Qazaqstan jerine ıelik etýge

tek elimiz halqyna ǵana ruqsat etiledi Qazaqstan memleketiniń aldynda turǵan negizgi mindet – ol el ekonomıkasynyń tıimdi jáne ishki ónim óndirisi kólemin jedel arttyratyn mýltıplıkatıvti salalaryn damytý. Sondaı sala – ol aýyl sharýashylyǵy, ıaǵnı bul sala, el ekonomıkasy damýynyń draıveri bolýy tıis. Osy maqsatta biz oryn alǵan máselelerdi sheshý úshin agrarlyq saıasatty, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirýimiz qajet. Aldymen, Qazaqstan ekonomı­kasynyń agrarlyq sektoryndaǵy jer qatynastarynyń búgingi ahýalyna toqtalaıyq. Qazaqstan álemde jer aýmaǵy boıynsha 9-oryndy ıelenedi jáne jan basyna shaqqanda Avstralııa, Kanada elderinen keıin 3-shi oryn alady. 261 mln. ga jerdiń 215 mln. gektary bul aýylsharýashylyq maq­satyndaǵy jerler. Osy jer­lerdiń jartysynan azy aýyl sharýa­shylyǵynda paıdalany­lady. Sońǵy 20 jyl ishinde egistik jerlerdiń qunarlyǵy 20-30 paıyzǵa tómendedi, sýarmaly jerler kólemderi 2,5 mln. ga-dan 1,1 mln. gektarǵa qysqardy. Bul jerlerdi shartty túrde alqapqa aınaldyratyn bolsaq, 7,0-8,0 mln. gektar jer aınalymynan shyq­qanyn kórsetedi. Al eger de eń kem degende 1 gektar sýarmaly jerden 15 sentner ónim (astyq) alatyn bolsaq, jyl saıyn 1 mln. tonnadan astam astyq alyn­­baı otyr degen sóz. Tozǵan jaıy­lym­dardyń kólemderi jalpy alqap­tardyń 50 paıyzyn quraıdy. Jerlerdiń shamamen 8 paıyzy ónerkásiptik qaldyqtarmen las­tanǵan, sondyqtan topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtaýdyń eko­logııalyq máseleleri erekshe nazar aýdarýdy talap etýde. Aýylsharýashylyq jerlerdi tıimsiz paıdalanǵannyń nátı­jesinde, búgingi kúni jer ıelený­shilerdiń menshigindegi 18 myńnan astam jer ýchaskeleri, jalpy kólemi shamamen 7 mln. ga quraıtyn jer­ler aınalymnan shyqqan. Sondyq­tan, tez arada aýylsharýashylyq jerlerdi qalpyna keltirý jáne tıimdi paıdalaný úshin arnaıy baǵdarlama, sonymen qatar, oǵan qosymsha zańnamalyq normatıv­tik-quqyqtyq aktilerdi ázirleý qajet. Topyraqtardyń qunarlyǵyn qal­pyna keltirý memlekettiń basty mindetine aınalýy tıis. Parlamenttiń Jer kodeksi­ne engizgen ózgeristeri men tolyq­tyrýlarynyń 2016 jyldyń 1 shil­­desinen bastap kúshine enýine baı­­lanysty, jerge degen menshik qury­lymy túbegeıli ózgerip, ony paı­dalaný tıimdiligi artatyn bolady. Shetelderdiń tájirıbesine súıenetin bolsaq, aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy jer qatynastaryn retteý jerdi tıimsiz paıdalana­tyn jer ıelerine baǵyttalǵan. Mysaly, Germanııa, Ulybrı­ta­nııa, Lıýksembýrg, Grekııa mem­­leketterinde aýylsha­rýa­shy­lyq jerlerindegi jalǵa alý qatynastaryn retteýge kóp aralas­paıdy, al Fransııa, Ispanııa, Italııa, Portýgalııa, Nıderland, Belgııa elderinde bul máselege kóp nazar aýdarady. Bul elderde jer ıelenýshilerdiń kópshiligi óz jerlerin ózderi óńdemeıdi, aýyl­sharýashylyq jerler negizi­nen jalǵa beriledi. Mysaly, AQSh-ta aýylsharýashylyq jerdiń – 40, Eýroodaqta – 48, onyń ishinde Belgııa, GFR jáne Fransııada – 60-tan astamy, Lıýksembýrgta – 53, Shvesııada 45,2 paıyzy jalǵa beriledi. Bul elderdiń zańnamasynda jalǵa berýdiń eń tómen merzimderi anyqtalǵan. Degenmen, barlyq elderde memleket jalǵa alýshylardyń quqyq­taryn tómendetpeıdi, biraq jer ıelenýshilerdiń múdde­lerin qorǵaı otyryp, aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy jalǵa berý qaty­nastaryn qatty qadaǵalaıdy. Bul jerde jermen baılanysty alypsatarlyqqa, jer ýchaskelerin bólýge, mırasqa qaldyrýǵa, jer­diń bir adamnyń ǵana qolynda qalyp qoıýyna jol berilmeıdi. Memleket tarapynan topyraq qunarlylyǵyna turaqty túrde monıtorıng júrgiziledi. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, jer memleket menshigine qaıtarylady. Týra osyndaı maqsat Qazaq­standa da qoıylyp otyr. Jer kodeksiniń 24-babyna sáıkes, azamattar men zańdy tulǵalar jerdi jeke menshigine satyp alý­laryna bolady. Osyndaı quqyq shetel azamattaryna berilmeıdi. Olar jerdi tek ýaqytsha paıdalaný úshin jalǵa ala alady. Qazaqstan azamattary jerdi jalǵa ala otyryp, jerdiń kadastr­lyq qunnyń 50 paıyzyna deıin jeńil­detilgen baǵa boıynsha satyp ala alady jáne bul somany 10 jyl boıy bólip-bólip tóleýine jol beriledi. Bul jerden týyndaıtyn suraq: «Shetel azamattaryna jer jalǵa nege 25 jylǵa beriledi?». Qazaqstannyń aýylsharýa­shylyq jerlerin Eýropa elderiniń jerlerimen salystyrýǵa bol­maı­dy. Oǵan sebep Qazaq­stannyń topyraq-klımattyq jaǵdaılary men aýylsharýashylyq jerlerdiń qunarlyǵy edeýir tómen. Osyǵan baılanysty, aýylsharýashy­lyq daqyldardyń túsimdiligi ol el­der­ge qaraǵanda, 2-3 ese, al keıbir jyl­dary 5 esege deıin tómen bola­dy. Sondyqtan jerdi jalǵa alǵan sheteldikter ózderi salǵan ınvestısııalaryn qaıtarý úshin kem degende 25 jyl jumys jasaýy kerek, sondyqtan da bul merzim Jer kodeksinde kórsetilgen. Taǵy bir suraq, eger jerdi jekemenshigine satyp alǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary nemese zańdy tulǵa­lary ony sheteldikterge satqysy kelse, múlik 3 aı ishinde menshikten shyǵyp, nemese bul jer ýaqytsha jer paıdalaný quqyǵyna (25 jyl) qaıta resimdelýi kerek. Eger 3 aı ishinde olar ýaqytsha jerdi paıdalaný quqyǵyna resim­demeıtin bolsa, jergilikti at­qarýshy organdar berilgen jerdi qaıtaryp alý boıynsha sotqa júgine alady. Bul ereje basqa elderdiń azamattyǵyn alǵysy kelgen qazaq­standyqtarǵa da qa­tys­ty. Olar jerdi Qazaqstan Res­pýblıkasy aza­matynyń atyna aýdarýy tıis nemese shetel aza­maty retinde 25 jylǵa jal­ǵa resim­deýi kerek jáne ony tek ny­sanaly baǵytta ǵana paıda­lanýy tıis. Respýblıkanyń shek­a­ra­las aýdandarynda jerdi shet­el­dik­terge jalǵa berý­ge múl­dem jol berilmeıdi. Son­dyq­tan da, Qazaq­standa shetel azamat­­tary­nyń aýyl­sharýashylyq jerlerdi jeke­men­shikke satyp alýyna jol berilmeıdi. Azamattyǵyna qaramastan, barlyq jer paıdalanýshylarǵa qoıylatyn taǵy da bir talap – jerdiń topyraq qunarlylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan agroteh­nıkalyq erejelerdi qatań saq­taý, saqtamaǵan jaǵdaıda, jer mem­leket ıeligine qaıtarylady. Búginde aýylsharýashylyq jerler qazaqstandyqtarǵa 49 jylǵa jalǵa beriledi. Eger jal­ǵa alýshy ıelenip otyrǵan jerin satyp alǵysy kelse, ol jer­di sa­typ alýda aýksıondarǵa qatys­paı, jeńildetilgen baǵa boıyn­­sha birinshi bolyp, joǵaryda aıtyl­ǵan­daı, 50 paıyz jeńildikpen jáne ba­ǵasyn 10 jylǵa deıin bólip tóleý quqyǵyna ıe bolady. Qazaqstannyń jerine ıelik etý tek Qazaqstannyń halqyna ǵana ruqsat etiledi. Bul bizdiń memlekettiń basty qaǵıdasy jáne naqty ustanymy. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi  ALMATY