«Eki qolǵa – bir kúrek»

«Eki qolǵa – bir kúrek...». Álde­qashan-aq mátelge aınalyp ketken osy tir­kestiń qashan jáne qaı jerde paıda bolǵany belgisiz, áıteýir, bul sózdi jumys­ty qajet dep biletin nemese jumys tabýda kejegeńdi keıin ketiretin kedergilerge kezigip, ábden taýaly shaǵylǵan adamnyń aıt­qany anyq. Búginde barshamyz jarysa jaman­daıtyn keshegi keńestik kezeńde jumysqa ornalasý jóninen eshqandaı problemanyń bolmaǵa­ny da belgili shyndyq. Kerisinshe, ol zamanda­ jumys istemegen adamdy «za týneıadstvo» («jalqaýlyq úshin») dep jaýapqa da tartatyn. Qazir jaǵdaı ózgerdi.

Qoǵamymyzǵa dendep engen naryqtyq qaty­nastar árkim óz kúnin ózi kóredi degen qaǵıdany kóldeneń tartty. Budan shyǵatyn qorytyndy sol – eger kúnkóris úshin talpynǵyń kelmese, úıińde (árıne, bas suǵatyndaı baspanań bar bolsa) shalqańnan túsip jata berýińe bolady. Eshkim kelip saǵan áı, shanjıyp neǵyp jatyr­syń, jumysqa nege shyqpaısyń dep renish bildirmeıdi, talap qoımaıdy. Bizdiń keıbir aǵaıyn­darymyzdyń osyndaı «múmkindikti» mo­­lynan paıdalanyp jatqandary da esh ja­syryn syr emes. Olardyń keıbireýleri qo­lyndaǵy azyn-aýlaq malyna sense, endi bireýleri memleket beretin ataýly áleýmettik kómekti shúkirshilik etedi. Biraq, adamdardyń bári birdeı emes. О́zgeler sııaqty eńbek etip, «tamaǵy – toq, kıimi – kók» degendeı, qata­rynan qalmaı ómir súrgisi keletin baýyr­larymyz da barshylyq. Jaqsy ómir súrý úshin jaqsy jumys tabý qajet. Nebir kedergi­lerdiń jolyńdy kes-kesteıtini de osyndaı sát. О́ıtkeni búginde «eki qolǵa bir kúrek» tabý qıynnyń qıyny. Bul da naryqtyń ózine tán zańdylyǵy. Kerek deseńiz, ekonomısterdiń pa­ıym­­daýynsha, naryq jaǵdaıynda eńbek ónim­diligi artyp, qolǵa alǵan isińniń oılaǵan­daı júrýi úshin elde belgili bir mólsherde jumys­syzdyq ta bolýy tıis eken. Onyń ózi túptep kelgende, jumys istep júrgen adamdar­dy óz kásibine jaýapkershilikpen qaraýǵa ıtermeleıdi. Sebebi, zaýyt qaqpasynyń syrtynda kim qashan jumystan qýylar eken, oryn qashan bosar eken dep kezek kútken halyq tur.

Ras, jumyssyzdyq shamadan tys sharyqtap ketpeýi kerek. О́ıtken kúnde «istiń nasyrǵa shabýy» da ǵajap emes. Deı tursaq ta, joǵaryda ózimiz aıtyp ketkendeı, eńbek etip tabys kirgizýge yntasy bar adamdar ózderine jumys tabý úshin ne isteýleri kerek degen saýaldyń bas kóterýi de zańdylyq. Bul oraıda da ózimiz ómir súrip jatqan qazirgi qoǵamnyń ózine tán ózgeshelikteri bar. Búginde jumys kúshin izdegen birqatar uıymdar men kásiporyndar nemese qazirgi zamannyń tilimen aıtqanda, jumys berýshiler buqaralyq aqparat quraldary arqyly habarlandyrý beredi. Bul, sóz joq, jumys izdegender úshin jap-jaqsy «kó­mek». Eń bolmaǵanda olar qaı jerde qandaı jumys bar ekenin biledi. Biraq bul sııaqty habar­landyrý beretinder qatary onsha kóp te emes. О́ıtkeni onyń ózi kásiporyn úshin qo­symsha shyǵyn. Onyń syrtynda búginde jumys izdep júrgen adamdy taýyp alý onsha qıynǵa da túspeıdi. Ásirese, qalalyq jerlerde olar­dyń ózderi shaqyrýsyz-aq kelip turady. Osyndaıdan da respýblıkanyń alys túkpir­lerindegi jumys­syzdar «eki qolǵa bir kúrek» tabýda úlken qıynshylyqtarǵa ushyrasady. Olar qandaı qıynshylyqtar? Qazaqstanda jumys izdegenderge ózderiniń saıttary arqyly kómek kórsetetin agenttikter de bar. Olardyń bazasyna enip, bos oryndar izdeý múmkindigine ıe bolý úshin taǵy da aqsha tóleý kerek. Ras, ol onsha kóp te qarjy emes. Eń tómengi tólemaqy mólsheri 400 teńge bolsa, respýblıka boıynsha orta eseppen ol 1000-nan 3000 teńgege deıingi aralyqty quraıdy eken.

Shyndap kelgende, jumysy, alyp otyrǵan turaqty eńbek­aqysy joq adam úshin munyń ózi de edáýir salmaq. Mine, dál osyndaı jaǵdaıda «Jumyspen qamtý-2020» memlekettik baǵdarlamasy izdegenge suraǵan bolyp otyr. Osy baǵdarlamany qabyl­daı otyryp Úkimet qazirgi bar jáne boljamdy bos jumys oryndarynyń jalpyulttyq málimet­ter bazasyn qurý jóninde sheshim qabyldady. Sonymen birge, eńbekpen qamtý organdarynyń qyzmetin jetildirýge jáne aqparattyq qoldaý kórsetýge 2011 jyldyń ózinde ǵana bıýdjetten 2,1 mıllıard teńgeniń bólingenin atap kórsetý qajet. Eń basty erekshelik sol, jumys izdeýshiler atalǵan bazaǵa bir tıyn da tólemesten, tegin tirkele alady. Onyń syrtynda, eger úmitker úshin laıyqty jumys tabylmasa, ol jańa maman­dyqqa oqýǵa nemese burynǵy bar maman­dyǵy boıynsha biliktiligin arttyrý kýrsyna jiberiledi. Bul rette de oqý aqysyn tolyqtaı memleket tóleıdi. Sol sebepti de Úkimet ózin ózi jumyspen qamtyǵan, jumyssyz jáne az qamtamasyz etilgen adamdardy oqytýǵa jáne olardyń jumysqa ornalasýyna yq­pal jasaýǵa 2011 jylǵa respýblıkalyq bıýdjetten 14,6 mıllıard teńge qarjy bólip otyr. Sonymen birge Úkimet aýyldyq jerde kásip­kerlikpen aınalysýǵa nıet bildirgenderge shaǵyn nesıe berýge de daıyn.

Bul rette eger kom­mý­naldyq ıgilikterge jumsalatyn shyǵyndar joba­nyń óziniń qunynan asyp ketpegen jaǵdaıda kásipker úshin qajetti ınfraqurylymdar da (sý, elektr qýaty, gaz, jol, baılanys jáne basqalar) tegin tartylyp berilmek. Sodan keıingi bir jaqsylyq, eger jumys izdeý­shi úshin, tipti ol oqyp shyqqannan keıin de laıyqty oryn tabylmasa, al kásipkerlikpen aına­lysýdy qolaıly kórmese, ondaı jaǵdaıda eńbekpen qamtý organdary oǵan turǵylyqty jerdi ózgertýdi usynady. Bul joly da Úkimet kóship-qonýǵa sýbsıdııa bólip, bolmasa sońynan satyp alatyndaı múmkindikpen jańa úlgidegi arendalyq turǵyn úı usynyp, sol sııaqty, kásibı bilim alý kýrsynan ótýge jáne eńbekke orna­lasýǵa yqpal jasaı otyryp, qolushyn sozady. Sóz oraıynda bir aýdan sheginde kóship-qonǵan jaǵdaıda kórse­tiletin kómektiń otbasy basyna, ıaǵnı otaǵasyna 10 tómengi eseptik kórsetkishti, al otbasy múshe­le­rine 5 tómengi eseptik kórsetkishti quraıtynyn, kóshý oblys kóleminde júzege asatyn bolsa tıisinshe 25 jáne 15 tómengi eseptik kórsetkishti quraıtynyn aıta ketý kerek. Sonymen, jańa baǵdarlamanyń mindeti qa­rapaıym da túsinikti. Ol – turaqty jáne ónikti eńbekpen qamtı otyryp, halyqtyń tabys deń­geıin arttyrýǵa barynsha jaǵdaılar jasaý.

Álem­dik tájirıbe kórsetkendeı, úkimet te, iri bıznes te birde-bir elde jetkilikti dárejede jumys oryn­daryn qura almaıdy. Sondyqtan bul máseleni múmkindiginshe ońtaıly sheshýdiń jal­ǵyz joly – ol ózin ózi jumyspen qamtýǵa negiz­del­gen shaǵyn jáne orta kásipkerlikti da­mytý. Mamandardyń paıymdaýynsha, dál osy ózin ózi jumyspen qamtýshylyq jaldamaly eńbekten kásipkerlikke kóshýdiń ótpeli formasy bolyp tabylady eken. El ekonomıkasyndaǵy orasan zor kadrlyq áleýet te osynda jatyr. Qazaqstanda ózin ózi jumyspen qamtýshylar eńbek etetin adamdardyń 33 paıyzdan astamyn quraıdy. Sóıte tura olar respýblıkadaǵy jal­py qosylǵan qunnyń bar bolǵany 10 paıyzyn ǵana óndiredi. Osy keltirilgen ózin ózi jumyspen qam­týshylardyń 71,2 paıyzy aýyldyq jerlerde tur­sa, 28,8 paıyzy qalalarda eńbek etedi. Olardyń bilim dárejeleri de ártúrli. Eger qaladaǵy ózin ózi jumyspen qamtyǵandardyń 27 paıyzynyń joǵa­ry, 32 paıyzynyń orta arnaýly, 41 paıyzynyń orta bilimderi bar bolsa, aýylda turatyndardyń 8,5 paıyzynyń ǵana joǵary bilimi, 15 paıyzynyń orta arnaýly jáne 76 paıyzdan astamynyń tek orta bilimderi ǵana bar. Aýyl turǵyndaryna basym­dyq berilýiniń basty sebepteriniń biri de osy О́zin ózi jumyspen qamtýshylardy jarııa eńbek rynogyna shyǵarý mańyzdy memlekettik mindetterdiń qataryna jatady. О́ıtkeni ol adamdar da erteń jastary ulǵaıǵan shaqta ózgeler sııaqty zeınetaqymen qamtamasyz etilýi tıis. Al ómir boıy jumys istemegen adam úshin kim jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna qarjy aýdarady? Onyń syrtynda ózin ózi ju­myspen qamtýshylar áleýmettik saqtan­dyrý shara­larynan da tys qala bermek. Osyn­daı jáıt­terdi eskergendikten de «Jumyspen qam­tý-2020» baǵdarlamasyn ázirleýshiler oqy­tý, qarapaıymdatylǵan nesıeler berý, konsýlta­sııalyq keńester berý jáne jańa jumys oryndaryn izdeý arqyly eńbekke ornalasý men turaqty jumyspen qamtý isin yntalandyrý baǵytynda sharalar keshenin qarastyryp otyr. Sondyqtan da baǵdarlama sońynan jumysqa ornalastyrý maqsatymen kásibı oqytý, óz isin, ásirese aýyldyq jerde, uıymdastyrýǵa yqpal jasaý jáne mesheý qalǵan óńirlerden neǵur­lym damyǵan óńir­lerge qaraı qonys aýdarýǵa kómek kórsetý sııaqty negizgi úsh baǵytty qamtıdy. Sóz retinde mynadaı bir erekshelikti de aıta ketý oryndy.

Kóbine-kóp jumys berýshiler ózderi úshin jumys kúshin izdegende olardyń mindetti túrde eńbek ótili bolýyn talap etedi. Ádette bul merzim 5 jyldan kem bolmaýy tıis. Al bul onsyz da jumys taba almaı júrgen adamdarǵa qosymsha qıyndyq­tar týyndatady. Osyndaı kedergilerdi eskere otyryp, jumys berýshilerdi adamdardy esh­qan­daı eńbek óti­linsiz-aq qabyldaı berýge yntalandyrý úshin áleýmettik jumys oryn­dary da qaras­tyrylǵan. Bul oraıda jumysqa ornalasqan­dardyń eńbek­aqylary bastapqy bir jyl boıyna ishinara sýbsıdııalanyp otyratyn bolady. Alǵashqy jarty jylda ol 50 paıyzdy (26 myń teńgeden aspaıtyn kólemde) qurasa, odan keıingi úsh aıda – 30, al sońǵy úsh aıda 15 paıyzdy quraıtyn bolady. Sonymen birge, ózderi úshin maman­dardy ózderi daıyndaǵysy keletin jumys berýshiler úshin de oqýǵa baılanysty ketetin shyǵyn­dardyń 70 paıy­zyna memlekettik qoldaý kórsetiledi.

Osy­laısha, tek bıylǵy jyldyń ózinde ǵana sýbsıdııalarǵa, stıpen­dııa­larǵa, oqýǵa ketetin shyǵyndardyń ornyn toltyrýǵa 14,6 mıllıard teńge qarastyrylyp otyr. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ózin ózi jumys­pen qamtıtyndardyń basym kópshiligi aýyl­dyq jerlerde turatyndyqtan jáne onda tu­raqty jaldamaly jumys ornyn qurý ońaıǵa túspeıtindikten baǵdarlamada aýylda­ǵy kásip­kerlikke yqpal jasaý jaqtary da jaqsy oılastyrylǵan. Bul baǵyt óz isin uıymdas­tyrýǵa nemese odan ári keńeıtýge yntasy bar aýyldyqtardyń belsendi tobyna arnalady. Osyndaı tilek bildirýshiler ju­mys­pen qamtý organdaryna ótinish berip, qajetti qujattardy usynsa jetip jatyr. Belgili bir kásipte ózderiniń alǵashqy qadam­daryn jasaýǵa nıet bildirgen adamdarǵa tipti tyń ıdeıalarǵa baryp, rynoktan oryn tabý­laryna da kómek kórse­tiledi, qajetti aqyl-keńester berilip, kásipker­lik negizderine úıretetin bir aılyq oqý kýrstaryna jiberiledi. Eń bastysy, osylar­dyń bári tegin júzege asyrylady.

Sonymen birge, bıznes-joba jasaýǵa járdem berilip, óz isin bastaý úshin qarjylary bolmaýy sebepti shaǵyn nesıeler bólinetinin de aıta ketý qajet. Bul rette de jeńildikter bar. Máselen, 3 mıllıon teńgege deıin jetetin nesıe eń tómengi paıyzdyq ósimmen, 5 jyl merzimge deıinge beriletin bolsa, nesıeniń paıyzdyq ósimin 18 aıǵa deıin keıin shegere turý múm­kindikteri de qarastyrylǵan. Aýyldaǵy kásip­kerlikti damy­tý úshin 2011 jylǵa ǵana 5,3 mıllıard teńgeniń bólinýiniń ózi kóp jáıtten habar berse kerek. Mesheýlep qalǵan eldi mekenderden neǵur­lym damyǵan óńirlerge qaraı qonys aýdarýǵa jaǵdaı jasaý turǵysyndaǵy qolǵa­bys ta tartymdylyǵymen jáne yntalan­dyrýshy shara­larymen erekshelenedi. Sózimiz dáleldi bolý úshin, osyǵan deıin de eske salyp ót­kenimizdeı, qonys aýdarýshylarǵa sońynan jeke menshigine satyp alý múmkin­digimen jańa orynda arendalyq turǵyn úı beriletinin aıtsaq ta jetip jatyr. «Úkimet 2016 jylǵa qaraı bir jarym mıllıon adamdy eńbekpen qamtýdy josparlap otyr.

Osylaısha eldegi kedeıshilik deńgeıin 6 paıyzǵa deıin tómendetip, jumyssyzdyq deń­geıin 5,5 paıyzdan asyrmaý mejelengen. Mun­daı kórsetkishterge qol jetkizý azamatta­rymyzdyń ál-aýqatyn jaqsartý isine óz úle­sin qosyp, alda turǵan strategııalyq mindet­terdiń tıimdi júzege asyrylýyn qamtamasyz etedi», dep atap kórsetken bolatyn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Gúlshara Ábdiqalyqova ústimizdegi jyldyń 16 mamy­rynda Májiliste ótken Úkimet saǵa­tynda sóılegen sózinde. Aıtty-aıtpady, óz turǵyn­darynyń turmys jaǵdaılarynyń jaqsa­rýyna múmkindikter týǵyzý kez kelgen memlekettiń basty maqsaty bolyp tabylýy tıis ekenin eskersek, alǵa qoıylǵan mindet aýqymdy ǵana emes, sonymen birge óte mańyzdy da. Búginde «bálen mekemege baryp, jumys jaǵdaıynda sóıleskenimde, rezıýme qaldyryp ket, ózimiz habarlasamyz degen, sodan beri jarty jyldaı ýaqyt ótti, áli esh habar joq» degen sııaqty renishterdi jıi estımiz.

Bul másele negizinen belgili bir sheneýniktik apparattan ózine qyzmet izdegen adamdar­ǵa qatysty bolǵanymen, toqeteri bireý – ol áıteýir bir jumys tabýdyń amaly jáne onyń qıyndyǵy. Múıizi qaraǵaıdaı dıplomy bar adamdar jumys taba almaı qınalǵanda, aýyz toltyryp aıtarlyqtaı mamandyǵy da, bireýlerdi qyzyqtyratyndaı biliktiligi de joq qa­rapaıym jurt qalaı jumys tappaq. Mine, dál osyndaı kezde memlekettiń kómekke kelýi, sóz joq, óte quptarlyq qadam. Tek, kópshilik kóńilinen shyqqan osynaý ıgi is, sońy sıyr­quıym­shaqtanyp ketetin keıbir basta­malardyń jolyn qu­shyp, aıaqsyz qalmasyn dep tileıik.