Obamanyń málimdemesine narazylyq bildirdi
О́tken dúısenbi kúni AQSh prezıdenti Barak Obama «Vashıngton post» gazetinde Transtynyqmuhıty áriptestigine arnalǵan baǵdarlamalyq maqalasyn jarııalady. Onda Memleket basshysy AQSh kongresin kelisimshartty ratıfıkasııalaýǵa kóndirýge tyrysa otyryp, halyqaralyq saýda erejesin Qytaı emes, bizdiń el jazýy kerek degendi aıtty.
«Reıter» agenttiginiń habarlaýynsha, Obamanyń bul málimdemesi eskerýsiz qalǵan joq. Resmı Pekın amerıkalyq lıderdiń sózderin syn tezine alyp ta úlgergen. Qytaı syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Hýn Leı jahandyq saýda erejesin bir el emes, barlyq elder belgileýi tıis dep málimdegen.
О́ziniń maqalasynda Obama halyqaralyq saýda erejelerin belgileýde Qytaıǵa kóshbasshylyq bermeýge shaqyryp, Transtynyqmuhıty áriptestiktigi týraly kelisimdi ratıfıkasııalaýdy tezdetýdi aıtady. Bul aýdandaǵy saýdanyń belsendiligin arttyrý atalǵan kelisimniń arqasynda amerıkalyq bıznes pen amerıkalyq jumysshylar úshin ıgilikter ákelip, basty básekelesi – Qytaıdyń aldynda basymdyqqa jetkizer edi, dep atap kórsetken AQSh prezıdenti.
Álem ózgerdi. Sonymen birge, erejeler de ózgerýde. Sondyqtan, olardy Qytaı sııaqty elder emes, Qurama Shtattar jazýy tıis. Qanekı, osy múmkindikti paıdalanyp, Transtynyqmuhıty áriptestigi týraly kelisimdi bekiteıik, dep úndeý tastaǵan Obama amerıkalyq kongressmenderge.
Sonymen birge, amerıkalyq lıder ótken aptada Qytaı men ózge de 15 el ókilderiniń Jan-jaqty óńirlik ekonomıkalyq áriptestik týraly kelisimdi ázirleý úshin Avstralııada kezdesý ótkizgenin eske salǵan. Obamanyń paıymdaýynsha, bul kelisim úkimet sýbsıdııalaıtyn memlekettik kásiporyndardyń qatysýymen oryn alatyn adal emes básekelestikke kedergi keltire almaıdy.
Ol amerıkalyq jańashyldar men kásipkerler óz ónimderine laıyq baǵa alýy úshin erkin jáne ashyq ınternetti de, ıntellektýaldyq menshik standarttaryn da qorǵaı almaıdy, dep tolyqtyrǵan óz oıyn AQSh prezıdenti. Sonymen birge, ol Jan-jaqty óńirlik ekonomıkalyq áriptestiktiń amerıkalyq jumysshylar úshin joǵarǵy standarttardy saqtaýdy, qorshaǵan ortany qorǵaýdy qamtamasyz ete almaıtynyna da óziniń senimdi ekenin aıtqan.
Aıta keteıik, ústimizdegi jylǵy 4 aqpanda Azııa-Tynyq muhıty óńiriniń 12 eli Jańa Zelandııa astanasy Oklende Transtynyqmuhıty áriptestigin qurý týraly kelisimge qol qoıǵan bolatyn. Álemdik ishki jalpy ónimniń 40 paıyzyna deıini tıesili atalmysh kelisim sheńberinde erkin saýda aımaǵy qurylmaqshy. Sonymen birge, ol boıynsha baj salyqtaryn jáne taýar, qyzmetter men kapıtal qozǵalysy jolyndaǵy basqa da kedergilerdi birtindep tómendetý nemese tolyqtaı joıý qarastyrylǵan.
AQSh, Japonııa, Kanada, Avstralııa, Jańa Zelandııa, Meksıka, Perý, Chılı, Malaızııa, Brýneı, Sıngapýr jáne Vetnam kelisimniń qatysýshylary bolyp tabylady. Qatysýshy memleketterdiń parlamentteri kelisimdi eki jyldyń ishinde ratıfıkasııalaýy tıis. Ol kem degende alty eldiń parlamenti ratıfıkasııalaǵannan keıin ǵana kúshine enedi. Degenmen, bul kelisimge álemniń birqatar elderi qaýipti bastama retinde qarap otyr.
Bosqyndardy qabyldamaǵan elderge sanksııa salynbaq
Eýropalyq sheneýnikter bosqyndardy qabyldaýdan bas tartyp otyrǵan Eýroodaq elderi úshin jazalaý sharalaryn engizbek. Tórt birdeı málimetter kózine silteme jasaǵan jáne Eýrokomıssııanyń daıyndap jatqan qaýlysy jobasynyń egjeı-tegjeıimen tanys The Financial Times jýrnalısteri áńgimeniń qabyldanbaǵan árbir mıgrant úshin 250 myń eýro aıyppul týraly bolyp otyrǵanyn rastaýda.
Basylymnyń aqparaty boıynsha, talqylaný barysynda qorytyndy somaǵa túzetýler engizilýi de múmkin. «Sandardyń ózgerýi múmkin, degenmen másele ol tólemderdiń sanksııalyq sıpatqa ıe bolýynda». Basylym qaýlynyń jobasynan habardar bolý múmkindigi bar resmı adamdardyń biriniń sózin osylaısha keltirip otyr. Qalaı bolǵanda da, áńgime júzdegen myń eýro týraly bolmaq dep atap kórsetken dıplomatııalyq toptyń taǵy bir ókili.
4 mamyr kúni jarııalanýy tıis qujat Eýropa odaǵy elderine baspana berý máselesin retteıtin Dýblın kelisimin qaıta qaraý boıynsha Brıýsseldiń kúsh-jigeri arqyly qabyldanbaq. Eýroodaq birqatar memleketterdi asa aýyr júktemeden bosatý úshin bosqyndarǵa kvotalar júıesin engizýdi talap etýde. Mıgranttardyń ár elge shaqqandaǵy eń úlken sany sol eldiń halqynyń sany men ulttyq tabysyna qaraı qalyptasýy tıis.
Eger ol memleket óziniń jyl ishindegi kvotasynyń 150 paıyzdyq tabaldyryǵyna jetse, qalǵan bosqyndar Eýroodaqtyń bylaıǵy elderine taratylýy tıis. Qazirgi tańda Shyǵys Eýropadaǵy Polsha men Vengrııa memleketteri Brıýssel tarapynan qatań synǵa ushyraýda. Osyǵan baılanysty Varshava men Býdapesht qazirgi júıeni almastyratyn kez kelgen balama jaǵdaıǵa daıyn, biraq dál osyndaı joǵary aıyppuldar tóleýge tipten de daıyn emes. Eger qujat qazirgi kúıinde qabyldanar bolsa, onda Polshanyń tóleıtin sanksııalyq tólemderi 1,5 mıllıard eýroǵa jetpek dep esepteıdi joǵaryda atalǵan basylym jýrnalısteri.
Mıgrasııalyq daǵdarystyń shıelenisýi aıasynda, jýrnalıster men sarapshylardyń boljamynsha, Eýrokomıssııa Túrkııa úshin Shengen aımaǵynda vızasyz rejim usyný boıynsha usynymdar bermek. Degenmen, eýropalyq sarapshylardyń baǵalaýynsha, Ankara vızasyz rejim alý úshin qajetti jaǵdaılardyń tek jartysyna jýyǵyn ǵana oryndaǵan. Sonymen birge, Eýrokomıssııa men EO-nyń birqatar elderi úkimetteriniń mıgrasııalyq daǵdarysty talap etken jurtshylyqtyń qysymynda qalyp otyrǵanyn da aıta ketý lázim. Onyń ózi kári qurlyqty qalyptan tys qadamdarǵa barýǵa májbúrleýde.
Amerıkalyq áskerıler Moldovada oqý-jattyǵýlar ótkizbekshi
Rýmynııa shekarasynan Kıshınev qalasynan 40 shaqyrym jerdegi Negreshty polıgonyna josparlanǵan Dragon Pioner 2016 oqý-jattyǵýlaryna barý úshin AQSh-tyń áskerı tehnıkalar kolonnasyna moldovalyq polısııanyń kómegi qajet bolǵan. Amerıkalyq áskerılerdiń jolyn oppozısııalyq sosıalıstik partııa ókilderi bógep tastaǵan.
Moldova polısııasynyń bas ınspektoratyna silteme jasaı otyryp TASS-tyń habarlaýynsha, polısııanyń aralasýynyń sońy qaqtyǵystarǵa soqtyrǵan. Ereýilshiler «Toqta NATO!», «NATO joıylsyn!», «Moldova – beıtarap el!», «NATO-ǵa jol joq!» dep urandatyp, NATO áskerı qyzmetshileriniń osynaý beıtarap elde bolýyna quqyq beretin qujattar kórsetýin talap etken.
Sonymen birge, «Interfaks» agenttiginiń atap ótýinshe, Skýlen shekara pýnkti mańaıynda qoldarynda gúl shoqtary men Moldavııanyń, AQSh-tyń jáne NATO-nyń týy bar alıansty jaqtaýshylar da sapqa turǵan. Olar qoldaryna «Qosh keldińder!», «NATO kerek!», «NATO – qaýipsizdik kepili!», «Moldova – NATO-ǵa!» degen jazýlary bar plakattar ustaǵan. Osylaısha Soltústikatlantıkalyq alıansty qoldaýshylar men oǵan qarsylar arasynda sózben salǵylasýlar oryn alǵan.
Sosıalıstik partııadan saılanǵan depýtat Vladımır Odnostalkoǵa silteme jasaı otyryp «Bloknot Moldovanyń» habarlaýynsha, NATO soldattarynda ruqsat beretin qujattar bolmaǵan. Basylymnyń atap kórsetýinshe, NATO-ǵa qarsy aksııa uıymdastyrýshylar keýdelerine georgıı lentalaryn taqqan kórinedi.
«Omega» basylymnyń aqparatyna qaraǵanda, qalaı bolǵanda da bronetehnıkalar kolonnasyna oqý-jattyǵý bolatyn orynǵa ótýdiń sáti túsken. Sonymen birge, Moldova qorǵanys mınıstrligi aldyn ala habarlaǵanǵa qaraǵanda shekarany eki ese kóp tankterdiń kesip ótkeni de belgili bolyp otyr. Áýelde oqý-jattyǵýlarǵa 58 tehnıka qatysady dep josparlanǵan bolatyn, is júzinde Rýmynııadan 100-den astam tehnıka kelgen kórinedi.
Biz AQSh áskerı qyzmetshileriniń qatysýymen Moldovo aýmaǵynda áskerı oqý-jattyǵýlar ótkizýdi eldiń beıtaraptyǵy jónindegi konstıtýsııalyq qaǵıdatty óreskel buzý dep esepteımiz. Osyǵan baılanysty Sosıalıster partııasynyń depýtattary birqatar prosedýralarǵa bastamashy boldy, onyń ózi mamyr aıynda úkimettiń otstavkaǵa ketýi jónindegi bastamany engizýge eleýli sebepteriniń biri bolyp tabylmaq, dep atap kórsetken sosıalıster lıderi Igor Dodon jýrnalısterge bergen suhbatynda. Onyń aıtýynsha, ásirese, Kıshınevte «Bessmertnyı polk» atty aksııa ótetin 9 mamyr qarsańynda amerıkalyq áskerılerdiń elde bolýyna jol berý úlken óreskeldik.
Toptamany daıyndaǵan Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»
