«Qus jolynyń» qıqýly tarıhy - 4

(Sońy.

Basy 77-80 nómirlerde)

Úndistanda ortaazııalyq túr­ki­ler qurǵan Delı sultandyǵy (1206-1526), keıin sultandyq or­nyna kelgen Ámir Temirdiń shó­bere-shópshegi Babyr qurǵan Uly Moǵoldar ımperııasy týraly bu­rynǵy keńester keńistiginde ja­zylǵan eńbekter boldy, bi­raq Orta Azııadan aýyp kelgen osynaý iri tarıhı tulǵalar irgesin qalaǵan memleketterdiń jergilikti halqynyń kimder ekendigi týraly jumǵan aýyz ashyl­mady. Olardy dravıdter, andhralar, telegýler, tamılder, kannarlar, malaıa­lı­ler dep jazbaýǵa amal bol­ma­ǵa­nmen, olardyń túrkiler ekeni barlyq basylymdarda mu­qııat óshirilip qana qoımaı, olar­dyń árgi tekteri týraly ádeıi burmalanǵan aqparlar beril­di. Ensıklopedııalar olardy af­rıkalyqtar, záńgiler, úndi­eýro­palyqtar dep jazdy. Al Úndistan topyraǵynda memleket, ım­perııa qurǵan túrki áýletteri – basqa topyraqqa jer arqasy qııannan aýyp kelgen úrkerdeı shaǵyn top, jergilikti halyqty to­nap, qanaýshy dep sýretteldi.

1600 jyldardan bastalǵan aǵylshyn, portýgal, fransýz otar­shylyǵynyń jaýgershilik qa­rýy aldymen ońtústik ólkeler men teńiz jaǵalaýyn mekende­gen dra­vıd túrikterine baǵyttaldy. Babyr negizin salǵan Uly Moǵol­dar ımpe­rııasy ámirleriniń áske­rı kúsh-qýa­ty aǵyl­shyn­dar­ǵa qar­sy soǵys­qa ju­myl­dyryldy. Olar shet el bas­qyn­shy­la­ry­men aıan­baı jaǵalasty. Uly Moǵol­dar ım­pe­rııa­synyń sońǵy ámiri Sıraj-ad-Dın Bahadúr aǵyl­shyndarǵa qarsy halyq kó­te­ri­lisin bas-

tap, 1858 jyly otar­shylardyń qolyna túsip, Bırma túrmesinde óldi. Alaıda, ún­di halqynyń azattyǵy úshin janpıdaǵa barǵan shyn kúre­s­ker­diń aty umyt boldy.

Aǵylshyndar qazirgi kezde jany da, táni de, rýhanı mu­rat­tary men ómirlik kóz­qa­ras­t­a­ry úndilenip bitken arǵy tegi úndi­eýropalyq bolyp sanalatyn arıı taıpasy ókilderine aıryqsha ish tartyp, olardy Anglııa oqý oryndarynda kóp­tep oqytyp, Úndistandaǵy úki­met basqarý isine molynan qam­ty­dy. Úndistan topyraǵynda azat­tyq jolyndaǵy kúrester tyn­­baı júrip jatqanmen, 1896-1902 jylǵy aǵylshyn-býr, 1906 jylǵy aǵylshyn-zu­lys so­ǵy­synda negizinen arıı ókil­de­ri­nen turatyn Úndistan úki­meti aǵylshyndarǵa kómekke kel­d­i. Osy jaǵdaı aǵylshyn otar­shylarynyń úndilerge kóz­qara­syn ózgertti, olardyń jaý emes, dos ekenine kózderi jetip, óz-ózin bas­qarý quqyǵyn berýdi oılas­tyr­dy. Syrt kórinisi bir bólek, ishki maǵynasy bir basqa bolyp kele­tin aǵylshynnyń kólgir saıa­saty aqyry Úndistandy tas­tap shyqqandaı kún týsa, bı­lik tizginin arıılerdiń qoly­na berip ketýdiń qamyn qam­dan­dy. Mahatma Gandıdiń tegeýrin­di qarsylyqtarǵa barmaı, kó­she­lerde ıirilip otyrý, beıbit she­rýleri men petısııalyq kúres­te­ri arǵy jaǵynda aǵylshyn saıasat­shy­larynyń qolymen úıles­tiril­gen áreket ushyǵy baı­qa­la­dy. Uzaq jyldar kertartpa kastalyqtyń shyrmaýynda bolyp, Úndistan saıası-áleýmettik ómi­rinde belsendilik kórsete almaǵan arıılerdiń bedelin aǵylshyndar qoldan kóterip, úkimet basyna Mahatma Gandı men Djavaharlal Nerýdiń kelýine jaǵdaı jasap, jol ashty.

