Ǵylymnyń qos alyby

Bul kúnderi elimizde taǵdyrlary toǵysqan, ómirleri jarasqan, arman­dary asyl, eńbekteri egiz, bir-birine kó­leńke túsirmeı, juptary jazylmaı, keıingi urpaq ónege alatyndaı ulaǵatty ómir súrgen, Qazaqstannyń bilim berý isi men aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń bilgir de bilikti uıym­dastyrýshylary ári shamshyraǵy, tirshiliktaný sa­la­synda aıtyp júretindeı jarqyn iz qaldyrǵan qazaqtyń tuńǵysh ǵalym qyzy, akademık Náılá Bazanova men halqymyzdyń taǵy bir ardaqty da aıaý­ly perzenti Fazyl Muhamedǵalıevtiń 100 jyldyq mereıtoılary keńinen atalyp ótý ústinde. Taıaýda ǵana Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde erekshe taǵylym alarlyq, tárbıelik máni tereń, tájirıbelik mańyzy bólekshe oqıǵa bolyp ótti. Ol táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy qarsańyna oraılastyrylyp, Qa­­zaq fızıologııalyq qoǵamy­nyń kezekti VII seziniń sha­qyrylýy desek, elimizdiń jar­qyn bola­shaǵyn qamtamasyz etýde bilim men ǵylymnyń atqa­ratyn róli erekshe ekeni ózimizge belgili. Qoldanbaly ǵylymnyń da­mýy men óndiristik suranys­ty qamtamasyz etý áleýeti irgeli ǵylymnyń, sonyń ishinde fı­zıo­logııa men bıomorfologııa­nyń damý deńgeıine baılanys­ty ekeni dáleldeýdi qajet etpeıtin shyndyq. Halyqaralyq deńgeı­de ótken bul sezde irgeli ǵy­lymnyń bolashaqta shu­ǵylda­nýǵa tıisti problemalary kó­terildi. Sezdiń «Qazirgi fızıologııa: kletkaly – mole­ký­lıar­lyqtan ıntegratıvtikke deıin – densaýlyq pen uzaq ómir súrý­diń negizderi» dep atalýy sonyń aıqyn belgisi. Bul jıynǵa erekshe mán beretin jáıt – atalmysh sezdiń tek Qazaqstanǵa ǵana emes, alys jáne jaqyn shet elderge attary máshhúr eki ǵulama – Náıla Bazanova men Fazyl Muhamed­ǵa­lıevtiń týǵanyna 100 jyl tolý mereıtoılarymen baıla­nys­tyrylyp ótkizilýinde bolsa kerek. Attary ańyzǵa aınalyp ketken qos ǵulama Qazaqstanda bıologııa ǵylymynyń damýyna qomaqty úles qosqan tuǵyr­lary bıik, iri tulǵalar. Osy qu­ryltaıǵa alys jáne jaqyn shet elderdiń – Reseı, Ýkraına, Tatarstan, Qyrǵyzstan, Izraıl ǵalymdarynyń qatysýy soǵan dálel bolarlyq. Bul tusta jı­ynǵa qatysqan reseılik ǵa­lymdardyń geografııasynyń keń bolǵanyn (Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Novosibir, Tom, Chelıabi, Odessa, Syktyvkar, Rostov) aıyryqsha atap ótemiz. Sondyqtan mundaı jıynnyń tárbıelik mańyzy óte zor. Ol eń aldymen sanany saralaýǵa, óreni ósirýge, ónegeni órbitýge, óshkendi jańǵyrtýǵa, oıdy oıa­týǵa túrtki bolmaq. Búkil elimizge, tipti tórtkúl álemge tanymal ǵalym, fızıolog, Qazaqstanda janýarlar fı­zıologııasy ǵylymynyń negizin salýshy, Muhtar Áýezov ar­daqtaǵan Náılá Orazǵulqyzy Bazanova ómirde óshpes iz qal­dyrǵan, asqar shyńmen ıyq qaǵystyrar daraboz jan. Qa­zaqta «jaqsydan sharapat» degen ulaǵatty sóz bar. Akademık Náılá Orazǵulqyzynyń ǵy­lym­­ǵa birjolata bet burýyna sonaý 1934 jyly fızıolog, bıohımık, farmakologtardyń bú­kil­odaq­tyq V quryltaıyna qa­tysýy úl­ken yqpalyn tıgizgen. Osy jı­ynda Bazanova elimizdiń kór­nekti ǵalymdary L­.­A.Orbelı, A.A.Ýhtomskıı, I.­S.Berıtashvılı, L.S.Shtern, L.A. Anohındermen tanysyp, olardyń ǵylymı baıandamalaryn tyń­daǵan, aqyl-keńesterin alǵan. О́ziniń tabıǵı zerektigi men qajyrly eńbeginiń arqasynda Náılá Bazanova esimi osynaý ǵalymdar qataryna qosyldy, juldyzy solarmen teń jar­qyrady. Náılá Bazanova 1936 jyly bıologııa ǵylymdarynyń kan­dı­daty dárejesin aldy. Osy arada erekshe aıta ketetin bir jáıt, ǵalym – tek Qazaq eliniń ǵana emes, búkil Orta Azııada áıelder arasynan shyqqan tuń­ǵysh ǵylym kandıdaty, tuńǵysh professor, tuńǵysh akademık edi. Onyń ǵylymı eńbekteri tek óz respýblıkamyzdyń sheńbe­rinde ǵana emes, burynǵy Odaq kóleminde de joǵary baǵaǵa ıe boldy. Alǵashqy 10 jyldan asa zertteýiniń nátıjesinde ol 1945 jyly «Ontogenezdik damý ba­rysynda keıbir aýylsharýa­shy­lyq maldarynyń qan aınalym jáne tynys alý prosesteriniń rettelý tetikteriniń qalyp­ta­sýy» degen taqyrypta dok­tor­lyq dıssertasııa qorǵaǵan. Bul taqyryp sol kezdegi fızıologııa ǵylymynyń damýyna aıtar­lyqtaı qozǵaý salǵan edi. Olaı deıtinimiz, janýarlar fızıolo­gııasy ol tusta Qazaqstan jaǵ­daıynda áli zerttele qoımaǵan, qupııasy tereń ashylmaǵan ǵylym salasynyń biri bolatyn. 1946 jyly ǵalymǵa professor ataǵy berilip, sol jyly qurylǵan Qa­zaq Ulttyq Ǵylym akademııa­syna bir aýyzdan korrespondent-mú­she­ligine, al 1951 jyly tolyq múshesi – akademık bolyp saı­landy. Talmaı talpynyp, bıik deńgeıge jetý tek tózimi mol, oıy tereń, óresi keń adamnyń jeter jetistigi ekenin aıǵaqtap berdi. Náılá Bazanova 1948 jyldan 1951 jylǵa deıin Eksperı­men­taldyq bıologııa ınstıtýtynyń dırektory, 1951-1962 jyldar aralyǵynda Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń bıologııa jáne medısına ǵylymdar bóliminiń akademık – hatshysy qyzmetin at­qar­ǵan. О́zi jeke shaýyp, dara shyq­qanmen, endi izin basar daryndy jastarǵa erekshe qam­qorshy bola bildi. Tabıǵat syı­laǵan osy zor qasıet, tekti de darqan jannyń ár isinen kórinis taýyp jatty. Sóıtip, tula bo­ıyndaǵy tunba qasıetter men daryndylyq Náılá Orazǵul­qy­zyn ǵylymnyń sheber uıymdas­tyrýshysy sanatyna alyp shyqty. Ol osylaısha ǵylymı jáne uıymdastyrýshylyq qyzmetin je­­misti ushtastyra júrip, pedagogtik jumysty da abyroıly oryndap, ustazdyq qyzmettiń de barlyq satysynan ótti. Náılá Orazǵulqyzynyń ómirine qarap otyrsań, ózgelerdiń súıemelde­ýimen, súıreýimen emes, adal eń­bekpen, talmaı izdenýmen maqsa­tyna jetkenin kóresiń. Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtynda onyń janýarlar fızıologııasy páninen stýdent-jastarǵa dáris oqý sheberligin kórgender búginde ańyz etip aıtady. Onyń ár dárisi óte tar­tymdy, erekshe mazmundy ótýi­men shákirtteri men izbasar­la­ry­nyń esinde qalǵan. Ol kisi týra­ly áńgimege qulaq túrseńiz: «Ashyq daýysty, nurly júzdi, dáris oqý máneri men sheberligi óte joǵary, tyńdaýshyny eriksiz baýrap ala­tyn, erkinen shyǵar­maıtyn tabı­ǵı daryn ıesi edi», degen súıis­penshilikti estısiń. Náılá Bazanova – sheber tálimger, jastar tárbıesine zor jaýapkershilikpen qaraǵan, adam­dy tanı da, baǵalaı da bilgen ustaz. Nákeńniń sharapaty tıip, keıinnen attary respýblıka­myzǵa tanymal ǵalym-ustazdar, kóp­tegen oqymystylar shyqqa­nyn biz maqtanyshpen aıtamyz. Bú­gingi tańda akademık Bazanova bastaǵan ǵylymı kóshti onyń izbasarlary Kazıs Táshenov, Habdrahman Dúısembın, Tóleýtaı Nesipbaev, Erbolat Maqashev jáne taǵy basqalar abyroımen jalǵastyrýda. Náılá Orazǵulqyzy 1966 jyldan ómiriniń sońyna deıin UǴA Adam jáne janýarlar fızıo­logııasy ınstıtýtynyń dı­rek­tory jáne I.P. Pavlov atyn­daǵy Búkilodaqtyq fızıologtar qoǵamy Qazaq bólimshe­siniń tór­aıymy qyzmetterin atqardy. Osy qyzmetinde júrip, ol fızıologııa ınstıtýtynyń jańa ǵımaratyn turǵyzdy, ǵyly­mı laboratorııa­lardy ozyq úlgi­degi jańa qural-jab­dyqtarmen qamtamasyz etip, jabdyqtady. Bul zertteýdiń ádistemelik dáre­jesin, ǵylymı-teorııalyq deń­geıin joǵary satyǵa kóterdi. Osynyń nátıje­sinde Qazaqstan­da fızıologııa ǵylymy qaryshtap damydy desek, artyq aıtqandyq emes. Bu­rynǵy Odaq sheńberindegi res­pýb­lıka ǵalymdarymen de, sheteldik áriptestermen de (Vengrııa, Chehoslovakııa, Polsha, Reseı, t.b.) birlese jumys júrgizýi sonyń dáleli. Akademık artyna 160-tan astam aýqymdy ǵylymı eńbekter qaldyrdy. Onyń ishinde kólemdi 3 monografııasy – orys tilinde Máskeýde 3 márte basylyp shyq­ty. Stýdentter qaýymyna arnal­ǵan «Aýyl sharýashylyq maldary fızıologııasy» atty oqýlyǵy taǵy bar. Náılá Bazanova men shákirt­teriniń ǵylymı-zetteýleriniń negizgi baǵyty – kúıis qaıyratyn mal túlikteriniń jasy, ónimdiligi jáne qorektený jaǵdaıyna qaraı azyq qorytý júıeleriniń fızıo­logııalyq erekshelikterin anyq­taý. Demek, áý bastan ǵalym prak­tıkalyq mańyzy zor tyń taqy­rypty tańdaı bilgen. Onyń kandıdattyq dıssertasııasynyń taqyryby «Kúıis malynyń mes qarnyndaǵy bakterııalyq prosester» dep atalýy kóp jaılardy ańǵartady. Keıinnen bul baǵytta kóptegen fızıologııalyq zańdy­lyqtar ashylyp, ǵylymı qun­dylyǵy joǵary tujyrymdar ja­saldy. Saýyn malynyń azyq qorytý aǵzalary men sút bez­deriniń qyzmetteri arasynda ty­ǵyz baılanys bolatyny ǵyly­mı dáleldenip, ortalyq júıke júıe­siniń as qorytý bezderi qyzmetin retteýge qatysty joldary aı­qyn­daldy. Qalqansha jáne jy­nys bezderiniń as qorytý júıesi men sút bezderiniń qyzmetterin retteýdegi róli anyqtaldy. Akademıktiń ǵylymı eńbekte­riniń bıik shyńy retinde kúıis qaıyratyn maldyń as qorytý jolynyń aldyńǵy bólimderiniń kilegeıli qabyǵynda qorektik zattardy qorytýdyń membra­na­lyq tetiginiń oryn alatynyn anyqtaǵan zertteýler ekenin erekshe aıtyp ótken jón. Ǵalym­nyń bul baǵyttaǵy zertteýleri álemdik fızıologııa jetistikterine qosqan qomaqty úlesi bolyp tabylady. Ǵalymnyń basshyly­ǵy­men úı janýarlarynyń as qorytý prosesindegi buryn beı­málim qubylystyń máni ǵana ashylyp qoımaı, ony qamtamasyz etetin fızıologııalyq tetikterdiń de qupııa syry ashyldy. Kúıis malynyń as qorytý aǵzalarynyń bıomorfologııalyq erekshelikterin eskere otyryp, ǵalymnyń jetekshiligimen onyń shákirti Kazıs Táshenov orystyń uly fızıo­logy I.P.Pavlovtyń kóbek (fıstýla) qoıý tásildemesiniń jańa jetildirilgen túrlerin usyndy. Akademık óziniń tabıǵı ta­lan­tymen tanylǵan ǵulama ǵa­lym ǵana emes, belgili qoǵam qaırat­keri de edi. Ol KSRO Jo­ǵarǵy Keńesine qatarynan 4 ret depýtat bolyp saılandy. Jo­ǵarǵy Keńestiń besinshi shaqy­rylýynda Odaq keńesi tór­aǵasynyń orynba­sary mindetin atqardy. Onyń ústine Náılá Bazanova 1949 jyl­dan bastap, Beıbitshilik qorǵaý­dyń keńestik komıteti prezı­dıýmynyń múshesi, respýb­lıka­myzda qurylǵan sol qoǵam komıtetiniń tóraıymy qyzmetin qatar alyp júrdi. Buǵan qosa ǵulama ǵalym I.M.Sechenov atyn­daǵy Búkilodaqtyq «Fızıologııa» jáne «Fızıologııa ǵyly­my­nyń jetistikteri» jýrnalda­rynyń alqa múshesi boldy. Osy mindetterdiń barlyǵyna da Náılá Orazǵulqyzy zor jaýapkershilik turǵysynan qarady. Beıbitshilik qorǵaýdyń dúnıe­júzilik komıte­tiniń tóraǵasy Ejenı Kotton, Keńestik beıbitshilik qorǵaý komıtetiniń tór­aıym­dary N.Popova, V.Tereshkovamen suhbat­tasqan, aralas­qan kezderin ǵalym-ustaz túrli otyrystarda tartym­dy áńgime­lerge arqaý etip syr shertip otyratyn edi, deıdi kóz kórgender. Náılá Bazanova ómiri – men qyzmeti keıingi urpaqqa úlgi bolatyndaı parasattyń, ónegeniń altyn qazyǵy. Osyndaı qyrýar jumystardy atqara júrip, ǵa­lym-ustaz 10 ǵylym doktoryn, 25 ǵylym kandıdatyn daıarlap shy­ǵardy. Respýblıkamyzda fızıologııa salasynda óz mektebin qalyptastyrdy. Onyń shákirt­teri bıologııa, fızıologııa jáne medısına salasyndaǵy ondaǵan ǵy­lymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynda qyzmet isteıdi. Olardyń ishinde akademıkter K.Táshenov, Z.Qoja­bekov, M.Toıshybekov, Q.Dúısen­bın syn­dy respýblıkaǵa, TMD elderine tanymal ǵalymdar bar. Bul kúnde Náılá Orazǵulqyzy mektebin, ǵylymı muralaryn ári qaraı damytýshy, jalǵastyrýshy bop júrgen shákirtteri jetkilikti. Náılá Orazǵulqyzynyń ómir joly men eńbek tabys­tary ózi bilim káýsarynan sý­syndaǵan agrar­­lyq ýnıversıtet ujymy men stýdent jastary úshin úlken ónege, zor maq­tanysh. Sondyq­tan da ǵalym esimi ýnıversıtette qurmetpen, ystyq iltı­patpen atalady. Qoǵamdyq jumystarǵa belsendi qatynas­qan, úzdik oqy­ǵan stýdentterge akademık N.Bazanova, akademık F.Muha­medǵalıev atyndaǵy arnaýly stıpendııa taǵaıyndaý úrdisi jyldan-jylǵa jalǵasyp keledi. О́zi negizin qalap, ór­kendetken kafe­draǵa ǵalymnyń atyn berý de ǵulamaǵa kórset­ken qurmet belgisi, tárbıelik mańyzy bar orta­lyq bolyp tabylady. Osy kafedranyń tusaýkeser salta­naty ustazdyń týǵanyna 90 jyl tolýymen baılanysty ótkizil­gen bolatyn. Odan beri ıgilikti izdenistiń nebir tabys­ty belesterin artqa tastadyq. Nákeń ómirde qarapaıym, sezimtal, meıirbandy adam bol­ǵan. Ol eri, súıgen jary, akademık Fazyl Muhamedǵalı­uly­men syı­lastyqta ǵumyr keshken. Naǵyz erli-zaıyp­tylardyń ja­rasymyn tanyt­qan. Olar ja­ry­sa ósken báı­terekter sııaq­ty ómir súrdi, birge eseıdi, birge kemeldendi, marqaısa birge mar­qaıdy. Tipti jandary da bir jer­de jaı tapqan. Náılá Oraz­ǵulqyzy elimizde janýarlar fızılogııa­synyń qalyp­tasyp, damýyna zor yqpal etse, bıologııa ǵylymdarynyń dok­to­ry, pro­fessor, Qazaq UǴA jáne VASHNIL akademıgi Fazyl Muha­medǵalıev – Qazaq­standa bıo­mor­fologııanyń, mor­fo­gene­tı­kanyń negizin qalaǵan ǵalym. Náılá Bazanovanyń basshy­lyǵymen respýblıka­myzda mem­­­branalyq as qorytý meha­nızminiń maldarǵa da tán qu­bylys ekeni dáleldense, Fazyl Muhamadǵalıev – elimizde bıo­tehnologııalyq zertteýlerdiń negizin qalap, sharanany (em­brıon­dy) aýdaryp qondyrý tehnologııasyn qalyptastyryp, damytqan ǵalym. Náılá Bazanova Ulttyq Ǵy­lym akademııasynyń qalyp­tasyp, nyǵaıýyna úles qosyp, bıologııa salasynyń akademık hatshysy, Eksperımentaldy bıologııa, adam jáne janýarlar fızıologııasy ınstıtýt­tary­nyń dırektory bolyp qyzmet atqarsa, Fazyl Muhamedǵalıev – Almaty zootehnıkalyq – mal dárigerlik ınstıtýtynyń, Eks­pe­rımentaldy bıologııa ıns­tıtýtynyń dırektory qyzmetin atqaryp, VASHNIL-diń Shy­ǵys bólimshesiniń negizin qalap, onyń tuńǵysh prezıdenti bolyp saılanǵan. Náılá Bazanova men Fazyl Muhamed­ǵa­lıev ǵylym­nyń qos shyńyn­daı qatar ósip, bir-birine kóleńke túsir­meı, shýaq shashyp, ǵylym ke­ńis­tiginde qyrandaı qatar qa­lyqtaǵan, izdenýden jalyq­pa­ǵan qoǵam jáne memleket qaıratkerleri. Saralap kelgende, Náılá Bazanova men Fazyl Muhamed­ǵalıevtiń kórsetip ketken úl­gisi, jas urpaqqa qaldyrǵan murasy – ushan-teńiz. Ǵalym­dardyń izbasarlary men shá­kirt­­teriniń olardyń ómirinen úlgi tutar jaqtary mol. Uly ǵalymdar qaldyrǵan murany egemen elimizdiń, ulttyq deń­geıdegi ýnıversıtettiń mura­tyna jaratý búgingi urpaqtyń qasıetti boryshynyń biri. Arýaq­taryna bas ıip, jatqan jerleriń jaıly, urpaqtaryń baqytty, eliń tynysh, eńseli bolsyn, asa qurmetti Náke, qadirli Fazeke degen tilektemiz. Ol kisilerdiń arman-maqsat­taryn qazir izbasarlary jal­ǵastyryp keledi. Sonyń keıbir tustaryna toqtala ketsem, qazaq ǵylymnyń sabaqtas­ty­ǵyna kóz jeter edi. Iá, ǵylym jolyna túsip, bilim qýǵan urpaqtyń basty mindetiniń biri – aldyńǵy býyn ǵulamalarynyń osy kúnge deıin ózektiligin joǵaltpaǵan ǵy­lymı baǵyttaryn zaman tala­byna saı óristetý, olardyń muralaryn jańǵyrta otyryp, ıgilikti ná­tı­jelerge qol jetkizý. Bul tur­ǵydan ýnıversıtet ǵalym­dary­nyń aýyz toltyryp aı­tatyn jetistikteri jetkilikti. Búgingi kúni Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti bilim men ǵylymdy, agrar­lyq sala­ny ınnovasııalyq jolmen da­my­týdyń bedeldi ortaly­ǵyna aınalyp, aýyl sharýa­shyly­ǵynyń básekelestikke tó­zim­dilik qabiletin kóterýde aı­tarlyqtaı úlesin qosýda. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi. ALMATY. Sýretterde: F. Muhamedǵalıev (joǵaryda) jáne N.Bazanova (tómende) jumys ústinde.