Qazaqstan. О́z joly. Nazarbaev dáýiri

  Búgin Almatyda, Qazaqstannyń Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynda nazar aýdararlyq oqıǵa ótedi: Bıgeldi Ǵab­dýl­lınniń «Velıkoe kocheve» («Uly kósh») atty kitabynyń tu­saýkeseri bolady. Árıne, qazir kitap ta kóp, tusaýkeser de kóp. Áıtse de, bul tusaýkeserdi nazar aýdararlyq oqıǵalar qata­ryn­da ataýdyń jóni bar. Másele Qazaqstan Respýblıkasy Táý­elsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan osy kitaptyń avtory el jýrnalıstıkasynyń eń bir eleń etkizerlik esimderiniń, jurtshy­lyq qalam qarymyn qadaǵalap júretin avtorlardyń biri ekendiginde ǵana emes. Másele Bıgeldi Ǵabdýllınniń bul eńbekte jańa qyrynan – tarıhshy-qalamger retinde kórinip, sonaý Kereı men Jánibek zamanynan beri tartyp, eski jol qaldyrǵan Esim han, qasqa jol qaldyrǵan Qasym han, aıbyndy Abylaı, keýdesin kek kernegen Kenesary syndy uly tulǵalar týraly oı tolǵaı kelip, keshegi keńestik kezeńde osynaý uly dalany basqarǵan bas­­shylardyń saıası beınesin ashyp kórsetýinde ǵana emes. Másele avtordyń óziniń táýelsizdiktiń tereń tamyrlaryna boılaǵan, búgingi bıigimizdi kemel tolǵaǵan osy kitapqa kelý joly da taıǵaq keshýli bolǵandyǵynda, kezinde oppozısııanyń qatary turmaq, alǵy shebinde júrgen,  tipti shetelge qashyp,  muhıt asyp, birneshe jyl Amerıkada turǵan qalamgerdiń kózqaras evo­lıýsııasynyń kúrdeliliginde. Bul turǵydan qaraǵanda qazir pýblısıstik qýatyn eldik murattaryna baǵyshtap júrgen, Nazarbaev bıliginiń dattaýshysynan jaqtaýshysyna aınalǵan Bıgeldi Ǵabdýllınniń ózindik oı topshylaýlarynyń qadir-qasıeti arta túsedi. Sondyqtan biz búgin «Uly kósh» kitabynyń eki ta­raý­shasyn oqyrman nazaryna usynýdy artyq kórmeı otyrmyz.   Tarıh taǵylymy Jasyrmaı aıtaıynshy: osy ta­raýdy jazýǵa kirisip kete almaı-aq qoıdym. Taraýdyń qulaq kúıin kóp izdedim. Úıdegi kitaphanamnyń sóre­le­rin jaǵalaı júrip, osy joly kimdi seriktestikke shaqyrsam eken, janyma kerek sózderdi tabýǵa, jetkizip bolmastaı oılardy jetkizýge endi kim kómekke keler eken dep tolǵandym, óıtkeni men áńgime etkeli otyrǵan adamnyń tulǵasy sondaılyq kúrdeli, ol jaıynda bári de jazylyp, bári de aıtylyp bitkendeı. Qaıta-qaıta oqylǵan súıikti ki­taptarymnyń da, oqylýyn taǵat­syz­da­na kútip turǵan kitaptardyń da túp­terin qolymmen aıalaı sıpalaı oty­ryp, men álde bir túısikpen Antýan de Sent-Ekzıýperıdiń tap-taza dana­lyq tunyp turǵan tomyna toqtadym. Baıaǵy ádetimshe Kishkentaı bekzadamen ún qatysa qaldym da, júregim atqaqtaı soǵa jóneldi, qaıta-qaıta qaıtalaǵannan qadiri qashqandaı kó­rinetin «Bárimiz bala shaqtan bastal­ǵanbyz» deıtin sóz áý bastaǵy árine ıe bolyp shyǵa keldi. Kitap sóresiniń janyna baılan­ǵandaı kúıde men «Atajurtqa» úńile túsip, baıaǵy jas kúnimdegideı bir sóılemnen keıin bir sóılemdi sanama sińire berdim: «Eshqandaı kitap kó­mek­tespeıtin jaǵdaıda jer bizdiń ózimizdi ózimiz tanýǵa septigin tıgizedi. О́ıtkeni, jer bizge qarsylyq ja­saı­dy. Adam ózin kedergilermen kú­res ústinde ta­nı­dy. Biraq bul kúres úshin qural qajet. Súrgi ne soqa kerek. О́z móltek al­qa­byn óńdeıtin sharýa az-azdap jara­ty­lystan onyń baz bir jumbaǵyn tartyp alyp, barshaǵa tán jalpy shyndyqty ashady. Son­daı-aq, ushaq ta áýe jol­daryn salatyn qural, ol adamdy máńgi saýaldarǵa tánti turǵyzady. Tuńǵysh ret túngi