Uzaqqa sozylǵan kúreste dravıdter ulttyq-terrıtorııalyq shtattar qurýdy talap etti. Olar­dyń talaby 1956 jyly ǵa­na júzege asty. Sóıtip, tamıl­der mekendeıtin aımaqta – Tamı­lıad, telegýlar aımaǵynda – Andhra-Pradesh, kannarlar aı­maǵynda – Karnataka, malaıalıler aımaǵynda – Kerala shtattary quryldy. 1995 jylǵy sanaq boıynsha dravıd túrkileriniń ókilderi telegýler – 51 mln, tamılder – 46 mln, kannarlar – 24 mln, malaıalıler – 22 mln, gondtar men kandhıler – 24 mln, al sońǵy sanaq boıynsha olardyń qatary ájeptáýir molaıdy.

Sonymen, qazirgi lıngvıst ǵalymdardyń saraptaýynsha, Úndistandaǵy túrki tilinde sóı­leı­tin, jazatyn dravıd qaýymy jeti topqa jikteledi: soltústik-batys toby – brahýıler, sol­tús­tik-shyǵys toby – kýrýkh, mangolar, ortalyq Úndistan toby – kolam, pardj, naık, chadabalar, gondavan toby – gondy, konda, pengo, shanda, kýı, kývıler, ońtústik shyǵys toby – telýgýler, ońtústik-batys toby – týlý, koraga, bellarlar, ońtústik toby – tamıl, malaıalı, konnada, toda, kota, kodagý jáne t.b. Úndistannyń astanasy Delı – ejelgi dravıd túrkileriniń otany bolyp sanalady. Úndistan halqynyń 25 paıyzy túrkiler, 260 mln adam. Túrki tilderinen eń damyǵany tamıl tili, túrik til­di ádebı shyǵarmalar negi­zi­nen osy tilde jazylady. Alaı­da, neshe myńdaǵan jyldarmen ólshenetin zamana aǵymyn bas­tan ótkerip, neshe túrli mem­le­ket­tikter aıasynda dáýirlep, qul­dyrap, birigip, ajyraǵan olar­dyń baıyrǵy sanalarynyń qaı dá­rejede ekeni kónelikke áýes dás­túrshil qaýymdardy alań­dat­paı qoımaıdy.

Sonymen, osynaý ushan-te­ńiz, kól-kósir derekterdiń aıa­synda bizdiń ǵalymdardyń ejel­gi shýmer dastandarynan týr­kısh, assırııa syna jazýynan týrkı, ýrartý jazbalarynan týrýh syndy jekelengen ataý­lardy kezdestirip, Qıyr Oń­tústik Azııa topyraǵynan tú­rik etnosynyń izderin saryla iz­dep, sener-senbesiń ekiudaı sha­lajansar boljamdar jasap kelgenderi qazir kúlkili kó­ri­nedi. Atalmysh topyraqta ata-babalarymyz jasaǵan uly má­de­nıet – elam-dravıd órkenıet osha­ǵy jatqanyna, onyń aı­shyq­ty izderi áli de joǵalmaı jar­qyrap turǵanyna endi ǵana kóz jet­kizý ári kúıinishti, ári qýa­nysh­ty. Eýrosentrıstik ıdeolo­gııa túrikke qatystynyń bárin to­py­raqqa kómip, betin muqııattap jaý­yp, jasyryp tastaǵan. Kózge kó­ri­neý kórinip turǵandardyń ózin bur­ma­laı baıandap, tarıhı tur­ǵydan je­til­megen áljýaz, ba­lań mıymyz­dy sha­tystyryp, bas­qa qıyrǵa salyp jibergen. Elamdy parsylyq mádenıet dep, dravıd túrkilerin aýyzǵa da almaı, dravıd hramdarynda býýly jatqan «pothı» jazý­la­ryn zertteýdi kerige ysyrý­men kelgeni de kópe-kórineý. Onyń arǵy astaryn túsiný de qa­zir qıyn emes: Azııa men Eýro­pa­nyń mol terrı­torııasyn qam­tyǵan aý­qym­­dy túrkilik má­denıet se­mıt­ter­diń de, úndi­eýro­pa­lyq­tar­dyń jasaǵan arealyn qý­sy­ryp, tynystaryn tarylta bas­taǵan-dy.

Tarıh taqyrybyna qalam tar­tqan kózderi qaraqty qalam­ger­ler­diń bar jiger-kúshi eýrosentrızm terisin aınaldyryp kıgizip, bura tartqan qyńyr qa­ǵı­dalarmen aıanbaı kúresýmen ótetini qazirden belgili bolyp otyr. Sonyń taǵy bir kórnekti mysaly biteý qabyrǵa bolyp aldymyzda tur.

Joǵaryda biz Topan tasqyny sapyrylysynda qıyr ońtústik ólkelerdi jaılaǵan oral-altaı jáne úndieýropa tildi ha­lyq­­tardyń sý shaımaǵan bıik Eýrazııa qyrqasyna jóńkilgenin aıt­qanbyz. Osy álemdik zilzala tusynda Aldyńǵy Azııany jaı­la­ǵan úndieýropalyqtardyń deni Balqan túbegine jyljyǵan da, azy Orta Azııa topyraǵyna kelip, Pamır taýlary men orta­azııa­lyq qos ózen ańǵarynda kidi­r-

gen. O bastan-aq bıik taýly ólke­lerge qonystanǵan úndi­eý­ro­­palyqtardyń bir tarmaǵy kar­ta­vel tildi armıan, grýzınder oryn­da­rynan qozǵalmaǵan. B.z.b. 5-shi myń­jyldyqta Gımalaı taý­ynyń syr­tyna ornyqqan toh­artaıpalyq qaý­ymy dah, dak atymen Oral taýy óńirine quıylǵan. Shyndap kel­gende, oral tildi halyqtardyń uı­ysýyna osy dahtar sheshýshi áser etti.

Toh, tohar da, dah, daktar da – ártúrli dıalektilik dybystalýdaǵy bir ataý. «Taýlyqtar» degen sóz. Gımalaı taý­larynyń bıik jotalaryn meken­de­gendikten osylaı atanǵan. Eýrazııa ómirinde oryn alǵan osynaý tarıhı prosess orys zertteýshisi V.V. Ivanovtyń «Tohary» eńbeginde bylaısha baıandalady: « Pro­toharskıı ıazyk voshodıt k osobomý dıalektý obsheındoevropeıskogo praıazyka. Na poslednem govorılı okolo V – IV tys. do n.e. plemena, obıtavshıe sýshes-

tvenno zapadnee Sentralnoı Azıı: lıbo v Severnom Prıchernomore,lıbo v prıvoljsko-ýralskıh stepıah. Prı lıýbom ız prıýrochenıı ındoevropeıskoı prarodıny ostaetsıa nesomnennym, chto otdelıvshıs ot drýgıh rodstvennyh dıalektov, pratoharskıı doljen byl prodelat ochen bolshoı pýt, poslednıı etap kotorogo vedet cherez Srednıýıý Azııý v Vostochnyı Týrkestan» (Vostochnyı Týrkestan v drevnostı ı rannem srednevekove. M., 1992. Tohary. 6 s.). Atalmysh qaýymnyń túp tegi úndieýropalyq delinýi talasty bolǵanmen, b.z.b. 5 myńynshy jyldary olardyń Oral taýlarynyń ońtústik óńirleri, Edil-Jaıyq aralyǵy, tam-tumdap Qarateńiz óńirine ıek artqany daý týǵyzbaıdy. Demek, b.z.b. 5-shi myńjyldyqta Gımalaı to­ha­­r­larynyń tegeýrindi qalyń ilegi qazaq topyraǵynyń batys ólkelerine kelip qonystanǵan. Ony nuqyp kórsetkendeı bolyp otyrý sebebimiz – batys óńir taı­pa­larynyń qalyptasýynda osy etnostyń sheshýshi orny baryna mán berý.

Orys aǵaıyndar tegi úndi­eýro­palyq dep talas týdyryp otyr­ǵan tohar tili lıngvıs-

tıka ili­­minde tohar-saq tili dep atalady. Sonyń bir ózi-aq toharlardy úndieýropalyq deýge – saqtyqpen qaraý kerektigin eskertip turǵan joq pa? Tohar tili týraly zertteýler Shyǵys Túrkistannan kezikken tildik jádigerlikter negizinde júrgizildi. Onyń «A», «V» degen eki dıalektisi saraptaldy. Ejelgi tohar tiliniń aldyńǵy azııalyq het, lývıı, ońtústik azııalyq elam, dravıd, qala berdi oral tilderimen jaqyndyǵy anyqtalyp otyr. Elam, dravıd, oral tilderiniń túrki tilderi tobyna kiretininiń basy ashyq. Talasty bolyp otyrǵan aldyńǵy azııalyq het, lývıı tilderi. Eýropa, orys ǵalymdary olardy úndieýropalyqtar qata­ry­na jatqyzyp býynsyz jerge pyshaq uryp áýre. Qudaılaryn «Táýba túpi» dep atap, jaratýshy qudiretterine Qumarbı, Astabı, Tarhan, Alanzý, Hazı, Kóten dep túr­ki tilinde at qoıyp, Strabonnyń kýá­lendirýinshe ata-babalary ósip-óngen topyraqty «Keteı» dep, sol týǵan ólkeni kesip ótetin ózendi «Qaıyq» dep ataǵan hetterdi qalaısha úndieýropalyq deýge bolady (Strabon. Geografııa. M., 1994. 581 s.). Tarıhshy ǵalymdar hettardyń ıeroglıf jazýlary bolǵanyn qaqsap aıtqanmen, ony izdegen, mán bergen, qolǵa túsken qıyndy, jaryqshaqtaryn aýdarǵan jan balasy bolǵan joq (Iosıf Flavıı. Iýdeıskıe drevnostı. Tom 1. Mınsk, 1994. Silteme – 91. 513 s.). Hetterdiń túp tórkinin bul­tar­tpaıtyn ol jazýlar úndi­eýro­palyqtardyń jyrtysyn jyr­tý­shylarǵa qajet bolmady.

