasadym. Onda men eki eldiń taratpaý salasyndaǵy yn­ty­maqtastyǵyn qoldaıtynym­dy bil­­dirdim. B.Obama ákimshiliginiń AQSh-tyń Qazaqstannyń taratpaý salasyndaǵy kúsh-jigerin taǵy da qoldaǵany Qurama Shtattardyń osy istegi Astananyń bastamashylyǵyna jaqyndyǵyn kezekti márte qýattap berip otyr. Mine, shırek ǵasyrdan beri Qazaqstan Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttikpen (MAGATE) yntymaqtastyqtyń úl­gisin kórsetip keledi. Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaýǵa umtylǵan qadamdary ózge elder úshin úırenetin úrdis bolýy tıis. Joǵaryda atap kórsetken osy mańyzdy máseleni taǵy da qaıta­laıyn, Qazaqstannyń taratpaý sala­syndaǵy kúsh-jigeri óte joǵary baǵaǵa laıyq jáne basqa ıadrolyq derjavalar úshin ozyq úlgi bolyp tabylady. Sondaı-aq, men Prezıdent Obamanyń Qazaqstannyń taratpaý salasyndaǵy kúsh-jigerin qoldap kele jatqan saıasaty jaǵyndamyn jáne Senatty Iаdrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa hat­tamany, Iаdrolyq qarýǵa jappaı tyıym salý týraly shartty ratıfıkasııalaýǵa shaqyramyn. Sonymen birge, Kongresti MAGATE-ni turaqty jáne uzaq mer­­­zimdi qarjylandyrýmen qamta­masyz etýge shaqyryp, Lora Hol­geıt­tiń kandıdatýrasyn AQSh-tyń Birikken Ulttar Uıymynyń Venadaǵy bólimshesine elshi retinde bekitýge úndeımin. Osyndaı is-qı­­myl taratpaýdyń jahandyq re­jimin kúsheıtip, turaqtyraq jáne qaýipsizdeý álem qurýǵa ákeledi. Sonymen qatar, ústimizdegi jyly «Nann-Lýgar» baǵdarlamasynyń 25 jyldyǵy atap ótiledi. Bul – Djordjııa shtatynan senator Sem Nannyń jáne Indıana shtatynan senator Rıchard Lýgardyń esimderimen atalǵan baǵ­darlama. Olar 1991 jyly keńestik ıadrolyq qaterdi qysqartý týraly akt qabyldaý boıynsha birlesip jumys istegen edi. Atalǵan baǵdarlamanyń arqasynda Qazaqstannan 1 myńnan astam keńestik ıadrolyq oqtumsyqtar tabysty shyǵarylyp, zalalsyzdandyryldy. Sondaı-aq, ıadrolyq synaqtar júrgiziletin júzdegen jer­asty radıoaktıvti nysandary qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirildi. «Nann-Lýgar» baǵdarlamasynyń tabysy AQSh senatynyń taratpaý jáne syrtqy saıa­sı maqsattarǵa qol jetkizý jónindegi Aq úı saıasatyn júzege asyrýda aı­tar­­­­lyqtaı ról atqara alatynynyń aıǵaǵy bolyp tabylady. Sońǵy birneshe jyl boıy Qazaq­stan Ortalyq Azııany ıadrolyq qa­rýdan azat aımaq jasaý týraly shart­tyń hattamasyn ratıfıkasııa­lady. Sóıtip, óziniń moınyna ıadro­lyq qarýdy synaýǵa tosqaýyl qoıatyn Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı ty­ıym salý týraly shartqa, sol sekildi, ıadrolyq qarýdy shyǵarmaý, satyp almaý, synamaý nemese ıelik etpeý týraly shartqa qatysty ja­ýap­­­ker­shilik aldy. Qazaqstannyń MAGATE-men birlesip el aýmaǵynda, ıaǵnı О́skemen qalasynda Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý boıynsha úlken jumys júrgizgenin de atap kórsetken jón. Atalǵan bank elderdi ýrandy baıytatyn tehnologııalarǵa qol jetkizýde tejeıtin bolady. Al ıadrolyq energııany beıbit maqsatta qoldanamyn deıtin elder bolsa, oǵan esh narazylyq bildirilmeıdi. Krıs KÝNS, senator (AQSh)