ushqanymdy esh­qashan da umytpaımyn – bul Argentına ústinde bolyp edi. Kóz túrtkisiz tún basyp, jazyq ústinde shashylǵan sırek ottar ǵana beıne bir juldyzdar sııaqty jyltyldaıdy. Bul túnek teńizinde árbir ot adam rýhynyń keremetin aıǵaqtaıdy» (Aıan Nysanalın aýdarmasy – Red.). Eliktirip alyp barady. Kim ekenimdi, qaıda turǵanymdy umytqan­daı­­­myn... Terezemniń syrtynda HHI ǵa­syr turǵany da esten shyǵyp ketken. Kitapty tapsyratyn ýaqyttyń ótip bara jatqany da, redakto­rym­nyń  as­yq­tyryp, sylbyrlyǵym úshin synap, sybap jatqany da umyt qalǵan... Sóıtkenshe, kenet, taǵy da túı­sikpen, belgisiz boljammen mynany túsindim: jańa ǵana Ekzıýperıdiń bas­qa shyǵarmasynan («Sıtadel») úzin­di oqyǵan ekenmin, sol úzindi osy kún­derde meniń ústelimniń ústinen tús­peıtin kitaptyń mán mátinine ózgeshe bir, shuǵylaly áýen berip turǵan úzindisindeı baýrap alǵan eken. О́z boljamyma tııanaq tabýǵa asyǵyp, men jańaǵy kitapty qolyma tez aldym: «Nur­sultan Nazarbaev. Qazaqstan joly». Alǵy­sózde, ekinshi azatjoldyń ózinde áskerı ush­qysh, estet, dana tulǵanyń tasqa qashalǵandaı sózderi keltirilgen: «Úıdiń mán-jaıyn bilgisi kelip buzǵan adam onyń qabyrǵasyn qalaǵan kirpishterin, tóbesin japqan qysh taqtalaryn ǵana kóredi, al biraq olardyń talaı ýaqyt boıy basqa pana, janǵa saıa bolǵan raqatyn kóre almaıdy. Eger osynyń barlyǵyn birtutas etip biriktirgen sáýletshiniń oılaǵan oıy bir sátte ǵaıyp bolsa, jańaǵy jalań kirpish pen qysh taqtalardan qandaı taǵylym bolmaq? Tas ekesh tastyń ózi de adamnyń júregi men jan jylýlyǵyn kerek etpeı me?». Ári qaraı kitap avtory bylaı jalǵap áketedi: «Jurttyń kóbi, ásirese aǵa urpaq jaqsy úı salýdyń ońaı emes ekendigin biledi. Al bizdiń ortaq úıimiz – Qazaqstan sııaqty jas memleketti quryp ornyqtyrý budan áldeqaıda qıyn boldy». О́zim kórgendeı kóz aldyma kele qaldy: «Qazaqstan jolynyń» avtory óziniń kólemdi de shymyr kitabyna bastaý jasaý, qulaq kúı tabý úshin myna men sııaqty kitap sóreleriniń aldynda qınala sarsylǵan eken. Eger men Ekzıýperı tomyna qolymdy túısikpen sozsam, qalam ustaǵan aǵanyń bul qadamy ózekten ót­kerilgen, maqsatty qadam eken. Bulaı bola­tynynyń taǵy bir sebebi, men qazir jazǵaly otyrǵan adam bala kúninen aspandy ańsaǵan, ushqysh bolǵysy kelgen, sol maqsatyna qol jetkizý úshin bárin de jasap baqqan. Ony tipti ushqyshtar daıyndaıtyn oqý ornyna qabyldaǵan da, alaıda ol Kıevte bolatyn, alystaǵy Kıevke ony óziniń balalyq, jastyq dáýreni ótken Shamalǵannyń aqsa­qaldary jibermeı qoıǵan, sen osy jerge, týǵan jerińe kereksiń, degen oǵan. Jasy úlkenderdi syılap óskendikten ol aǵa býynnyń aıtqany­nan shyǵa almaǵan. Áıtse de, óz armanynyń kúırep-qıraǵanyna qınalǵan jas jigittiń boıyn kernep ketken sol bir bólekshe sezimderdi shamalaý qıyn emes. Odan ári qaraı men Rústem Ábdiráshevtiń sondaılyq jan jylylyǵyna toly «Balalyq shaǵymnyń aspany» fılminiń aýanyna taǵy bir súńgip shyqsam degen tilegimnen bas tarta almaı qaldym da, qolym kompıýterimniń ja­nynda jatqan lazerli dıskige qaraı ózinen ózi sozyldy. «Alla-aı, bizdiń týǵan jerimiz qan­daı ǵajap», dep oıladym men fılm oqıǵa­lary órilip júre bergen dıspleıden kózimdi ala almaǵan kúıi. Qazaq jeriniń mundaılyq sulýlyǵy fılm operatorynyń ǵana eńbegi emes, árıne. Bul sulýlyqty, bizdiń táńir taýlarymyzdy – Ile Alataýyn, onyń baýraıyndaǵy adamnyń basyn aınaldyrardaı alqaptardy Jaratqan Iemiz jasaǵan. Bes jasar balanyń quıttaıynan biletin jartasqa shyǵyp alyp, qus ushardaı tý bıikten ózi týǵan Ushqońyr shatqalyna kóz tas­taıtyny, odan ári qaraı kógildir munarǵa bó­lengen egistikter men jaıylymdarǵa, kókjıek­pen astasyp ketetin jolǵa qaraıtyny qandaı baqyt, – dep oıladym men. – Sonyń báriniń ústinde aspan, Otanymyzdyń asqaq aspany. Ol endi osynaý asqaq ta taza aspannyń jan nurlandyrar shýaǵyn óz júregine quıyp alyp, eresek ómirdiń úlken de tynyshsyz jolyna attanady. Bul fılmde esten shyǵýǵa aınalǵan eski sýretterdi jadymyzda jańǵyrtyp, meni ǵana emes, bárimizdi de balalyq shaqqa qaıta or­altqan kórinister tizbektelip tur. Jeti jasar Sultannyń dombyrany alǵash ustap, qolynan shyǵarmaı, qazaqtyń janyna ómir boıy serik bolyp ótetin qudiretti dybystardy sonyń shanaǵynan saýýǵa áreket etip jatqan sáti janaryma jas úıirdi. Men mynaǵan senemin: Astanada, Aq­or­danyń bir qupııaly qalta­rysynda ju­mysy sonshama qat-qabat ıesiniń tym quryǵanda on-on bes mınót ýaqyt bólip, qundaǵynan shyǵa­rýyn, ańsarly ishekterge qolyn jaılap qana tıgizýin kútip dombyra tur. Bul sátter onyń ómiriniń baqytty sátteri bolady. Bárimiz  bala shaqtan bastalǵanbyz. Ol ózin aldaǵy taǵdyr qandaı bıikterge kótererin bilmeı turǵan kezdiń ózinde, jer júzine qus ushar bıikten kóz tastaǵan edi. Jastyq shaǵynyń ózinde onyń boıynda kóshbasshylyq qasıet tanylǵany fılmde shymyr da jumyr jetkizilgen. Kóshbasshy bolý – aýyr júk. Indýızmde «kóshbasshy karmasy» degen uǵym bar. Meni osy formýlanyń qolmen qashalǵandaı qalpy tánti etedi. Kóshbasshy degen, qashandaǵydaı, saıasatker, al saıasat – kásip, árbir kásip sııaqty ol da talantty tuǵyr etedi, bólekshe sheberlikti talap etedi. Alaıda, saıasatker tabıǵaty boıyn­sha kóshbasshy bolsa, ol tolyqtaı tarıhı jaýapkershilikti óz moınyna almaı, tosyn shyqsa da, durys sheshim usynýǵa ázirlik tanytpaı tura almaıdy. Naǵyz kóshbasshylardy daralap kórsetetin sıpat ta osy. Kóshbasshylar kóptiń qalpyna syımaıdy. Olar konveıermen quıylmaıdy. Olardyń óz­deri sırek kezdesetin, ult úshin ómirlik qajetti adamdar tobynan. Kóshbasshylar dep biz «ortasha sapaly», ıaǵnı kóptiń biri bola almaıtyn, kózge túspeı qala almaıtyn adamdardy aıtamyz. Bul aıtylǵannyń bári Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa tolyq qatysty, Elbasy – Ult kóshbasshysy týraly zańnamaǵa túzetý engiziletin-engizilmeıtinine qaramastan. Nursultan Ábishulymen osy tusta kelispeýge bolmaıdy: «Ult kóshbasshysy mártebesin zańnamalyq aktilermen tııanaqtaýdyń keregi joq». Kósh­basshylardy taǵaıyndamaıdy, kóshbasshy bolyp qalyptasady. Sonymen, Prezıdent, Qazaqstan Qarýly Kúsh­teriniń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev eldi ózi Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy laýazymyn ıelengen 1989 jyldan beri basqaryp keledi. 1990 jyldyń sáýirinde Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń ses­sııasynda ony respýblıka Prezıdenti etip saılaǵan. 1991 jyldyń jeltoqsanynda, 1999-dyń qańtarynda, 2005-tiń jel­toqsanynda jáne 2011 jyl­­­dyń sáýirinde Nazarbaev búkilhalyqtyq saılaýlarda je­ńip, Qazaqstan Prezıdenti bolyp saılandy. Jalpaq jurtqa málim jaı­dy qaıtalaǵym kelmeıdi-aq, alaıda, kitaptyń jalpy túpki oıyna baǵyna otyryp, onyń ómirbaıanynyń jalpy sulba­syn aıtyp shyǵaıyn. 1940 jyldyń 6 shildesinde Almaty oblysynyń Qaskeleń aýda­nyn­daǵy Shamalǵan aýylynda týǵan. Alty jasqa deıin Úsh­qońyr shatqalyndaǵy Shuba­rat jaılaýynda ósken. Orta mektepti Qaskeleńde, synyp­tastarymen ınternatta oqyp júrip bitirgen. 1958 jyly ol komso­mol­dyq joldamamen Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynyń qurylysyna attanady. Munda ol «Domenstroı» basqarmasy­nyń jumysshysy bolady. Dál sol jyly metallýrg maman­dyǵyn ıgerý úshin bir top qurdastarymen birge Ýkra­ı­na­daǵy Dneprodzerjınsk tehnı­kalyq ýchılıshesine túsedi, arada bir jarym jyl ótkende Temirtaýǵa qaıtyp oralady da, 1969 jylǵa deıin Qara­ǵan­dy metallýrgııa kombınatynda quıý máshınesiniń shoıynshy­sy, domna peshiniń kórikshisi, dıspetcher, gazshy, domna pe­shiniń aǵa gazshysy bolyp jumys isteıdi. Kórikshi Nazarbaev domna peshiniń janynda túsken ataqty sýret bar. Iá, ol ushqysh bolǵan joq. Taǵdyr jazbaǵan shyǵar. Áıt­se de, aspanǵa ushý, áýede qa­lyq­taý sezimi oǵan bala kúnnen tán edi, ol sezim ómir boıy ózinde saqtalyp ta qaldy. Onyń ákesi aýyldaǵy usta edi, balasy janynan qalmaıtyn kómekshisi bo­latyn. Oraq, aıyr degen sııaqty aýyl sharýa­syna qajet buıymdardy olar óz qolymen jasaıtyn, sonan da Nursultan quryshtyń qalaı quıylatynyn jas kúninen bilip ósti. Keıin kele-kele quryshtyń qalaı balqyty­la­tynyn da kórdi. Domnanyń janynda kórikshi bolyp turǵan adamnyń minezi de, teginde, beriktik synaǵyn asa joǵary temperatýra rejiminde ótkizetin shyǵar. Taǵdyr oǵan bul oraıda da erte bastan kómektesken. Onyń ózi Qazaqstan Respýblı­kasy atalatyn alyp aýqymdy memlekettiń basynda turatynyn jáne óziniń halqyn, óziniń elin kúrdeli áleýmettik kúızelisterdiń kóri­ginen alyp shyǵýǵa tıisti bolatynyn aldyn ala kórip-bilgen deýge de keledi. Komsomol múshesi, odan keıin jas kommýnıst, seh partorgy bolǵan ol 1967 jyly Qaraǵandy metallýrgııa kombınaty janyndaǵy zaýyt-vtýzdyń keshki bólimshesin bitirip, ınjener-metallýrg mamandyǵyn alyp shyqty. Odan keıin Qonaevpen taǵdyr aıqyndaı­tyndaı kezdesý boldy. Dımash Ahmetuly Qaraǵandyǵa óziniń asa mańyzdy memlekettik sharýalarymen kelgen edi. Metallýrgııa kombı­natynda ol jas ınjener-metallýrgti baıqap qaldy. Ony nazarǵa aldy. Munyń ózi onsyz da bolaıyn dep turǵan ınjenerdiń keleshek ómir baǵdaryn da aıqyndap berdi. Nazarbaev Joǵary partııa mektebin syrttaı oqyp bitirdi. Sol kezdiń ózinde onyń, joq, mansapqorlyq emes, tap kóshbasshylyq qasıet­teri tanyla bastaıdy. 1973 jyly ol kombınat partkomynyń hatshysy, 1977 jyly Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy boldy. 1979 jyldyń jeltoqsan aıynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy qyzmetine joǵarylatyldy. 1984 jyldyń naýryzynda Nazarbaev Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń basshylyǵyna keldi. 1989 jyldyń maýsymynda Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hat­shysy laýazymyn ıelendi. 1990 jyldyń aqpan aıynan bastap ári Qazaq KSR Joǵarǵy Keńe­siniń Tóraǵasy boldy, al 1990 jyldyń sáýi­rinde respýblıka Parlamentiniń bir sessııa­synda Qazaq KSR-niń Prezıdenti bolyp saı­landy. Aqyr aıaǵynda, 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda Nazarbaev Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdentiniń alǵashqy búkilhalyqtyq saılaýynda jeńip shyqty. Osy qysqasha ómirbaıandyq maǵlumatty qoryta kelip, men Prezıdent Nazarbaevtyń egemen Qazaqstan úshin jasaǵan asa mańyzdy jumystarynyń birqataryn atap óteıin: - el táýelsizdikke qol jetkizdi; - egemen Qazaqstannyń jańa Konstıtý­sııa­sy jasaldy; - barlyq kórshiles eldermen memlekettik shekaralar delımıtasııalandy (ári halyq­ara­lyq quqyqpen zańdastyryldy); - ıadrolyq polıgon jabyldy; - ulttyq valıýta engizildi; - qos palataly Parlament quryldy; - Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúsh­te­ri jasaqtaldy; - jańa astana turǵyzyldy... Bul arada oryndy bolatyn jalǵyz belgini – kóp núkteni qoıyp otyrmyn, óıtkeni Prezıdent atqarǵan istiń tolyq tizimin berip shyǵý óte qıyn-aq. Al endi eń basty jaıǵa aýysaıyn, muny aıtpasam meniń kitabym tolyqqandy eńbek bolmaıdy. Bizdiń elimizdiń búkil tarıhy – búgingi kúngi bıikke jetýdiń asýlary, al Elbasy tulǵasy men isteriniń aýqymdylyǵy onyń óz izasharlarynyń bıiginen de bıikke kóterile alǵandyǵyna baılanysty. Onyń ishki jáne syrtqy saıasaty, el Prezıdenti retindegi dara qasıetteri óz izasharlarynyń Uly Dalada Qazaqstan Respýblıkasy atty táýelsiz memleket qurý isindegi kóp ǵasyrlyq tájirıbesiniń syǵyndysy bolyp tabylady.   Jasampaz jyldar Nursultan Ábishulynyń «Qazaqstan joly» degen kitabyn men basynan aıaǵyna deıin oqyp shyqtym. Iá, ol kásibı jazýshy emes, áıtse de bul kitap, avtor qalasa da, qalamasa da, Gersenniń «Oqıǵalar men oılar» romanyndaı bolyp shyqqan. Kitapty oqyp bitken kezdegi «oılar» árqaısymyzda árqıly bola beretin shyǵar, al biz bastan ótkergen «oqıǵalar» bárimiz, búkil qazaqstandyqtar úshin ortaq. Bar aıyrmasy, biz negizinen bárimiz derlik bolyp jatqan oqıǵalardy bolmaı qoımaıtyn jaıdaı, bizdiń bıligimiz júrmeıtin nársedeı kórip, «aǵyspen» júze berdik. Al Nazarbaev, memleket basynda tu­ryp, aldymen ózin oılamaı, eldi, siz ben bizdi oılady, jańaǵy jaıdyń bárin ózgertýge ty­rysty. El múddesi úshin. Bizdiń árqaı­symyz­dyń múddemiz úshin. Burynǵynyń gazetshileri irgeli mereı­toılardyń  qarsańynda «Úlken joldyń belesteri» degen taqyryppen aıqaılatyp beriletin aıqara betterdi umyta qoıǵan joq. Búginde muny jymııa otyryp eske alýǵa bolar, áıtse de taqyryp máni jaǵynan dál qoıylatyn. Tek ol kezde bári de baısaldy túrde jasalatyn, ázildeýge oryn joq edi. Tipti qazir de, «Qazaqstan joly» kitabyn kádimgi bestsellerdeı qaıtalaı oqyp, bir taraý­dan bir taraýǵa aýysa otyryp, men ol kitaptyń qurylymyn ýaqyt synynan ótken «Úlken joldyń belesteri» dep aıqyndaǵan bolar edim. Onyń árbir taraýyn eldiń jáne búginde de memleket shtýrvalyn berik ustap otyrǵan Prezıdenttiń ómirindegi jasampazdyq belesteri dep qabyldaı alamyn. «Táýelsizdik strategııasy» dep atalatyn alǵashqy taraýdyń ózi oqyrmandy ótken ǵa­syrdyń sońǵy onjyldyǵynda Qazaqstan jo­l­aıryqqa túsken jahandyq problemalardyń tolqynyna súńgitip jiberedi: «Egemen Qazaq­stannyń dúnıege kelýi qarsańynda bolǵan kezeńniń ereksheligi sol, ony asa iri memlekettik qurylym – Keńestik sosıalıstik respýblıkalar odaǵynyń jan tásilim kezindegi jaǵdaıymen salystyrýǵa bolatyn edi. Memlekettik qurylym ekonomıkalyq jáne saıası daǵdarystardan es-tússiz talmaý kúıde boldy, sol ýaqytta bul aýyr úrdiske qoǵamdyq aqyl-oı tarıhtyń qysqasha kýrsyna boıamasyz jiti kózben qarady da, áleýmettik sana osynaý aýyr kórinisten birjola sansyrap qaldy». Ári qaraı bylaı deıdi: «Aýrýdyń» asqyn­ǵany sonshalyqty, áli kúnge deıin burynǵy KSRO-nyń keıbir aımaqtary osy aýyr jaǵ­daıdan shyǵa almaı, úreıge toly jańalyqtar málimetterinde planetanyń «shıelenisti núktesi» retinde kórinis berýde. Mine, osyǵan baılanysty meniń esime 2005 jylǵy naýryzda Grýzııa Prezıdenti Mıhaıl Saakashvılıdiń Qa­zaq­stanǵa alǵash resmı saparmen kelýi barysynda birge ótkizgen baspasóz konferen­sııasy túsedi. Ol sonda    jýr­nalısterdiń suraqtaryna jaýap bere kelip, óz eliniń táýelsizdikpen ótken on bes jylyn ólim halindegi jan aǵ­za­syna dem sala bastaǵan jaǵ­daıymen salystyrǵan edi. TMD-nyń birqatar elderiniń ekonomıkasy shamamen osyn­daı jaǵdaıda». Sóıtedi de tosyn, biraq ábden zańdy túıin jasaıdy: «Bul degenińiz bizdiń olardan 11-12 jyl alda ekenimizdi bildiredi». Áleýmettik kúızelis pen selqostyqty, adamdardyń psı­­hologııalyq turǵydan shar­shap-shaldyǵýyn biz de bastan keshken bolatynbyz. KSRO-nyń apatty túrde ydyraýyna baılanysty bizdiń aldymyzǵa da ekonomıkalyq júıeni tú­birinen ózgertý ǵana emes, jalpy memlekettik qurylym­dy, onyń negizgi ustyn­da­rynan bastap, árbir qazaq­standyqtyń oılaý júıesine deıin ózgertý mindeti qoı­ylǵan edi. Bizge óz damý jo­lymyzdy tabý úshin ózimizdiń nemenege umtylatynymyzdy aıqyndap alý qajet boldy. Sol kezde  Prezıdent «Qa­zaqstannyń egemen memleket retinde qalyptasýy men da­mýynyń strategııasyn» ja­rııa­lady. Alǵashqy úsh­jyl­dyq jalpymemlekettik josparǵa sáıkes bı­liktiń memlekettik ınstıtýttaryn qurý, halyq­aralyq arenada tanylý, ártúrli halyqaralyq uıym­darǵa kirý qajet boldy. Iá, ol jan saqtaý strategııasy edi, áıtse de dál sol strategııa bizdiń kim ekenimizdi, taıaý bolashaqta, alys bolashaqta kim bolaty­ny­myz­dy aıqyndap berdi. Ol qazaqstandyq ulttyń ózin ózi aıqyndaýynyń arqaýyna aınaldy. Strategııa naryq ekonomıkasyn qalyptas­tyrýdy jáne adamnyń ekonomıkalyq turǵydan ózin ózi aıqyndaýyn júzege asyrýǵa quqyqtyq sharttardy jasaýdy jarııa etti. Bul arada Nazarbaev seriktesteriniń – sol kezdegi vıse-prezıdent Erik Asanbaev pen bir top jas ekonomısterdiń: S.Ahanovtyń, О́.Shókeevtiń, O.Jandosovtyń, G.Marchenkonyń eńbegi eleýli. Olar osy qujattyń jobasyn jasady, olardyń aldyna josparly ekonomıkadan naryqty ekonomıkaǵa, totalıtarızmnen lıberaldy saıasatqa ótý kezinde «oılaýdyń toqyraýyn» eńserý talaby qoıyldy. Táýelsizdik strategııasynyń kelesi qa­damy 1994 jylǵy «Prezıdent memoran­dý­my» bol­dy. Ol memlekettik bıliktiń joǵary býynda­ryn, saıası partııalar men qoǵamdyq birlestikterdi qalyptasqan jaǵdaıdy dál paıymdaýǵa, syndarly jumys isteýdi bas­taýǵa shaqyrdy. Munyń ózi aqsha-nesıe jáne bank júıelerinde túbegeıli reformalar jasaýdy, memlekettik apparatty qysqartý, ákimshilik salany oń­taılandyrý jóninde buryn-sońdy bolyp kór­megen qadamdarǵa barýdy kózdeıtin: biz 19 ob­lystan 14-in, 230 aýdannan 169-yn qaldyrdyq. Aqyr aıaǵynda, 1997 jyly uzaq merzimdi «Qazaqstan-2030» Strategııasy ómirge keldi, ol qujat Prezıdenttiń halyqqa jyl saıyn Joldaý arnaý dástúrin bastap berdi. Keıingi jyldarda «Básekege qabiletti ult úshin» jáne «Qazaqstannyń álemniń básekege barynsha qabiletti elý eliniń qataryna qosylý stra­tegııasy» eleýli qujattarǵa aınaldy. B­úginde Qazaqstan 1995 jylǵy Konstıtýsııamen ómir súrýde. Onyń eldiń áleýmettik ómi­rine áseri, yqpaldy róli biz úshin ózimiz ty­nystap júrgen aýadaı tabıǵı jaı. Ata Zańnyń negizinde jańa zańnama qalyptasty, jańar­tylǵan konstıtýsııalyq quqyq jasaldy. Aza­mattyq quqyq jeke menshik pen erkin kásip­kerliktiń qarym-qatynasyn rettep otyrady. Bári osylaı, bári kádýilgi jáne úırenshikti. Al kitaptyń «1995 jylǵy Konstıtýsııa» degen taraýyn oqydym da, bári qanshalyqty ońaıǵa túspegenin, Joǵarǵy Keńes zańsyz dep tanylǵan kúrdeli tusta respýblıkanyń Negizgi Zańyn jańadan jasaý jumysyn qolǵa alý úshin Prezıdentke qanshalyqty shydamdylyq, ta­ban­dylyq, danalyq kórsetý kerek bolǵanyn kórip tań qaldym. Iá, B.Muhamedjanov, N.Sháıkenov sııaqty seriktester, Iý.Basın, Ǵ.Saparǵalıev, M.Sú­leı­menov sııaqty kórnekti zańgerler janynda boldy. Olardyń báriniń ústinen Prezıdenttiń erik-jigeri, onyń qyraǵy qadaǵalaýy men nazary qarap turdy. Eki aptalyq demalysty paıdalanyp, ol, tájirıbesin eskerý úshin, jıyrma eldiń konstıtýsııalaryn muqııat zerttep, konspektilep shyqty. Bizdiń Konstıtýsııamyzdyń barlyq qa­ǵıdalary qazaqstandyqtardyń mentalıtetine, qazaq halqynyń ozyq dástúrlerine jáne biz baǵyt ustaǵan bolashaqqa sáıkes bolýǵa tıis degen asa bıik maqsat alǵa qoıyldy. Prezıdent shyndyqtyń júzine tike qaraı alady jáne ár nárseni óz atymen ataýdan qaımyqpaıdy. Iá, munaı baılyǵy bizdiń eko­nomıkalyq tabysymyzdyń irgetasy bol­ǵany ras. Iá, ekonomıka qalyptasýynyń alǵashqy belesinde biz energııa qýattary men metall eksportyn paıdalanýǵa májbúr bolǵanymyz ras. Damýdyń kelesi belesinde, ózimizdiń eksport resýrstarynyń áleýetine súıene otyryp, biz ekonomıkany joǵary tehnologııalar men ınnovasııalar negizinde quramyz, qaıta óńdeý men shıkizatty kádege jaratý ındýs­trııasyn órkendetemiz. Al qazir she... Búginde álemdik arenada biz shıkizat resýrstaryn eksportqa shyǵarýǵa beıimdelgen el retinde belgilimiz. Bul jaǵdaıdan atymen bas burý alystan oılamaýshylyq bolar edi. Allaǵa shúkir, álem bizdiń osynymyzǵa múd­deli, tek qolda bar resýrstardy eldiń, halyq­tyń ıgiligine aqylmen jumsaı bilýimiz kerek. «Qara altyn» baılyq pa, báleniń basy ma degen balamalyq suraqtyń jaýaby osyǵan baılanysty. Tańǵalarlyq jaı, alaıda «Kaspıı úshin kúres jáne munaı dúmpýi» degen taraýdy qaı­talaı oqı otyryp, men ózimniń aqyl-para­satym qýaty arta túsken kompıýterdeı jumys isteı bastaǵanyn, al jadymnyń aýmaǵy birneshe júz gıgabaıtqa kóbeıgenin sezindim. Keıbir mátinder osyndaı jaǵymdy jaqsylyqqa qaraı jaqyndatady. Áıtse de, álsizdigimizdi de moıyndaıyn: meniń boıymdaǵy toǵysharlyq túgesilip bitpegen eken. Áıtpese, «Teńge – bizdiń táýelsizdik nyshanymyz» degen taraýǵa sonshama shydam­syzdyqpen umtylatynymdy basqasha qalaı túsindirýge bolady? Taqyryptyń aıshyqty­lyǵy anyq, alaıda biz rýbl aımaǵynan shyǵýdyń, rýbldi teńgege aıyrbastaýdyń, jańa valıýtaǵa úırenýdiń, oǵan baılanysty qýanyshtar men qaýiptenýdiń qalaı ótkenin bilemiz ǵoı. Qampaıdy ma, qaǵyldy ma dep  qaltamyzdy jantalasa sıpalaǵan kezderimiz esimizde. Sol qaltaǵa aıaq astynan túse qalǵan nárseniń salmaǵy qansha? Men kitaptyń teńge týraly taraýyn Agata Krıstı men Jorj Sımenonnyń tartymdy ro­manyndaı oqydym. Meniń kóz aldymda yntyq­tyq kerneýi jaǵynan Shekspır dramalaryna nemese Pýshkınniń «Borıs Godýnovyna» teń keletindeı oqıǵalar kóldeneńdep ótip jatty. Maǵan tym asyra aıtyp otyrsyń degen aıyp taǵylýy múmkin. Áıtse de, bizben birge ómir súrip jatqan azamattarymyzdyń kópshiligi sol qarjy reformasynyń kóriginen ótti, tek ózderin ózderi saqtap qalý úshin peshenesine jazylǵan sol tolǵanys-kúızelisterdi umytýǵa tyrysa bildi. Prezıdent ony umyta almaıdy. Sóıtip, bizdiń kóz aldymyzda naǵyz detektıvke laıyqty aıla-sharǵylar ótip jatady. Onda qupııa tyńshylar da, satqyndyq ta, bekzattyq ta, bolmaı qoımaıtyndaı kóringen apatty kútý de, sıýjet quraýdyń aǵylshyndyq reseptine jaqyn keletin «happy end» te bar. Buǵan osy iske teńgeniń dúnıege kelýiniń basynda júrgen Dáýlet Sembaev pen sol kezde premer-mınıstr qyzmetin atqarǵan Sergeı Tereshen­konyń qatysýy da septesti, ulttyq valıýtany engizýge baılanysty qıyndyqtardyń úlken salmaǵy sonyń ıyǵyna túsken bolatyn. Áıtse de, osynyń báriniń ústinen sol sıýjetti, sol ıntrıgany qoldan jasaýǵa májbúr bolǵan, basyn báıgege tigip, táýekelge basyp, bar jaýapkershilikti óz moınyna alǵan adam­nyń qýatty tulǵasy ózinen ózi zoraıyp kórinip turady. Ol adam syn saǵatta syr aldyrmady. Bárine tótep berdi de, jeńip shyqty. Sol bir taǵdyrsheshti synaqtar qazirgi Qazaqstannyń ulttyq valıýtaǵa, derbes qarjy júıesine jeter jolynda aldan shyqpaı qoı­maıtyn edi degendi biz qazir ǵana túsinip otyrmyz. Olarsyz el naǵyz egemen el bola almas edi. Jekeshelendirýdiń tarıh tarazysyna tar­tyl­ǵan kezi... Qazaqstandyq bolashaq urpaq qory... Jer máselesiniń evolıýsııasy... Osy problemalardyń barlyǵynyń sheshimin óziniń ıyǵyna artyp alý úshin adamnyń boıynda qandaılyq qýatty energetıka bolýǵa tıisti deseńizshi... Ýınston Cherchıll Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵystyń basynda óz halqyna arnaý sózinde shamamen mynany aıtqan: sizderge jeńil jeńisti ýáde ete almaımyn, sizder utylystyń ýytyn jutyp, barlyq qıyndyqty eńserýge tıistisizder... Bálkim, onyń óz sózderi sál basqasha shyǵar, degenmen máni sol. Ony aıtqan adam da jaýapkershiliktiń búkil salmaǵyn óz moınyna salǵan edi. Taǵy da meniń boıymda toǵyshar bas kóterip keledi. Zańdyq kúshi bar «Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy týraly» Jarlyq shyqqan kún esimde. Sol kúni men Kóktóbege kóterilgen edim, osy jańalyqty sol jerde tranzıstordan estidim. Qalanyń jalpy sýretine, kókjıekpen astasyp jatqan alys qıyr­larǵa qaradym. Men bul jerden alysta dúnıege kelgenmin, alaıda Almatyda ómir súrgen jyldarymda osy qala meniń janyma jaqyn bolyp ketti. Astanany Aqmolaǵa aýystyrýǵa qarsy boldym deı qoımaspyn, olaı emes. Áıtse de, osy kez dál mundaı keýdeli jobalardy júzege asyra­tyn kez be? Odan da kókeıkesti, odan da mańyzdy problemalar bar ǵoı. Sodan keıin oılaǵanym – bul jerden astanany alyp ketedi, Almaty qaýsap-kúırep, jóndelmegen-jınal­ma­ǵan kúı qala beredi, tozyǵy jetken provınsııa­lyq shet aımaqqa aınalady. Talaılar osylaı oılady. Bálkim, jurttyń bári derlik osylaı oılaǵan shyǵar. Osylaı oılamaǵan jalǵyz adam zań kúshi bar Jarlyqqa qol qoıǵan adam bolýy da múmkin. Búgin men Jarlyqqa qol qoıǵan adamnan basqalardyń báriniń oıy qate bolyp shyqqanyna qýa­nysh­tymyn. Meni onyń erik-jigeri, rýh kúshi taǵy da tań qaldyrady. Júrek jutqan erligi qaıran qaldyrady. Bıgeldi ǴABDÝLLIN. Bekseıit TÚLKIEV. «Uly kósh» kartınasynan.