Túrki halyqtarynyń rýlyq qurylymyn zerttegen N.Arıstov arqyly bizge jetken Kanadadaǵy Monreal ýnıversıtetiniń professory Djon Kempbell Sınaıdaǵy jumbaq tańbalardy, batys Ún­dis­tan men Qabýlıstandaǵy parfıan, arıan-palıı jazýlaryn hetterdiń muralary dep biledi. Onyń paıymdaýynsha: ejelgi eski zamandarda turan taıpalary arasynan órkenıetti el dárejesine alǵash jetken hat, het qaýymy. Úndieýropalyqtardyń tegeýrindi qysymyna shydas bermegen hetter baıyrǵy otandary Aldyńǵy Azııany tastap shyǵyp, b.z.b. VIII ǵasyrlarda Sırııa, Mesopotamııa, batys Indııa jerlerinde ómir súrgen. Assırııa patshasy Sargonnan qatty jeńilis tapqanmen, batys Úndistan topyraǵynda býdda dinin qabyldap, áli de uzaq bılik júrgizgen. Bul óńirdi jaılana jastanǵan úndilik arıı brahmandary býdda dinin tunshyqtyryp, tynyshtyq bermegen soń, Gımalaıǵa uzap, tohar saqtarynyń arasyna qonystanǵan (Arıstov N.A. Zametkı ob etnıcheskom sostave tıýrkskıh plemen ı narodnosteı ı svedenııa ob ıh chıslennostı. S.-Peterbýrg, 1897. 109 b. Silteme – 1.). Mine, tohar tilindegi hettik elementter osy kezde paıda bolǵan. Hetter ortaazııalyq jáne orta sibirlik saq qaýymynyń irgelenýine eleýli septigin tıgizdi. Tohar arasyndaǵy hetterdiń bir qaıratty toptary Altaı arqyly Sibirge ótip, Shúı, Bı, Qatýn ózenderi boıynda áıgili ket sýperetnosyn qa­lyp­ta­dy. Tura-kele hıtıa atanǵan olar bir­tindep shyǵystaǵy Hıngan taýlarynan aýyp, mońǵoldardyń burmalaýymen hıtaı atanyp, olardan Jetisýǵa bóline kóshken bir toby qara qytaı atymen belgili boldy. Tarıhtyń keıde jaqynyńdy jat etip jiberetini bolady. Hetter aqyr sońynda osyndaı kepti kıdi. Alaıda, Jetisýǵa aýyp kelgen qara qytaılar ortaazııalyq samanıdterden qarahandyq túrikterdi qorǵap, naımandardyń qataryn tolyqtyryp, qalǵandary qytaı qypshaq atanyp ketti.

N.Iа. Bıchýrın: «Qytaı tarıhy úısin­der­di erte kezderde Aýǵanstandy mekende­gen se (saq) halqynyń bir tarmaǵy» dep jaz­ǵan (Bıchýrın (Iakınf). Srednıaıa Azııa ı Vos­tochnyı Týrkestan. Almaty, 1997. 113 – 114 s.). Bul shyn máninde tohar saqtary degen bop tabylady.

Bul oraıda tilge tıek derektemeler jetkilikti. Sońǵy jyldar zertteýleri Toharstannyń Aqarýn taıpasymen shyǵys túrkistandyq Aqıe (Qarashar), saryarqalyq Arqa (Iаn) bektiginiń baılanysta damyǵanyna kóz jetkizip otyr. Toharlyq arqa sóziniń týra ma­ǵy­nasy-aq. Sóıtip, Esil-Nura ózen­deri boıynda qalyptasqan ulys­tyń halqy argı, ulystyń ózi Arqa atanǵany birtindep syr asha bas­tady (Saraı Á. Bes Meıram. Astana,2016. 37 – 41 s.). Endi kep, osy gımalaılyq dah, dakılerdiń jurtynyń bir bóliginiń Oral taýy etegi, Edil-Jaıyq arasyna qonys aýdarǵanyna kýá bop otyrmyz.

Osymen, «Qus joly» boılyǵy hı­­kaıa­lary» atty tarıhı baıanymyz

soń­­­ǵy núktesine jetti. Bul kezeńge ádeıi at basyn buryp, toqtala saralaý sebe­bi­miz: uzara sozylǵan Eýrazııa jotasynda ete­­ne tán enıkalyq qaýymdardyń paıda bo­­lý qarsańynda halyqtyń kóship-qonyp, ja­ńa­dan qonystaný tártibin baıqastaý edi.

Ánes SARAI,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty