Jazdyń aptap ystyǵy bastalmaı jatyp elimizdegi eń uzyn sý arterııasy – Ertistiń deńgeıi kúrt tómendep ketkeni baıqalyp otyr. О́zen jaǵalaǵan jurt arna odan ári tarylyp, aımaqta ekologııalyq apat týyndaı ma dep alańdaıdy.
Buǵan deıin Abaı oblysynyń halqy Ertis ózeniniń deńgeıi kúrt tómendep ketkenin aıtyp, másele kótergen edi. Bul keleńsizdik mamyr aıynyń sońǵy kúnderi ózenniń tómengi aǵysy – Pavlodar aýmaǵynda da baıqala bastady. Buǵan deıingi jyldary ózenniń keıbir ásem tustarynda sý kemerine kelip, tolyp turatyn. Alaıda bıyl arnanyń tómen túsip ketkeni, aǵysy baıaýlap qalǵany kózge uryp tur. Turǵyndar bul jaǵdaı Ertis ózeniniń jaıylmalaryna teris áser etip, ekologııalyq qıyndyq týyndatyp jibere me dep qaýiptenedi. Arnanyń tarylýy sý janýarlary álemine, egin sharýashylyǵyna, ózendegi keme qatynasyna aıtarlyqtaı zııanyn tıgizýi múmkin.
Máseleniń mánisin Sý resýrstary komıtetiniń sý resýrstaryn paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi «Ertis» basseındik ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Eleýsiz Qambarovtan surap bildik. Mamannyń aıtýynsha, ózenge tónip turǵan qaýip joq. Degenmen, onyń arnasy byltyrǵydaı bolmaıdy.
«Ertis ózeniniń sýy kóktemgi erıtin qar sýy men búıirlik aǵyndardyń qoryna táýeldi. Shúlbi sýqoımasy jyl boıy ózenge sý jiberip, arnanyń deńgeıin ustap turady. Bul ózenniń ekologııalyq jaǵdaıyn qalypty ustaýǵa ári kemeler navıgasııasyn qoldaýǵa asa mańyzdy. Alaıda bıyl kóktemde Shúlbige aıtarlyqtaı sý quıylmady. Kóktemde Ertis ózenine bosatylǵan sýdyń ornyn toltyrý maqsatynda Shúlbiden shyǵatyn sýdyń jyldamdyǵyn sekýndyna 500 tekshe metrge deıin azaıtýǵa májbúr boldyq. Mundaı mólsher tek 2 táýlik boıy ǵana ustalyp turdy da, normany qaıtadan qalypty deńgeıge – 600-650 tekshe metrge deıin kóterdik. Osy kúnderi Ertis ózeni jaǵalaýyndaǵy Shúlbige eń jaqyn ornalasqan Semeı qalasynda sý deńgeıi kúrt azaıyp ketkeni baıqaldy. Biraq bul jaǵdaı Pavlodar oblysyna asa áser etpeýi kerek. Sebebi ózenge jolaı quıylatyn ózender bar», deıdi ınspeksııa ókili.
Shúlbidegi sý deńgeıi qazir 238 metrdi kórsetip tur. Buǵan deıingi jyldary ol deńgeı 239-240 metr bolǵan. Iаǵnı sý jetispeýshiligi bar. О́tken qysta Shyǵys Qazaqstannyń taýly jerlerine ylǵal az túsken. Ádette mamyr aıynyń sońyna taman taýdaǵy erigen qar sýynyń ekinshi legi Shúlbige quıylatyn. Alaıda bıyl ondaı molshylyq baıqalmaı tur. Taýdaǵy qarlardyń barlyǵy erte erip ketken. Sondyqtan sýqoımasynyń deńgeıi odan ári artatynyna senim az.
«Pavlodar oblysynda ózen arnasynyń kúrt tómendep ketýine áser etetin faktorlar kóp. Eń áýeli oǵan jolaı quıylatyn saǵalary áser etedi. Máselen, sýy mol Shaǵan ózeni osy ýaqytta arnasyna syımaı tasyp, quıylyp jatatyn. О́kinishke qaraı, bıyl onyń sýy da azaıyp qalǵany anyqtaldy. Ekinshiden, ótken kúz ben bıylǵy kóktem mezgilderi qurǵaq jaǵdaıda ótti. Jer toıynbaǵan soń, ózen sýynyń kóp bóligin sińirip alady. Shúlbiden únemi berilip turatyn (sekýndyna 600-650 tekshe metr) sý arnanyń deńgeıin kóteredi dep aıta almaımyz. Sebebi ol ózen sýyn qalypty deńgeıde ustap turýǵa arnalǵan. Shúlbiden sý únemi bosatylmasa, Ertiste kemeler júze almaıdy», dep qosty E.Qambarov. Maman Shyǵys Qazaqstan, Abaı óńirlerinde maýsym aıy jańbyrly bolatyn bolsa, Shúlbige jınalatyn sýdyń deńgeıi artatynyn, soǵan oraı Ertiske bosatylatyn sýdyń kólemi de ósetinin eskertti.
Osylaısha, keıingi jyldary úzbeı jalǵasqan qurǵaqshylyq sý máselesiniń odan ári kúrdelene beretinin dáleldeı túsip otyr. Bıyl Ertis ózeniniń jaıylmalary tirshilik nárine jarymaı, shabyndyq problemasy kese kóldeneń shyqsa, aılaqtardaǵy júk kemeleri de sýdyń shamadan tys tómendep ketýinen ádettegi baǵyttarmen júre almaı, qınalýy múmkin. О́zen boıynda gıdrobeketterdiń jetispeýshiligi tirshilik náriniń kólemin shamalaýǵa da múmkindik bermeı otyr. «Qazgıdromet» RMK óńirlik fılıalynyń basshysy Galına Shpaktyń aıtýynsha, ózen Shyǵys Qazaqstannan oblysymyzǵa kirgennen beri qaraı 250 shaqyrym jerde birde-bir gıdrobeket joq. Jalpy, oblysta ózendi baqylaıtyn nebári 5 beket bar eken. Onyń ekeýi – oblys ortalyǵynda, ózgesi Tereńkól, Ertis, Jelezın aýdandarynda ornalasqan. Mamandar Ertis pen ózge sý aıdyndarynyń ekojúıesin nyǵaıtýǵa jedel kirispesek, aımaqta úlken ekologııalyq apattar oryn alýy yqtımal dep esepteıdi.
Túıindeı aıtsaq, aldaǵy jyldary sý aıdynyn saqtaý baǵytynda keshendi is-sharalar qolǵa alynbasa, Ertis ózenin jaıaý keship ótýimiz múmkin. Oblys halqynyń basym bóligi, iri kásiporyndar ózenniń sýy arqyly kúneltip otyr. Sondaı-aq Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldyń ózi de tolyqtaı Ertiske táýeldi ekenin umytpaǵanymyz abzal.
Pavlodar oblysy