Syrtqy esikti kúıeý balasy ashty. Syrttan kirgen maǵan ańtaryla qaraǵan aqsaqal kórmegeli kóp jyl ótse de jazbaı tanydy. Otyrǵan ornynan turyp maǵan qarsy júrgen ol:
– Qaraǵym, qyzym-aý, qaıdan júrsiń? – dedi qolyn usyna berip.
– Sizge sálem bereıin dep ádeıi izdep keldim.
– Seni de kóretin kún bar eken-aý! Týra Ásilhan bopsyń da qoıypsyń. Daýysyń da aınymaıdy eken, – dep birden bul kúnde áldeqashan baqılyq bolǵan anamdy eske aldy. Ol kisige qarap men de ishteı tańyrqaǵanymdy jasyra almadym.
Sońǵy ret ol kisini 60-tyń bel ortasyna kep qalǵan kezinde kórgenmin. Ol kezde jap-jas bizdiń ózimiz egde tartqanda, bul kúnde toqsannyń ekeýine kelgen ákeıge qarap, sodan beri az-aq ýaqyt ótkendeı sezinedi ekensiń. Orta boıy sál ǵana shógip, tulǵasynyń sylyńǵyr tartqany bolmasa, ájimdi jyltyr qara óńi sol baıaǵy qalpy. Este saqtaý qabileti muqalmaǵan. Sóz saptasy, oı ushqyrlyǵy tap burynǵysha. Sirá, asyl súıekti azamattar osyndaı-aq bolsa kerek! Meni jarqyn júzben qarsy alǵan aqsaqaldyń sóz saptasy men bitim-bolmysyna qarap, bir kezdegi ákemniń:
– I-ı-á, Áshir-bek! – degen úni qulaǵyma kelgendeı boldy. Áshirbek qurdasyna degen bar ystyq yqylasy, syı-qurmeti úninen baıqalyp, osy bir aýyz sózge syıyp ketetin. Tegin emes eken-aý dep oıladym.
– Jazǵan kitabyńdy aldym. Az-azdan shamam kelgenshe oqyp jatyrmyn, – dep áńgimesin bastaǵan ákeı, birte-birte óz ómiri jaıly baıandaı bastady.
Birinshi kúıeýi Yqylastan Naızabek, Ábıirbek, Amanbek atty úsh ul jáne úsh qyz – barlyǵy alty balamen jesir qalǵan jas ana Nurbalany aǵaıyndary sol kezdegi ádet-ǵuryp boıynsha qaınysy Sársenbige qosady. Qaınysynan Ámirbek, Áshirbek, Júnisbek atty úsh er bala dúnıege keledi. Naızabek pen Ábıirbek Fın soǵysynda habarsyz ketedi. Amanbek pen Júnisbek kishkene kezinde shetineıdi. Ámirbek Uly Otan soǵysyna qatysyp, qara qaǵaz keledi. Al 1924 jyly dúnıege kelgen Áshirbek 1942 jyldyń tamyz aıynda bir top aýyldastarymen birge áskerge shaqyrylady.
Bulardy birden soǵysqa jóneltpeı, iriktep, aldymen Ferǵanada kishi komandırler daıarlaý kýrsynda 4-5 aı soǵys ónerine úıretip, jattyqtyrady. Bulardyń ornyn kelesi oqý-úırený legi basady. Sonymen, Saratov dalasynda soǵysqa kirgen áskerler, talaı qıyndyqty bastan keshirip, ot pen oqtyń ortasyna enip júre beredi. Birde jeńip, birde jeńiske bergisiz janqııarlyq erlikpen túgelge jýyq qyrylsa da sheginbeı, alǵa umtylǵan Keńes jaýyngerleri bir qarys ta jerdi jaý qolyna qaldyrmaýǵa tyrysady...
