Terrorızmniń shyǵý tórkini qaıdan?

Eýropalyq quqyq jáne adam quqyqtary sarapshylyq ınstıtýtynyń dırektory, saıasattanýshy Marat BAShIMOVPEN áńgime – Marat Sovetuly, terrorızm, ekstremızm jáne radıkalızm degen ne? Aldymen osylardy bilip alsaq. – Terrorızmniń anyqtamasy, ásirese, ekstremızmge qaraǵanda anaǵurlym keń aýqymdy qamtıdy. Degenmen, olardyń arasynda ortaq nárseler de joq emes. Terrorızm degenimiz – bul búkil adamzatqa qarsy qylmys. Onyń ataýy latynnyń «terror» – úreı, qorqynysh degen sózinen shyqqan. Ol túrli beınede kórinis tabýy múmkin. Terrorızm – kúsh kórsetý ıdeologııasy jáne halyqtyń záresin alý men zorlyq-zombylyq jasaý, sondaı-aq, is-áreketterdiń basqa da pishinderi arqyly bılik organdarynyń sheshim qabyldaýyna yqpal etý. Bul – myńdaǵan qarapaıym aza­mattardyń ómirin jalmaıtyn, sóıtip, búkil eldi úrkitetin jarylystar. Bul – ıadrolyq, hımııalyq nemese bıologııalyq qarý qoldaný qateri. Onyń dinı túrtkileri de bolýy yqtımal, olar ártúrli dinı senimdegi adamdardyń arasyna zorlyq-zombylyq pen shekten tys tózimsizdik ýájderin taratýdan baıqalady. Al ekstremızmniń anyq­tamasy birshama ekiushtylaý. Degenmen, ekstremızmge jekelegen adamdardyń, toptardyń aza­mattardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryna qarsy baǵyt­talǵan shetin kózqarastar men is-áreketke barý degen anyq­tama berýge bolady. Zor­­lyq-zombylyqqa, beıbastaq is-áreket pen tártipsizdikterge jáne t.b. shaqyrý azamattardyń quqyqtaryna, olardyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndiredi, osynyń bári ekstremızm qataryna jatqyzylady. – Búginde álemdik qoǵam­dastyqty úreılendirip turǵan bular qalaı týyndady jáne qalaı taraldy? – Terrorızm bir kúnde paıda bolǵan joq. Ol qaı zamanda da túrli pishinde bar bolatyn. Biraq, qazirgi ǵylym men tehnıkanyń, aqparattyq tehnologııalardyń qaryshtap damýyna oraı onyń aýqymy, qarqyny jáne qoǵamdyq sanaǵa yqpaly burynǵydan san­daǵan ese ósip, ulǵaıyp ketti. Mine, álemdik qoǵamdastyq osydan úreılenedi. Belgııadaǵy, Parıjdegi, Reseıdegi (Bes­lan­daǵy mektepti basyp alǵan kezde ke­pildikke 1128 adam alyndy, 334 adam qaza tapty) lańkestik oqıǵalar osynyń dáleli. 2000 jyly Máskeýde Pýshkın ala­ńynyń astyndaǵy jerasty ót­kelinde terrorlyq akt jasal­dy. Onda 13 adam ólip, 60-qa jýyq adam jaralandy. Iаǵnı, terrorızm halyqty qurbandyqqa shalýymen qaýipti. Ol – búkilálemdik beıbitshilik pen qaýipsizdikke tóngen eń eleý­li qater. Sondyqtan da álem­dik qoǵamdastyq lańkestik áre­ketterden úreılenýi zańdy. Endi, tipti, buǵan deıin tynysh bolǵan Eýropaǵa da qaýip tóndi. Soǵan oraı barlyq elderde qaýipsizdik sharalary kúsheıtilýde. Munyń ózi qatardaǵy azamattardyń qu­qyq­taryn barǵan saıyn shekteı túsýde. – Burynǵy KSRO kezinde saıası jaǵdaılarǵa baılanys­ty terrorızm sıonızmmen q­a­tar atalýshy edi. Endi ol ha­lyq­­aralyq sıpat alyp otyr. Munyń sebebi nede? – KSRO kezinde terrorızm negizinen saıası oqıǵalarǵa baılanysty oryn alatyn. Aıtalyq, Italııadaǵy «qyzyl brıgadalar» premer-mınıstr Aldo Morony óltirdi, Irlandııadaǵy IRA (Irlandyq respýblıkalyq armııa) brıtandyqtarǵa qarsy teraktiler júrgizdi. Úndistanda dinı terrorshylar Indıra Gandıdi jáne t.b. óltirdi. Dinı senimge boı aldyrǵandar ózara da (ındýıster men musylmandar, musylmandar men ıýdeıler), bir dinniń ishinde de (katolık-protestanttar, súnnıt-shııtter) teraktiler jasap, zaıyrly bılikti álsiretýdi, dinı bılik ornatýdy kózdedi. Al qazir osy terrorızm halyqaralyq sıpatqa ıe boldy. Sondaı-aq, dinı terrorızm de qanatyn jaıa tústi. Búgingi kúni asa qaýipti 7 terrorlyq toptyń 6-ynyń «Ál-Kaıdamen» baılanysy bar. – AQSh-ta 2001 jyldyń 11 qyrkúıeginde bolǵan ter­rorlyq shabýyldar álem jurt­shylyǵy arasynda qatty dúm­pý týǵyzdy. Sodan keıin-aq kóp­shilik elder oǵan qarsy bir­lesip kúresý qajettigin qolǵa ala bastady. Eger terrorızm­men kúres máselesin odan erterek qarastyrǵanda, sol jyl­ǵy jáne odan keıingi jyl­dary myńdaǵan adamdy ajal qush­tyr­ǵan qanquıly áreket­terge jol berilmegen bolar edi degen oı keledi. Al sizdiń oıy­ńyz qandaı? – 2011 jylǵy 11 qyrkúıektegi teraktige deıin de álem elderinde túrli lańkestik áreketterden adamdar ondap, júzdep qaza tap­qan bolatyn. Al AQSh-ta úsh myń adam birden ajal qushqan kezde baryp adamzattyń terrorızmge degen kózqarasy kúrt ózgerdi. Qazirgi zamanǵy terrorızmnen qatty zardap shekken el AQSh sanalady. Odan keıin Reseı, Úndistan, Izraıl, Kolýmbııa, Irak, Aljır, Pákistan, Ýganda, Shrı-Lankada da talaı adam qaza tapty. – Buqaralyq aqparat qu­raldary, sondaı-aq, belgili saıasatkerler terrorızmdi HHI ǵasyrdyń apaty dep ataýda. Osyǵan kelisesiz be? – Terrorızm – HHI ǵasyrdyń asqynǵan problemasy. Prezıdent N.Á.Nazarbaev óziniń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde ter­rorızmdi búkil álem elderi bolyp birleskende ǵana jeńýge bolatynyn atap kórsetti. Eger olardyń qolyna ıadrolyq qarý tússe, bul búkil adamzat úshin asa úlken tragedııa bolary anyq. Sondyqtan terrorızmdi kúsh biriktirip qana jeńe alamyz. Eń bastysy, lańkestiktiń tamyryna balta shabý úshin oǵan nár berip otyrǵan ózeginen aıyrý qajet. – Ortalyq Azııa elderinde jáne Qazaqstanda terrorızm qaýpi qanshalyqty? Bul qaýip-qatermen kúres qalaı júrip jatyr? – Terrorızm Qazaqstan men Ortalyq Azııa úshin de qaýipti. Qazirgi kezde Qazaqstan kóptegen halyqaralyq uıymdardyń, onyń ishinde Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń quramynda óńirlik qaýipsizdik máselelerin únemi kóterip keledi. Osy uıym­darǵa kiretin memleketterdiń arnaıy qyzmetteri birlesip naqty sheshimder ázirleýde. О́ıtkeni, kúsh biriktirgen kezde ǵana qaýiptiń aldyn alýǵa bolatynyn túsinetin ýaqyt jetti. Áńgimelesken Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»