Erlikpen órilgen ómir

El tynyshtyǵyn qorǵaý jolynda qolyna qarý alyp, maıdanǵa attanǵan jaýyngerlerdiń sonaý surapyl soǵys jyldaryndaǵy erlik isteri men jarqyn beıneleri keıingi urpaqqa óshpes ónege bolyp, sanamyzda máńgilik jańǵyryp tura bermek. 1939 jyly ákem Eskendir Yby­raıuly ásker qataryna alynady. Áskerı mindetin aıaqtaýǵa shaq qalǵanda el basyna kún tý­yp, áskerden qan maıdanǵa attanady. О́mirde tirek, pana bolar as­qar taý ákesi Ybyraı atamyz sol kezdegi solaqaı saıasattyń ke­sirinen «halyq jaýy» degen jala­men jazyqsyz atylyp, elde ýaıym jegen jesir anasy men ini-qaryndastary qalady. Soǵystyń alǵashqy kúnderinen bastap ákem 31-shi atqyshtar brı­gadasynyń bólimshe komandıri bolady. 31-shi jáne M.Mámetova, Á.Nurshaıyqov quramynda bolǵan 100-shi derbes qazaq atqyshtar brı­gadalary Moskvadan Kalının (qazirgi Pskov) oblysyna qarasty Nevel qalasyna deıingi urys dalasyn júrip ótip, 1-shi Brestik Qyzyltýly atqyshtar dıvızııasy bolyp biriktiriledi. Dıvızııa jaýyngerleri Batys, Soltústik-batys Kalının, 2-shi Prıbaltıka, Belarýs, Batys Ýkraına maıdandaryna qatysyp, kóptegen eldi mekender men qalalardy jaýdan azat etedi. Sondaı-aq, Polshany azat etýge qatysyp, Germanııa sheginde fashıst áskerlerin talqandaýda ójettik pen batyldyq tanytady. 31-shi jáne 100-shi atqyshtar brıgadalary jaýyngerleriniń urys dalasyndaǵy eren erlikteri jaıly keıin polk komandıri, soǵys ardageri M.F.Harıtonov óziniń «Dorogı pamıatı» atty estelik kitabynda tolyq baıandaıdy. Bul kitappen tanysa kele, ákemniń kózi tirisinde maıdanda júrip ótken joly jaıly aıtyp otyratyn estelik áńgimeleri birden esime orala ketti. Sondaı sheshýshi urystardyń biri Nevel qalasyn azat etý­degi urys bolatyn. Nevel fashıs­ter­diń shabýyl operasııasy úshin iri bekinis pýnkti jáne baılanys joldarynyń shuǵyl mańyzdy toraby bolǵan edi. Sondyqtan, fashıst basqynshylary qalany óz qoldarynda ustap turý maq­satymen tereń transheıa qazyp, myqtap bekinip alady. Bul qala­ny fashıster 1941 jyldyń shil­de aıynan bastap 2 jyl 3 aı qor­shaýda ustaıdy. 1943 jyldyń 15 qazanynda brıgada komandıri maıor A.Smehov Nevel aýdanyna qarasty Serebrovo derevnıasy túbinde fashısterdiń bekinisine shabýyl jasaý jóninde buıryq alady. Jaýyngerlerdiń qarqyndy shabýyly nátıjesinde dushpan bekingen oryndarynan qýylady. Alaıda, álsiregen jaý áskerlerine muzdaı qarýlanǵan qosymsha kúsh kelip qosylady. Bul brıgada qu­ramynyń dushpanǵa degen ósh­pendiligin odan saıyn órshite túsi. Nátıjesinde, fashısterge toıtarys berilip, Nevel aýdany tolyǵymen azat etiledi. Keıinnen Joǵarǵy Bas Qolbasshynyń buı­ryǵymen bul brıgadaǵa 31-shi Ne­vel atqyshtar brıgadasy qur­metti ataýy beriledi. Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı Reseı Qorǵanys mınıstrligi uıymdastyrǵan «1941-1945 jyl­dardaǵy Uly Otan soǵysyndaǵy halyq erligi» elektrondy mu­raǵatynan ákemizdiń eki márte «Er­ligi úshin» medalimen marapattalý sebebi jaıly tolyq máli­metter aldyq. Joǵaryda aıtylǵan sózderim dáleldi bolýy úshin madaqtaý qaǵazynda aıtylǵan jaılardy taratyńqyrap baıandaıyq. Birinshi marapat qaǵazynda bylaı delinipti: «Sosıalıstik Otan úshin urysta erlik pen batyldyq tanytty. Mysaly, 1943 jyldyń 10 aqpanynda shabýyl kezinde nemis basqynshylarynyń kózin qalaı joıý jóninde jaýyngerlerge úlgi kórsetti. Sarbaz­dar­dy sońynan ertip, alda júrdi. Ajal­­dan qaımyqpady. Joldas E.Ibraevtyń jeke ózi vıntovkadan oq jaýdyryp, 6 nemisti jer jastandyrdy. Jaýyngerler men komandırler arasynda bedelge ıe. «Erligi úshin» medali úkimet nagradasyna laıyq dep tabyldy», deı kele osy 21.02.1943 jylǵy №037 buıryqqa 31-shi atqyshtar brıgadasynyń komandıri polkovnık L.A.Iаkýtov qol qoıypty. Al ekinshi marapat qaǵazynda 1943 jylǵy 15 qazanda Serebrovo derevnıasy túbinde jaýmen bolǵan urys jaıynda aıtylǵan: «Joldas Eskendir Ibraev qarsylastarǵa qaraı asqan shapshańdyqpen umtylyp, qolma-qol urysta 8 nemis basqynshysyn jaıratty», delingen. Bul joly taǵy da «Erligi úshin» medalimen marapattalypty. Osy oraıdaǵy 31.10.1943 jylǵy №0197 buıryqqa atqyshtar brıgadasynyń komandıri maıor A.B.Smehov qol qoıǵan. Iá, bul 1418 kúnge sozylǵan soǵystaǵy ákemniń qaǵaz betine túsirilip tirkelgen eki kúndik qa­na erligi bolsa, al alasapyran kezeńde oq pen ottyń ortasynda júrip, urys dalasyndaǵy talaı bozdaqtyń jasaǵan kózsiz tirligine tek maıdan dalasy ǵana kýá. Soǵysta eki ret aıaq-qoldan aýyr jaraly bolyp, gospıtalda uzaq emdelip kelgen ákem: «Qy­­ryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi», – degen osy shy­ǵar. Qanshama zamandastarym qyr­shynynan qıylyp, osyndaı beıbit ómirdi kórmeı ketti ǵoı», – dep erekshe tebirenispen aıtýshy edi. Ákemiz soǵystaǵy erligi úshin II dárejeli Otan soǵysy ordeni, eki márte «Erligi úshin» medali, «Germanııany jeńgeni úshin» jáne taǵy da basqa ha­lyq sharýashylyǵyn kóterý­degi adal eńbegi úshin «Tutyný koo­pe­rasııa­synyń úzdigi» tós­belgisimen marapattaldy. «Áke kórgen oq jonar» demek­shi, bul erliktiń bastaýy áride de­­sem artyq bolmas. О́ıtkeni, ákemizdiń ákesi Ybyraı atamyz tóńirekke tanymal molla, qa­sıetti adam bolǵan. О́kinishke qaraı, 1937 jylǵy stalındik rep­­­ressııanyń qurbany bolyp, atý jazasyna kesiledi. Muraǵatta saqtalǵan qujattarda dindi nasıhattaýshy molda, halyqqa alash­ordashylardyń pikirin, býrjýazııa ókili alashordashy Maǵjan Jumabaevtyń ultshyldyq ba­ǵyt­taǵy shyǵarmalaryn na­sı­hat­­­taǵany úshin atý jazasyna kesil­sin degen sol kezdegi úsh­tik­tiń shy­ǵarǵan qorytyndy úkimi saqtalǵan. Ýaqyt óte kele, naqaqtan-na­qaq, jazyqsyz ketken ata­myz­dyń aqtalýyn kútken áke armany aqtalyp, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy Petropavl qalasynda ornatylǵan saıası qýǵyn-súrgin jáne totalıtarızm qurbandaryn eske alý eskertkish taqtasyna aty oıylyp jazyldy. «Beldeskenniń belin syndyr, tireskenniń tizesin búktir», – dep batyr babamyz Baýyrjan Mo­myshuly aıtqandaı, mine, tiresken soǵysqumar jaýdyń tize­sin búktirip, asqaq armanymyz – Uly Jeńiske qol jetkizgenimizge de 71 jyl tolyp otyr. Bizdiń áke­lerimiz jeńisterine senimdi ystyq júrekteri men qaırat kúshteriniń arqasynda ejelden erkindik ańsaǵan halqymyzdyń órshil rýhyn, qaıtpas qaısar­lyǵyn, batyrlyǵyn álemge pash etti. Osynaý Uly meıram qar­sańynda, otty jyldarda jan­qııar­lyq erliktiń jarqyn úlgisin kórsetip, urpaǵyna beıbit ómir syılaǵan jan ákemizge ıman baılyǵyn bersin dep rýhyna taǵ­zym etemiz. Gúlmaıra ESKENDIRQYZY  KО́KShETAÝ