О́mir sapasy

– Hal neshik? – Áıteýir, ómir súrip jatyrmyz ǵoı! ... О́mir súrip jatyrmyz ǵoı! Sózinde bekemdik joq. Bultalaq basym. Alańkóńil bireý. Almaǵaıyp sezimi oıyn bir izge túsir­meı, bulań kúıge salyp tur. О́zine-ózi senbeıtindeı. О́mir súrip jatqanyna dúdámál keıipte. Ne bop qalypty oǵan? Áne, ol kóshede ketip bara jatyr: óz sulbasy emes, kóleńkesi ǵana kórinip, kólbeńdeıtindeı...Bir jaǵymsyz gáp bar onyń myna ómirinde. – Hal neshik? – О́te jaqsy! О́mir netken tamasha! Kókeıindegi arǵy aıtpaǵy belgili. О́mirge ǵashyq bir pende. О́mir súrýge yntyq. Mahab­batyn bar ǵumyryna arnap, balyn soryp, aryn tamyzyq etip, jarastyqpen maǵynaly kún keship jatqany beseneden belgili bolyp tur. Úninen jaryq sáýlege ińkárligi seziledi. Is-qımylynan ólsheýli ǵumyrdyń mańyzyn bezbendeý jaǵy aı­qyn baıqalady. Iá, mun­daı adamdarmen ómir qundy, ómir sapaly! О́mir sapaly dep qaldyq-aý. Shynynda da solaı emes pe? Sapaly adamy bolsa – ómir sapaly bolmaı qaıtedi. Demek sapaly adamdar sapaly ómirdiń quramdas bir bóligi desek, jarasar. Endeshe, ómir sapasy týraly tolǵanysqa tússek, artyq bolmas. О́mir sapasy! Ony qalaı túsinip júr ekenbiz, osy? Maqalany áý dep bastaǵanymyzda, ómir sapasyna eki túrli ıshara, meńzeý, baǵa, kóz­qaras túıgendeımiz. Biri – ómirge enjar, nem­quraıdy, bolbyr, dármensiz, dáıeksiz, jigersiz bir pende. Ekinshisi – ómirge ǵashyq, oıly, bilimdi, úlken isterge yntyzar, eńbek­shil, az uıyqtap kóp tyndyratyn, jaryq dúnıege kelgenine marqaıyp júretin, ótip bara jatqan bir mınótin baǵalaı biletin, mahab­batyn tapqan, úıelmeli-súıelmeli ota­ǵa­sy nemese otanasy, terezeden syrtqa kóz tastap otyryp-aq kúlli álemdi súıe biletin áziz júrek, tóseginen tura salyp kúnge sálem beretin, shúmekten aqqan bir tamshy sýǵa tańǵy nesibem dep ernin shylaıtyn, batqan kúnge esep beretin sapaly adam eken. Iá, sapaly adam. Iá, onyń ómiri sózsiz sapaly ómir! Sondaılardyń turmys-tirshiligi, oı-armany arqyly, rýhanı baılyǵy jóninde saralaı otyryp, ómir sapasy haqynda tolǵa­nýymyzǵa ábden bolady eken. «Qaıdan bileıin, jurt qatarly ómir sú­rip jatyrmyz ǵoı», – deıdi ómirdiń sapa­syna ózindik úles qosyp júrgen bir azamat. Daralanyp eshteńe jasap júrmegen syńaı­ly. Kúnkóris qyzmeti bar. Kúmis toıyn toılaǵanda, on balasyn qazdaı qalqytyp ertip shyqty. Sonda balapandaryna qarap turyp, kózine tirelgen móldir jasty tejeı almaı, qatty qysylsyn. «Jyla, jyla, jasyrmashy!» – dep bir dosy onyń qulaǵyna sybyrlady. Bul: «Uıat,uıat», dep zaıybynyń bileginen jeńil qysyp-qysyp qoıady... Muny otbasy sapasy desek she? Sapalyq mysaldarda kishi, iri mólsherleý jat bolýy tıis. Sapaly eken – shekara joq, tyıym joq. Dittelgeni – sapa. Endeshe myna jaıtqa nazar aýdaralyq. Jol apatyna ushy­raǵan sińlisiniń shıetteı eki sábıin er jetkizip, turmysqa berip, kishkenelerin súıip otyr... Nemerelerinen qalǵan qatqan nandy tisi joq keıýana kemirip otyryp: «endigári tistegen nandy túgel jep qoımasańdar, óle qalamyn», – dep baj etip qısaıa ketpesin be? Sodan qaıtip ol dastarqanda nan ysyrap bolmaıdy eken. Nan – ómir sapasy emes pe? Kópti kórgen kónekózden aqyl suramaý kerek eken, jaı eleýsizdeý etip syr bólisse, jetip jatyr. Dalaǵa tán minezimen ańqyldap otyryp, danalyǵyn bildirip alady. Iskerlik degenge tirelip qaldyq. О́zi isker jan edi, tejelsin be: qabilet bolmasa, qajyr bolmasa, bilim bolmasa, aqsha bolmasa iskerligiń kók tıynǵa tatı ma dep qarap otyr jaryqtyq. Keıin dál osy jiktelgen uǵymdardy bir jerden ushyrattym. Bir aqylmannyń amanattap ketken sózi. Shynynda da álgindeı atrıbýttar bolmasa iskerligiń qurala ma? Iskerlik tabıǵatyn sonda isker adamdar jan-tánimen, túısigimen túsine biletin bolǵan ǵoı. Mine, ómir sapasy! Al qabileti, qajyry, bilimi jáne aqshasy bolyp mardymdy eshteńe bitire almaı júrgenderge ne daýa?! Ondaı­lar­dyń ómiri sapasyz-aý! Elbasy N.Á. Nazarbaev bir sózinde: «Adam áleýetiniń damýy – Táýelsizdiktiń bas­ty qundylyǵy», dep tereńnen tolǵady. Shynynda da óz áleýetin bilip, ony qoǵam ıgiligi úshin oryndy jumsaı bilgen adam ómir sapasyna oń yqpal etetini belgili ǵoı. Al shyńdaı bilse, adam áleýeti memlekettiń ushan-teńiz baılyǵy emes pe? Osy Táýelsiz­digimizdiń jıyrma jyldyǵynda qol jetkizgen ulan-asyr tabystar, árıne, adam áleýe­tinsiz júzege aspaǵan bolar edi ǵoı. Táýel­sizdikti qurý, ekonomıkany jetildirý, tyǵy­ryq­tan shyǵý bir másele. Al jańa damý sa­ty­syna kóterilip, ǵylym men bilimniń shy­ńyna jetip, dúnıedegi eń ozyq tehnologııany úırenip, Qazaqstanda engizý – bul órkenıetti alyp is. Osynyń bárine adam áleýetiniń qarymy qajet bolatyny aıtpasa da túsinikti jaıt. Sol sebepti de bizdiń elimizde bilimi tereń, parasaty keń, memleket basqarý isine jetik, óndiristi jandandyra alatyn jastar­dy tárbıeleýdi, olardyń boıyna týǵan Otanǵa degen súıispenshilikti qalyptas­tyrýdy mindet etip qoıǵan. Saıyp kelgende Otan úshin janyn beretin jas urpaqtardy tárbıeleı alsaq, Qazaqstannyń taǵdyry men bolashaǵy myńjyldyqtarǵa tamyr jaımaq. Basty másele osynda. О́mir sapasynyń mánin de osydan izdegen jón. Ásili, ómir sapasyn árkim árqalaı máni­men sapalastyryp, tarazylaıdy. Máselenkı, Alash murasynyń altyn tininen nege ajy­ratpasqa? Ábden qısyndy. Ult ustazy Ahmet Baıtursynovtyń: «El – búginshil, meniki – erteńgi úshin», deýinde halqynyń qamyna degen máńgilik alańdaýshylyq jatqan joq pa? О́mir sapasynyń daýasy osyndaı-aq bolar! Nemese Mirjaqyp Dýlatov «Oıan, qazaq!» manıfesin erikkennen jazyp pa? Qalyń uıqydaǵy qazaǵyn oıatyp, aldyńǵy qatarly ulttar sanatyna qospaqqa degen jankeshti talpynysy aıaqsyz qalmaǵanyna taǵy kýámiz. Mine, sapalyq nátıje! Sapa – sanany tilgilep, oıdy qýyryp, eńbekti urshyqsha úıirip zor ıgilik kózine ula­sady eken. О́mir sapasy úshin kúres áste tolastamaıdy. Mirjaqyp HH ǵasyrdyń bastapqy kezeńinde «Qaıda ediń?» óleńin erikkennen jazbaǵan bolar. «... Qulandaı úrkip elderiń, Qaldyryp meken jerlerin, Jaıaý-jalpy, jalańash, Qatyn-bala, erleriń, Ashtyqtan qyrǵyn tapqanda, Sypyra jomart, qaıda ediń?» – dep tutas eldiń trage­dııalyq zulmattan qalaı bosanýynyń jolyn izdestirip, tıisti zııalylarǵa saýal tastap oılandyryp, bolashaq sapaly ómir úshin kúreske shaqyrmaı ma olardy. Iá, sóıtken. Nátıjesi joq emes, bar. Degenmen de Mir­jaqyp qoıǵan sol saýal búgin de keıbir kókeıkesti máselelerde mańyzdylyǵyn joı­ǵan joq. Aıtalyq, ana tilimizdiń taǵdyryna qatysty qatty alańdaýshylyǵynyń dabyly áli kúnge qulaǵymyzdyń túbine jetip tur­ǵandaı emes pe? Tilsiz ómir sapaly bolýshy ma edi, baýyrym-aý! Zııalylar zerdesinsiz ómirdi sapaly etý múmkin emesteı kórinedi. Rasynda da solaı ǵoı. Eger ulttyń tutastyǵy men halyq ómiriniń sapasy úshin kúrespese, nesine olardy zııaly dep ardaqtaımyz. Osyndaıda ultjandy azamat, qazir Jezqazǵan qalasy­nyń ákimi bolyp jemisti qyzmet atqaryp júrgen Berik Ábdiǵalıulynyń bıik minberden aıtqan keıbir sózderi jadymyzda jatta­lyp qa­lypty. Onyń paıymynsha, Táýelsiz­diktiń qadiri men qunyn halyqtyń sanasyna jetkizip, jadyna túıetindeı dárejege jetkizý qajet. Árbir qazaq óz ultynyń aldynda jaýapkershiligin sezinsin. Elimiz kúsheıip, táýel­sizdigimiz nyǵaıǵan saıyn: «Elge ne áke­lemiz?» degendi oılaǵan jón. Ulttyq arman men ádiletti tarıhı baǵany seziný qajet. Mine, zııaly azamat osylaı deıdi. Osy tilekter oryndalsa, el ishi sapaly ómirge qanaǵattanar edi-aý! Álgi sózdiń máıegi – qaıtkende qazaq, qazaq bolyp qala­dyǵa kelip tireledi emes pe? Shynaıy, tolyqqandy qazaq bola bilgenge ne jetýshi edi. Bar ómirdiń sapasy soǵan tirelip tur­ǵandaı eken. О́mirdiń san qyryn nurlandyryp, alaýlatyp turatyn ózindik tán qubylystar bolady. Onyń túbine jetip, túgespeısiz. Balalap kete barady. Aıtalyq: bilimdilik, elge adal qyzmet, Otanǵa kún týa qalsa ez bolmaı, er bolýǵa úırený, shynshyldyq, meıirimdilik, paryz ben qaryzdy túısiný, ar men namys, atamekendi ardaqtaý, ulttyq rýhanı órlik,t.b. qasıetter ár adamdy shapaǵatyna bólep, shyraılandyryp turady. Otan­súı­gishtik qasıetin eseleıdi. О́mirge tekke kelmegenine kózin jetkizedi. О́mir sapasynyń mánin uqtyrady. О́z oıyńnyń aldynda uıatqa batpaý da ómirdi adal súrgenińe jatady. Bir saparlas­tyń aıtqany áli kúnge tobyq jutqannan beter óńeshimde keptelip turǵandaı. Jasamys kisi. 75-te. Istegenine barmaǵyn shaınaıdy. «Jas ıispen» áýlekilengenine on jylǵa taqapty. Kempiri bertinde bilip qalyp, oqys sezimnen mıyna qan quıylyp ólipti. Bala-shaǵasy syrt aınalǵan. О́zi jazylmas dert qushyp, shetel asyp kelip júr eken. Imany qasym bolǵandaı. Abyroıy tógilip, eli betine túkirgendeı. Syrt qaraǵanda maǵynaly ómir súrip, jaqsy qyzmet etip, otbasylyq baqytqa kenelip kelgen otaǵasy nelikten nildeı buzylǵanyna ózi qaıran! Osy kár­tamys «jelókpeni» durys, sapaly ómir súr­di dep aıta alamyz ba? Árıne, joq! Al aramyzda osyndaı bilinbeı júrgen «jas ıiske tanaýratqandar» jetip artylatyn shyǵar, bálkim? Sony sezip júrmiz be? Sezsek, sekemshildikpen, sergektikpen kóz alartyp, kózge túrpideı etip, tumsyqtan qaǵyp, tártip qamytyn kıgize alyp júrmiz be? Oılasyp kórsek she? О́mir sapasyna nuqsan keltiretin kerdeńbaılar – solar ǵoı. О́mir sapasyn jaqsartý týraly áńgimeni soza berýge bolar. Shekteler tusta, I. Gete: «Jastyq shaqtaǵydan góri jas ulǵaıǵanda kóp eńbek tyndyrý kerek», A. Chehov: «Adam kim bolsa da eńbek etip, terge shoma jumys atqarýy tıis: ómirdiń máni men muraty, onyń baqyty men maqsaty osynda», F. Dostoevskıı: «Esh nárse istemeýge bolatyn kezdiń qandaı ekeni mıyma kirmeıdi», I. Pavlov: «Árbir istegi eń mańyzdy nárse – jumys istegińiz kelmegen sátti kúshtep jeńý», Abaı: «Tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq, Azdyrar adam balasyn», M. Shoqaı: «О́ziniń ishki birligin nyǵaıta alǵan halyqtar ǵana táýel­sizdigine qol jetkize alady jáne ony qorǵap qala alady», depti ǵoı, osy ósıetterine adaldyqqa shaqyramyz! Sonda ómir sapasy tipten aıqyndala túserdeı... Sapaly adam ómirdi sapaly etetini beseneden belgili! Syrtymyzdy ǵana emes, ishimizdi de ar-uıat tezimen adaqtap kórelikshi... Qaısar ÁLIM.