Sondaı kúnderdiń birinde Áshirbek ákeı birden oń jaq qoly men aıaǵynan jaralanady. Alǵash dala jaǵdaıynda úzdiksiz aqqan qanyn toqtatyp, jarasyn tańyp, kómek kórsetiledi. Biraz ýaqyt ótkende gospıtalǵa jóneltiledi. Jarasy aýyr bolǵandyqtan, dala jaǵdaıyndaǵy kóshpeli gospıtalda qaldyrýǵa bolmaıtyny sebepti ol kisini oraıly sátte Saratov qalasyndaǵy №4080 gospıtaline jóneltedi. Bul buryn sanatorıı bolǵan jer eken. Onda eki ret ota jasalǵan soń qoly tolyq jazylady da, aıaǵy asa táýir bola qoımaıdy. Emdep júrgen dáriger úshinshi retki otada aıaǵyn kesýge týra kelip tur dep sheshim jasaıdy. Biraq, baqytyna oraı, úshinshi retki otany gospıtaldiń bas dárigeri Nına Voskovskaıa óz qolyna alady.
– Áldene sińirilgen bir ýys maqtany murnyma taqap birden jıyrma beske deıin sanaǵany esimde. Ári qaraı eshteńe sezbeı, narkozdyń áserimen uıyqtap ketippin. Alǵashqy jaralanǵan kezde de, odan keıingi eki ret jasalǵan ota kezinde de snarıad jaryqshaǵy tıgen jerim tolyq, jaqsy tazalanbaǵan. Sonymen qosa, qoń etke tereńdep kirgen snarıad jaryqshaǵynyń qaldyǵy qalyp qoıǵan. Sony alyp tastap, tıisti emderdi jasaǵan soń-aq aıaǵym qulan-taza jazylyp júre berdi. Biraq oń qolymnyń qary sol qolymnan jińishke bolyp, al oń jaq sanymda uzyndyǵy 17 sm tyrtyq qaldy. Buǵan deıin maǵan ota jasaǵan dáriger qatań sógis aldy.
Sodan Rostov oblysynda taǵy soǵysqa kirdim. Sol soǵysta kúni búgingideı esimde saqtalyp qalǵan bir oqıǵany aıtyp bereıin. Qazan aıy bolatyn. Biz pozısııa ustaǵan jer egis dalasyna jaqyn edi. Úlken qara joldyń birshetinde biz soǵysyp jatyrmyz. Ekinshi shetinde 4-5 gektardaı pisip turǵan júgeri egisi edi. Bir kezde aspanda bombalaýshy ushaqtar qaptap ketti. Jer-dúnıe kúńirenip, mańaı tegis astan-kesten boldy da qaldy. Jan-jaqqa qaraý múmkin emes. Maǵan soǵysqa alǵash kirgende buryndary talaı urysqa qatysyp úlgergen ulty orys Solovıov degen kisi jaýyngerlik kúrek bergen. Soǵysta qarý-jaraq qandaı ról atqarsa, kúrek te asa mańyzdy. Sol kúrek maǵan soǵystan qaıtqansha serik boldy. Jotanyń saıdan kóterile beris jaǵynda árqaısymyz ózimiz qazyp alǵan shuqyrshaqta tyrp etpesten jatyrmyz. Álden ýaqytta bombalap bolǵan ushaqtardyń uzaı bastaǵany bilindi. Artynsha biz jatqan jaqty, ásirese, júgeri dalasyn jaý artıllerııadan atqylaı bastady. Shamasy, bizdiń áskerler sol júgeri dalasyna jasyrynǵan dep oılaǵan-aý.
Birtalaı ýaqyt ótkende bet qaratpaı turǵan artıllerııanyń da úni óshti. Aınala adam tózgisiz álem-tapyraq jaǵdaıda. Qaza tapqandar kóp. Tiri qalǵandar ári qaraı soǵysýymyz kerek. Esimizdi jınap, jan-jaǵymyzǵa qarasaq, álginde ǵana tógile pisip turǵan júgeri dalasy qap-qara bolyp kúıip ketken. Esh bolmasa saýsaqtyń bir býynyndaı da saý qalǵan júgeri paıasy joq. Oıpyrym-aı, osyndaı jaǵdaıda da álgi egis dalasynan eki-úsh adam oryndarynan tura salyp biz jatqan jaqqa qaraı jandármen júgirip kele jatty. Nemis snaıperi onyń da ekeýin atyp túsirip, úshinshisi aýyr jaralanyp, bizge jaqyndap kelip qulady. Osy kezde bizdiń jaýyngerlerdiń biri nemis mergeniniń kózin joıdy. Mine, osy sumdyq jaı eshqashan kóz aldymnan ketpeıdi. Sol kúni bas kóterip jaýǵa oq atýǵa týra kelgen men de jaralandym, – deıdi qart jaýynger.
...Bizdiń jaýyngerler Berlındi alyp, Elba ózenin bosatqan soń amerıkalyqtarmen kezdesken 8 mamyr kúni Shpre ózeniniń jaǵasynda jeńisti toılapty. Sodan keıin Berlınge kelip, 496-artıllerııa polkiniń quramynda turǵan. Osy eki arada eki-úsh aı tazalaý operasııasyna qatysqan. Tazalaý degen kez kelgen nemisti ustap alyp, «Erekshe bólimge» ákelý eken. Olar tekserip-tekserip qujat beretin kórinedi. «Osylaısha talaı nemis generaldaryn, maıorlaryn, t.b. ofıserlerin ustadyq. Olar jaı adamdar sııaqty kıinip alǵan... Aqyry 1947 jyly qyrkúıekte elge qaıtardy. Qýanyshymda shek bolmady. Bir aı jol júrip, qazan aıynyń ishinde elge keldim. Kelsem, el ishi qatty kúızelip ketken. Halyq ash. Bir ýys dán tapsa, sony qýyryp, týlaqtyń betine shashyp tastaıdy eken. Ashyqqan balalar álgini terip jep, kúnimen ermek qylyp otyrady. Bizdiń úıdiń de hal-ahýaly óte múshkil. Anam kórgen beınet, shekken ýaıym óz aldyna, ashtyqtan júdep-jadap, qatty qartaıyp ketipti. Qursaǵynan týǵan alty er baladan jalǵyz qalǵan meniń aman-esen kelgenimdi kórgende, sener-senbesin bilmeı, esi aýǵansha jylap kóristi», – deıdi maıdanger ákeı.
Ákeı 1948 jylǵy kúzde aýylyndaǵy ulty qarashaı, 15 jasar Berberipqyzy Baıdymatqa úılenipti. Ol besinshi synypty ǵana bitirgen eken. Biraq bul qadamynyń qyrsyǵy men qıyndyǵyn talaı jyldar tartypty. Kámeletke tolmaǵan qyzdy aldy dep sottalyp ta kete jazdaǵan. Bul jaıt otbasynyń berekesin alyp, kún kórsetpeýge aınalypty. «Aǵaıynnan ótken jaý, tabaldyryqtan ótken taý bolmaıdy degen osy eken, – deıdi áli de kózi tiri maıdanger qarııa. – Aqyry meni bir myń bolǵyr kisi aýdan ortalyǵyna shaqyryp, neshe jyldaı, birde sonda aptalap qonyp, birde aýylǵa qatynap júrip, tutynýshylar odaǵynda esepshilik qyzmet atqardym. Aýdanǵa kósheıik desem, «qartaıǵan shaǵymda kári súıegimdi qaıda súıremeksiń, ólsem, el ishinde óleıin. Men ólgen soń qaıda kóshseń, onda kósh» dep anam kónbeıdi. О́stip júrgende birneshe balaly boldyq. Ondaǵan jyl talaı jerge sandalyp tabanymnan tozyp júrgende, aýyl basshylary aýysyp, meni qaıtadan aýylǵa qyzmetke shaqyrdy. Mine, sodan beri zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin aýyldyq keńes basshysynyń hatshysy, odan keıin esepshilik qyzmet atqardym», – deıdi.
– Qandaı marapattaryńyz bar?
– «Uly Otan soǵysy» ordeni, «Erligi úshin» medali, «Jaýyngerlik erligi úshin» medali, «Berlındi alǵany úshin» medali, t.b. kóptegen merekelik medaldarym bar, – deıdi Áshirbek ákeı.
Soǵysta ótkizgen árbir kúni erlik, beıbit ómirde ótkizgen árbir sáti ónegege toly qart jaýyngerge áli de uzaq jasap, arttaǵy jas urpaqqa kórseter ónegeńiz, aıtar ósıetińiz kóp bolsyn dep tiledik.
Uldana Moldabaeva
Jambyl oblysy
