«Úıeńkiniń túbinen úıirip alǵan, qobyzym»

Tilep Aspantaıuly – HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómir súrgen kompozıtor, kúıshi ári qobyzshy. On úsh jasynda qobyzben jalyndap kúı tartqan. «Tilep Qobyz» sara-ıynda elordanyń 20 jyldyq merekesi qurmetine ótkizilgen ishekti-ysqyshty, qobyz tektes aspaptarda oryndaý­shylar baıqaýyna áıgili qobyzshy Tilep Aspantaıuly esiminiń berilýinde sondaı úlken tarıhı mán bar. Tul­ǵanyń týǵanyna bıyl 260 jyl tolyp otyr. Soǵan oraı «Tilep» qaıyrymdylyq qory men Halyq Qaharmany Saǵadat Nurmaǵambetov atyn­daǵy ha­lyq­aralyq qo­ǵamdyq-qaıy­rymdylyq qo­ry uıymdastyrýymen ótken baıqaýǵa 30-ǵa jýyq óner­paz qatysyp, baq synady. Olardyń ónerine arysy Japo­nııadan, berisi Altaı elinen tanymal mýzykanttar kelip, baǵa berdi. 

Merekeli keshtiń aıshyqty sáti týraly oı qozǵaǵan Gran-prı ıegeri Maqsat SAǴAT­BEKULY bizben áńgime­sinde ha­lyq saz aspaptary­nyń erekshe qyrlary týraly áńgimelep berdi.  

– Qobyzshylar baıqaýy osymen bıyl Qazaqstanda ekinshi ret ótkizilip otyrǵany belgili. Bul baıqaýdy qolǵa alýdaǵy basty maqsat ne? 

 – Alǵashqy sátten bastap-aq óner báıgesiniń keń qoldaý taýyp ala jónelgeni qýantady. Buǵan dálel – byltyr dodaǵa 30-dan astam elden ónerpaz qatysqan bolatyn. Sonaý Soltústik Ame­­rıka men Eýropanyń, Azııa mem­leketteriniń basyn bir ıdeıaǵa toptastyryp, báı­ge­ge qosý de­genińiz adam aıtsa nan­ǵysyz úl­ken eńbek ári álem­dik deń­geı­degi halyqaralyq saıys­tar­dyń ózinde óte sırek kezde­setin qubylys emes pe?

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, mundaı ulttyq iri jobanyń qazaq elinde ótkizilýi kóńilge maq­tanysh sezimin uıalatady. Maqsat – qazaqtyń qara qobyzyn álem jurtshylyǵyna nasıhattaý, kásibı bıik deńgeıge kóterý, sol arqyly halqymyzdyń mýzykalyq murasy men mádenıetin, jan-dúnıesi men tarıhyn jan-jaqty tanytý. О́ıtkeni qazaqtyń janyn túsiný úshin aldymen qobyz aspaby únine qulaq túrýge týra keledi. Halqymyzdyń arman-muraty, qaıǵy-sheri, muń-zary, janaıqaıy men tolǵanysy qa­sıetti aspaptyń qońyr daýsymen ǵana aıshyqty bederlenedi, baıandalady. Máselen, qobyz 2 myń jyl buryn dúnıege kelgen degen derek kim-kimge de oı salmaı qoı­maıdy. Altaıdyń baýraıynan VI ǵasyrdaǵy qobyz tabylypty. Ǵajap qoı! Qobyz ónerine qoldaý bildirip, qamqorlyq tanytyp júrgen mesenat, «Tilep» qaıyrymdylyq qorynyń pre­zı­denti, qazylar alqasynyń tóraǵasy Sapar Ysqaqov aǵamyz Tilep Aspantaıulynyń tikeleı urpaǵy bolyp keledi. Mine, sol kisiden álgi muranyń Ulan-Batyr mýzeıinde saqtaýly turǵanyn estip-bilgen jaıymyz bar. Eger ony VI ǵasyrda bizdiń ata-babalarymyz tarta alǵan bolsa, demek tarıhtyń áli bizge ashylmaǵan beımálim qyr-syry telegeı teńiz degen sóz ǵoı, al kókeıdiń kókjıegine qondyrǵan kógala úırek-senimińiz sonyń jaı bir azǵantaı bóligi, myńnan bir tamshysy ǵana bolyp qalmaq. Qobyz tarıhy 2 myń jyldan asyp jyǵylyp jatqanda, onyń qudiretti shanaǵynan shirkin, nebir shuǵylaly, shuraıly sulý órnek tógilmeı tura ma? 

– «Qobyz – skrıpkanyń atasy» degen pikirdi aragidik qulaǵymyz shalyp qalyp jatady. Osy qan­shalyqty ras sóz?

 – Altaıdyń Berelinen jaýyn­ger súıegi tabyldy, onyń bir ja­­ǵyna semser, al ekinshi jaǵyna qobyz­dyń qoıylýy beker bolmasa ke­rek-ti. Qazaqtyń er júrek jaýyn­ger halyq bolǵany tarıhta dálel­dengen, al qobyzdy janyna áspet­tep jerleýinde qandaı syr bar degen oı meni únemi tolǵantady. Munyń ózi túbi túrkiniń ony jaı dúnıe sanamaǵanyn, ómir súrý daǵdy­sy etene jaqyn bolǵandyǵyn ańǵartady... О́ner merekesinde bebeýlegen bir ishekten tórt ishekke deıingi qobyz tektes neshe alýan aspaptyń úni qulaǵymnan ketpeı qoıdy. Báriniń túbi, tegi bir ekeni oryndalý erekshelikterinen aıqyn ańǵarylady. Máselen, morınhýr, gıdjak, kemancha, rebab, gýdok, gadýlka, t.s.s. jalǵasyp kete baratyn kóne mýzykalyq aspaptardyń Astana aspany astynda toǵysyp, ózgeshe órnekte sán túzeýi jan tolqytady. Umyt bola bastaǵan baıyrǵy qundylyqtardyń qaıta búrshik jaryp, ortaǵa oralýy kisige umytylmas áser syılaıdy.

– Bıylǵy baıqaý nesimen erekshelendi?

– Qobyz ónerine qyzyǵý­shy­lyqtyń barynsha arta túske­nine súısindik. Majar­stannan Býglarka esimdi qyz baıqaýǵa qatysty. Kór­gende tańǵaldym. Qobyz kıeli aspap bolmasa ózgeler osylaı súıe me? Basqa bir halyqtyń kóne mýzykalyq aspabynda oınaýǵa osynshalyqty qulaı jyǵylý múmkin be, sirá? Sol turǵydan kelgende, myna baıqaý óziniń tól mýzykasyn mensinbeı, halyqtyq týyndylardy kózge ilmeı júrgenderge úlgi etip dáripteıtin taǵylymdy bir dástúr eken dep oıladym. Oraıy kelgen bir sátte mán-jaıdy ózinen anyqtap suradym. «Turan» etno-folklorlyq ansambli oryndaýyndaǵy shyǵar­malardyń birin qaldyrmaı tyńdapty. Sodan shyńyraýdan shyrqyraǵan qobyzdyń ǵajaıyp daýysyna syrttaı qumar­t­qan ol muny qalaıda úırenýge bel býǵan. Sóıtip óz betimen oqı kele kádýilgi sheberlerdeı emin-erkin kósile tarta alatyn jaǵdaıǵa jetken. Qazir tolyqqandy meń­gerip alǵan. Oryndaýy ja­tyq. Oqytqan ustazy vıolonchelıst eken. Qobyzdyń qońyr únin janyndaı jaqsy kórip, unatatyny syrttaı baıqaǵan kisige bilinip-aq qalady.

– Alys-jaqyn shetelderden qansha adam óner kórsetti? 

– Reseı, Majarstan, Ger­manııa, Bolgarııa, Mońǵolııa, Qytaı, Japonııa, О́zbekstan, Qyr­ǵyzstan, Úndistan, Ázerbaıjan, Izraıl, Iran, Sırııa, bas-aıaǵy 15 eldiń óreni baq synady. Al­maty, Astana, Oral, Aqtaý, Qy­zyl­orda qalalarynan alty oryn­daýshy qatystyq.

Birinshi, ekinshi jáne úshinshi oryndardy ıelengen Mádına Shah­geldıeva (Ázerbaıjan), Týmenbaıar Sodnom-Ish (Mońǵolııa), Madjıd Karabaev, Islom Abdýlazızov (О́zbekstan) óne­rine kópshilik tánti boldy. Eń bastysy, bir-birimizden áli de úırenetin jaqtarymyz kóp eken. Sol sebepti bul baıqaýǵa qaty­sýshylardyń sany keleside munan da arta túsetini esh kúmán týǵyzbaıdy.

– Qobyz aspabyn úırengisi kel­etin sheteldik ónerpazdar kóp pe?

– Fransııadan, Reseıden, Qy­taıdan kelip menen sabaq alyp júrgen shákirtterim bar. Olar­dyń sany jyl saıyn artyp keledi.

– Qazylar alqasy qura­mynda tanymal tulǵalardan taǵy kimder boldy?

– Bizdiń ónerimizge Altaı Res­pýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi (Reseı) Bolot Baıryshev, Ja­­ponııanyń kásibı mýzykanty Ta­keshı Takeýchı, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Raýshan Musaqojaeva, Adygeı Respýblıkasynyń eń­bek sińirgen sýretshisi, belgili zert­teýshi Zamýdın Gýchev syndy naǵyz mamandar baǵa berdi.

– Baıqaýda kimniń shyǵar­ma­laryn oryndadyń?

– Tilep Aspantaıulynyń qazir­gi tańda qolymyzda úsh kúıi bar. Bular: «Baqsy», «Allam jar» jáne «Tolǵaý». Sonyń shoqtyǵy bıik sanalatyn, sırek oryndalyp júrgen týyn­dysy – «Baqsyny» narqo­byz­ben, al ekinshi kezeńde Yqylastyń «Aqqýyn» qylqobyzben oryndadym. 

Qazaqtyń janyn túsiný úshin aldymen qobyz aspaby únine qulaq túrýge týra keledi. Halqymyzdyń arman-muraty, qaıǵy-sheri, muń-zary, janaıqaıy men tolǵanysy qa­sıetti aspaptyń qońyr daýsymen ǵana aıshyqty bederlenedi, baıandalady. 

– Bul eki aspaptyń bir-biri­nen qandaı aıyrmashylyǵy bar?

– Narqobyzdyń daýysy ke­ıin­gisine qaraǵanda áldeneshe ese zor ári jýan bolyp keledi. Sondyqtan kúıdiń mazmunyn shuraı­ly bederlep, boıaýyn solǵyn tartqyzbaı, shynaıy mánerde jetkizý úshin áýeli as­paptyń ún ereksheligine aıryqsha mán bere bilý úlken ról atqarady. 

– «Turan» etno-fol­klor­lyq ansamblin kópshilik súı­sinip tyńdaıdy. Mundaı ta­bys­qa qol jetkizýdiń syry nede dep oılaısyń?

– Ata-babamyzdan qalǵan altyn murany kóz qarashyǵyndaı saqtap, baıyrǵy tól dástúrimizdi jalǵastyryp, umyt bola bastaǵan ulttyq aspaptar súıemeldeýimen er túriktiń jaýhar jyry men gaý­har kúıin jańǵyrta alýymyzda.

«Turan» – qazaq halqynyń kóne mýzykalyq aspaptaryn dástúrli óner týyndylarymen zamanaýı yrǵaqta úılestirip, úndestirip júrgen birden-bir ujym. Búgingi tańda 30-dan astam halyq saz aspaptary bar desek, sonyń ishinde sybyzǵy, sa­z­syrnaı, dombyra, jetigen, qyl­qobyz, shańqobyz, sherter, shińkildek tárizdi alýan túrli aspapta óner kórsetip júrmiz.

Áńgimelesken

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan»