Táýelsizdiktiń tól perzenti

Almaty oblysynda «El táý­elsizdigine – 20 jyl, «Alataý gazetine – 10 jyl» atty mádenı úgit-nasıhat kerýeni úlken qol­daýǵa ıe bolyp otyr. Negizinen jazıraly Jetisýdy qamtıtyn «Alataý» basylymy týraly Al­maty oblysynyń ákimi Ańsar Musahanovtyń: «Alataý» – Jetisý óńirindegi oqylymdy, oıy erkin, mazmuny salmaqty táýel­siz basylymdardyń biri de biregeıi. Ol alǵashqy sanynan bas­tap-aq qoǵamnyń jaqsylyǵyn súıinshilep, kemshiligin túzetýge atsalysyp keledi. Sonyń nátı­jesinde «Alataý» óziniń júrip ótken 10 jyldyq belesinde aq­pa­rat keńistiginen laıyqty oryn alyp otyr», – degen bolatyn. «Alataýlyqtardyń» mádenı úg­it-nasıhat kerýeniniń quramynda esimderi respýblıka jurtshy­lyǵyna keńinen tanymal belgili aqyn-jazýshylar, ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleri, óner sheberleri jáne «Alataý» basy­lymynyń qaz turyp qalypta­sýyna úles qosqan ardager-jýrnalıster bar. Maqsattary – el táýelsizdigin, osy jolda elimiz jetken jetistikterdi pash etý. Mádenı úgit-nasıhat kerýeni qyrkúıek aıynyń ortasynan aýa beri oblystyń alty aýdanyn ara­lap shyqty. Alakól aýdany­nan bastalǵan sapar Sarqan, Aqsý, Balqash, Qarasaı, Jambyl jáne Ile aýdandarynda jalǵas­ty. Táýelsizdiktiń 20 jyldy­ǵy­na deıin olar oblystyń ózge de aýdandary men qalalaryn aralap ótýdi kózdep otyr. Bul sapardyń taǵy bir aýyz toltyryp aıtarlyq jetistigi – basylymmen enshiles «Alataý» baspasynan shyqqan kitaptardy aýdandardaǵy oqyrmandaryna já­ne aýdandyq kitaphana qoryna tegin úlestirý. Aıtalyq, «Máde­nı mura» ulttyq strategııalyq jobasynyń negizinde «Kóptom­dyq shyǵarmalar» serııasy boı­ynsha jaryq kórgen akademık Álkeı Marǵulannyń elimiz ben jerimizge qatysty rýhanı mura­larymyz – ejelgi jyr-ańyzdar, sal-serilik dástúr, saıat qustary, arheologııa men qazaq qolóneri jaıly zertteý eńbekteriniń 1-8- tom­dary, kindik Azııada fara­bı­tanýdyń atasy atanǵan ǵalym Aqjan Mashanıdiń 1-16-tom­da­ry, sondaı-aq akademık Muha­med­jan Qarataevtyń halqy­myz­dyń ádebı-mádenı murasyn tú­gendep, ony egemen elimizdiń ıgiligine jaratý baǵamyndaǵy oı-tolǵanystaryn qamtyǵan «Bet­burys belesteri» atty jınaǵy, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor Sherııazdan Eleýkenovtiń 1991-2001 jyl­dar aralyǵyndaǵy qazaq áde­bıe­tiniń táýelsiz damý jolyn zertteýge arnalǵan «Qazaq ádebıeti táý­elsizdik kezeńinde» atty ki­tap­tarymen qosa qazaq áde­bıe­tiniń ejelgi dáýirine arnalǵan túr­ko­log-ǵalym Nemat Kelim­betovtiń «Ejelgi ádebı jádi­ger­likteri» men ádebıettanýshy-ǵalym Alma Qyraýbaevanyń «Ej­elgi dáýir ádebıeti», synshy Saılaýbek Jumabektiń «Syn sımfonııasy» jáne qazaq bas­pa­sóziniń, ıaǵnı qazaq jýrnalıstıka ǵylymynda ózindik qoltań­basy daralanǵan, pýblısıst, jazýshy, ustaz, professor Ábil­faıyz Ydyrysov­tyń estelik-ocherkterin qamty­ǵan bes tomdyq shyǵarmalary já­ne basqa da kitaptar toptama­sy bar. Taǵy bir aıta keterligi, oqyr­mandarmen kezdesýdiń kósh basyn bastap júrgen belgili aqyn, Qa­zaqstannyń eńbek sińir­gen qaı­ratkeri, halyqaralyq «Alash» áde­bı syılyǵynyń laýreaty Sá­ken Imanasov óziniń bes tomdyq, «Alataý» baspa-po­lı­grafııalyq korporasııanyń prezıdenti, «Ala­taý» gazeti redaksııa alqasynyń tóraǵasy Yrym Kenenbaı eki­ to­m­dyq shy­ǵarmalar jınaǵyn aý­­dan­­dyq ki­taphanalarǵa syıǵa tar­­­týda. Eki­niń biriniń qoly jete bermeıtin mundaı ǵylymı-zert­teý dúnıe­leriniń aýdan jurtshy­ly­ǵy úshin óte qat ekenin aıta otyryp, kitaphana qyzmetkerleri baspa basshylyǵyna sheksiz rıza­lyq­ta­ryn bildirýde. – Tamshydaı oılarynan te­reń­dik, eki aýyz sózderinen para­sattylyq, árbir jazǵan dúnıe­lerinen kóregendilik lebi esip tu­­ratyn osyndaı dara týma­la­ry­­myzdyń qundy muralarynyń kitaphana oqyrmandaryna tartý et­il­­genine sheksiz rızamyz, — deıdi Jambyl aýdandyq kitaphana bas­shysy Bıbinur Ibraıjanova. Sarqan qalasyndaǵy Máde­nıet úıindegi jurtshylyqpen dı­darlasýda aqyn Sáken Imanasov osy óńirdiń kórnekti tul­ǵalaryn oqyrmandaryna tanys­ty­rýda baspasózdiń laıyqty or­yn alyp otyrǵandyǵyn basa aıtty. Jáne Sarqan topyraǵy óziniń birtýar tulǵalarymen, ıaǵ­nı olar Alash­tyń aıtýly aza­mat­tary Muha­med­jan Tynysh­baev, Kákimjan Qa­zybaev, Mu­qan Tó­le­baev, son­daı-aq ǵalym Muhtar Aryn, kompozıtorlar Erkeǵalı Rahmadıev, Kúnsaıyn Qýatbaev, balýandar Ábilseıit Aıhanov, Amanjol Bu­­­ǵybaev, óner sań­laqtary Quman Tastanbekov, Sara Tynyshtyǵu­lo­vamen maq­ta­na alatynyn aıta ketti. Qa­rasaı aýdanyndaǵy bas­­­­qosý da este qalarlyqtaı ótti. Onda táýelsizdikti tý etken kerýen músheleriniń biri «Ál-Ma­sha­nı» atyndaǵy halyqaralyq qor­dyń prezıdenti, pedagogıka ǵy­lym­­da­rynyń doktory, professor, fantast-jazýshy Shamshıdın Abdraman: – «Ál-Mashanı» halyqara­lyq qory ulylardyń eńbekterin urpaqqa dáripteý úshin qurylǵan ortalyq. Mundaǵy bizdiń kózde­genimiz, ál-Mashanı murasyn qaıt­sek rýhanı kádemizge aınal­dyra alamyz degen nıet. Mine, jeti jyldan beri kóptegen ǵalymdardyń qatysýymen kóp­tomdyǵy ázirlenip bitti. Ol eńbekterdiń birqatary «Alataý» gazeti betterinen de oryn alyp keledi. Búgin biz osy gazettiń enshiles baspasy «Alataý» baspa-polıgrafııalyq korporasııa­sy­nan shyqqan ǵalymnyń 16 tom­dyq eńbekterin sizderge tanys­ty­rýǵa ákelip otyrmyz, – dedi. Al Balqash aýdany ákim­di­gin­de ótken zııaly qaýym ókilderi­men jáne jergilikti «Alataý» gazetiniń oqyrmandarymen kezdesý ırandyq ǵalym Shırın Baıanıdiń «Iranda bılik qurǵan qazaqtar onyń ishinde Jalaıyr ulysynyń tarıhy» atty tarıhı zertteý kitabynyń tusaýkeseri­men jalǵasyn tapty. Iran ta­rıhynda ǵana emes, qazaq tarı­hynda da áli tolyqqandy zerttelmegen tarıhı tyń derekter jáne qundy málimetterimen asa baǵaly bul eńbektiń tusaýke­se­rin Balqash aýdany ákiminiń or­ynbasary Saıran Smaǵulov ash­yp, álem zertteýshileriniń naza­ryn aýdarǵan, bir kezderi Iran, Irak, Ázerbaıjan, Gúrjistan, t.b. elderdi bılegen Jalaıyr sul­­tandarynyń arǵy-bergi ta­rıhyn tereńinen tolǵap, tutas týyndy etip usynǵan avtordyń ushan-teńiz eńbegine tántiligin jetkizse, fılologııa ǵylymda­ry­nyń doktory, professor Sár­senbi Dáýituly atalmysh kitap­tyń ta­raýlaryna keńirek toq­taldy. – Bul eńbektiń keıipkerleri budan birneshe ǵasyrlar buryn ómir súrgen adamdar, – dedi áde­bıetshi-ǵalym Sársenbi Dáýit­uly. – Sondyqtan da dúnıe júzi ta­­rıh­­­shylarynyń nysany bol­ǵan bul eńbek buryn-sońdy aı­tylmaǵan tyń dúnıe retinde otandyq má­denıetimizge ózindik oıý-órnegi­men qosylǵan ıgi qa­zyna ekeni daý­syz. Avtor segiz sultannyń ǵu­myrbaıanyn qamtı otyryp, olar­dyń árqaısysy jaıly kitap­tyń tórt taraýynda jan-jaqty túsi­­­nik beredi. Son­daı-aq, avtor zertteý barysynda Irandaǵy tarıhı oqıǵalarǵa qa­zaqtardyń qan­sha­lyqty qatysy bolǵandy­ǵyn an­yqtaýǵa tyrys­qan. Jáne qazaq­tar, onyń ishinde jalaıyr­lar uly­sy bılik qurǵan dáýirler Iran tarıhynda saıası jaǵynan da, óner, ádebıet tur­ǵy­synan da asa mańyzdy bol­ǵanyn aıtady. Myń ret estigennen góri, óz kó­zińmen oqyǵanǵa ne jetsin. Endi sizderde ondaı múmkindik bar, – dedi ol. Basylym óz oqyrmandaryna jazylym naýqanynda ádettegi jeńildikterin de qaperinen shy­ǵar­mady. Uly Otan soǵysy ardagerlerine, múgedekterge, áleý­mettik turmysy tómen otbasy­laryna gazetti tegin jazdyrdy. О́tken jyly tabıǵat apatynan zardap shekken Qyzylaǵash eldi mekeni turǵyndarymen arnaıy kezdesip, olarǵa da osyndaı syı jasap, qýantty. Jáne bul úrdis aralaǵan aýdan-aýdandarda jal­ǵasyn taýyp keledi. Uly kóshtiń qalyń nópirimen birge táýelsizdikti tý etken, on­yń tól perzenti – «Alataý» gazeti elimizdiń úlken merekesi qar­sańyndaǵy óziniń mádenı úgit kerýeniniń alǵashqy saparlaryn osylaısha sátti qadamymen bastap otyr. Aldaǵy kúnder enshisindegi sharapatty sharýanyń jalǵasy óristi bolǵaı! Qyzjibek BÁKIR. Almaty.