Jahandanýdyń úılesimdi úrdisteri

Keshe Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Rýhanı kelisim kúnine arnalǵan «Rýhanı má­de­nıet – álemdi jańartýdyń kilti. Rýhanı kelisimge baǵyt­tal­ǵan 20 jyl» atty búkilálemdik mádenıet forýmyna qatysqan Reseı, Amerıka, Túrkııa, Iran, Argentına, Avstrııa, Germanııa, Ýkraına, Úndistan men Ortalyq Azııa elderiniń mádenıet pen óner maıtalmandary, túrli dinı konfessııalar men halyqaralyq uıymdardyń ókilderi «Rıksos» qonaq úıinde jaıylǵan qaıyrymdylyq dastarqanynda izgilik pen qaıyrymdy isterge ortaqtasý qurmetine ıe boldy. Mádenı baǵdarlama boıynsha qonaqtar Armand Assanteniń (AQSh) «Qazaqstan Gollıvýd juldyzdarynyń kózimen» atty derekti fılminiń tusaýkeserin tamashalap, KSRO halyq ártisi Iosıf Kobzonnyń ónerimen ushtasqan merekelik keshke qatysty. Búkilálemdik rýhanı mádenıet forýmynyń qashanda halyqaralyq mádenı basqosýlardyń ortalyǵyna aınalyp jatatyn Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda ótýiniń ózi bul sharanyń túpki maqsat-múdde­sin aıqyn ańǵartyp turǵandaı. Jıynda Parlament Senatynyń depýtaty, halyqaralyq «Rýhanı ke­lisim kongresi» qoǵamdyq qo­ry­nyń prezıdenti Tólegen Muhamed­janov Rýhanı kelisim kúnine baılanysty óz oıyn qysqasha túıindep ótkennen keıin sóz Parlament Senaty Tóraǵasynyń oryn­ba­sary Muhambet Kópeevke berildi. Ol Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda ótip otyrǵan osynaý aıtýly sharanyń mańyz­dy­lyǵyna jan-jaqty toqtala kelip, Senat Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń rýhanııat forýmy qonaqtaryna jol­daǵan hatyn oqyp berdi. «Reseı halqy assambleıasy» jalpy­reseı­lik uıymynyń tóraǵasy, Máskeý memlekettik mádenıet jáne óner ınstıtýtynyń rektory Ramazan Abdýlatıpov «Rýhanı mádenıet – álemdi jańartýdyń kilti» degen taqyrypta baıandama jasady. «Biz túrli qaqtyǵystar men oı qarama-qaıshylyqtary, ádiletsizdik pen qysymdyq áreketter boı kórset­ken qoǵamda ómir súrip otyrmyz. Mundaı keleńsiz jaıttar jer sha­rynyń kez kelgen bóliginde halyq­tyń narazylyǵyn týdyrmaı tur­maı­dy. Endeshe, oǵan qarsy qandaı da áreket bolsyn udaıy jańa sıpatqa ıe bolyp otyrýy kerek. Bul .úshin ádiletsizdikpen kúrestiń ózine jańasha kózqaras kerektigin ýaqyttyń ózi talap etip otyr. Bú­gingi ómirlik máselelerdi túbegeıli ózgertpeı, adamzat órkenıetiniń keleshegi kemel bolady dep aıta almaımyz. Álemdi túrli qaýip-qaterlerden qutqarýdyń jalǵyz-aq amaly bar: ol – rýhanı qun­dy­lyqtar arqyly jaqyndasý, adamdar arasyndaǵy ózara yntymaq­tas­tyq pen mádenı baılanystardy nyǵaıtý bolyp tabylady» degen reseılik qonaq Astanada ótip jatqan forým adamzat balasynyń tarıhynda jańa ke­zeńniń bastal­ǵanyn kórsetedi dep tujyrdy. Túp­tep kelgende, jer betindegi barlyq tirshilik ıesi bir-biriniń rýhanı baılyqtaryn ba­ryn­sha qadir­lep, baǵalaýy arqyly ǵana ózde­riniń myzǵymas turmysy men ómirlik qaǵıdalaryn turaq­tan­dyra alady degen paıym alǵa tar­tyldy. Astana ótken jyly da dál osy mezgilde mádenıet pen ónerdiń nebir aıtýly tulǵalarynyń oı ala­ńyna aınalyp, soǵys órti men qaqtyǵystardyń, esirtki men adam balasy sanasyn azǵyratyn basqa da túrli zalaldy qubylystardyń aldyn alý maqsatynda kópshilikke úndeý arnaǵan bolatyn. Bul rette Qazaq eli astanasynyń óziniń son­da­ǵy baısaldy baılamy men jar­qyn kelbetine berik kúıinde qala beretini árbir qazaqstandyqtyń keý­desin maqtanysh sezimine tolty­ra­tyny aıtyldy. Qaıyrymdylyq, mahabbat, ádilettilik pen jasam­paz­dyq qasıetterin urpaqtan ur­paq­qa jalǵastyrý ár adamnyń aldyna qoıǵan basty maqsatyna aınalýy tıis. Rýhanı mádenıetke negizdelmegen ómirdiń aıaǵy qur­dymǵa ketip tynady. Sondyq­tan da adamnyń jan baılyǵy qaı qoǵamda da aldyńǵy orynǵa qoıylyp keldi. Búgin bárimizdiń taǵy da bas qosyp otyrǵandaǵy maqsatymyz jalǵyz-aq nárse – rýhanı jańǵyrý máselesi. Búkilálemdik mádenıet forýmy HHI ǵasyrdy rýhanı aǵar­tý ǵasyry dep jarııa etkeni málim. Osyǵan baılanysty áli bizdiń birlese tize qosyp atqaratyn sharýa­larymyz ushan-teńiz. «Kýltýra» degen sózdiń túp tórkini óte tereń maǵynany bildiredi. Bul bizdi ja­sampazdyqqa, jarqyn bolashaqqa qyzmet etýge shaqyrady. Saıasatkerler mádenıetti baǵa jetpes baılyq dep baǵalaǵany abzal degen baıandamashy beıbit ómir men ty­nyshtyq jyryn álemge pash etýde basqa eldermen salystyrǵanda Qazaqstannyń alatyn orny erekshe ekenin atap ótti. Qonaq munyń bári Memleket basshysy Nursultan Na­zarbaevtyń júrgizip otyrǵan sarabdal saıasaty men Qazaqstan hal­qynyń birtutas birliginiń arqasy ekenine aıryqsha toqtaldy. Qazaq eli mundaı nátıjege az ýaqytta qol jetkize salmaǵany belgili. Tarıh qoınaýynan nebir qundy jaý­har­lar tabylýda. B.d.d. VI-VII ǵasyrlardan syr shertetin ar­heologııalyq qazba baılyqtary bul óńirde jazý mádenıeti budan qanshama ǵasyrlar buryn paıda bolǵanyn kórsetedi, kóne mu­ralar ejelgi mádenıettiń orta­ly­ǵy da osy jer bolǵanyna kúmán keltirtpeıdi, deıdi forýmǵa qa­tysýshy. KSRO halyq ártisi Iosıf Kobzon óziniń byltyr da osy forýmda sóz sóılegenin, beıbitshilik rýhyn jyrlaıtyn qandaı da is-sharaǵa ún qatýǵa daıyn ekenin jetkizdi. Má­de­nıettiń ózegi rýhanı izgilikte dep atap kórsetti. Sondyqtan da bul forým óziniń álem aldyndaǵy bo­ryshyn abyroımen atqaryp keledi degen oı bildirdi. Mádenıet pen óner qashanda adamzattyń jarqyn bolashaǵy úshin qyzmet etip keledi. Bul jolda Qazaqstannyń jarqyn bastamasy ózgelerge úlgi bolýy ke­rektigin nazarǵa saldy. BUU janyndaǵy búkilálemdik din ókil­deri keńesiniń bas hatshysy Bava Djeın Qazaqstan ıadrolyq qarýdan túbegeıli bas tartqan dúnıe ­júzindegi eń alǵashqy el dep baǵa berdi. Osy baǵytynan-aq mun­da­ǵy halyqtyń kózdegeni beıbit ómir men tynyshtyq ekeni aıqyn ań­ǵa­rylady. Búkil adamzat ba­la­sy­na qaýip tóndirip otyrǵan mundaı alapat qarýdan bas tar­tý­dyń ózi kemel basshysy bar eldiń ǵana qo­ly­nan keletin is dep paıymdady. Rýhanı mádenıette dinniń erekshe ról atqaratynyna kóńil bóldi. Sóziniń sońyn amerıkan aqynynyń adam­zatty parasattylyqqa úndeıtin otty jyrymen túıindedi. Din isteri jónindegi agenttiktiń tóraǵasy Qaırat Lama Shárip din áleýmettik-quqyqtyq retteýshi retinde qalyp­tasyp kele jatyr deı kelip, ıs­lam­nyń qaı kezde de birlik pen beıbitshilikke, qaıyrymdylyq pen ıman­dylyqqa qyzmet etkenin eske sal­dy. Keıbir eýrosentrıstik pıǵyl­da­ǵy kertartpa kózqarastardyń ıslamdy adamzat órkenıetine kere­ǵar oımen áshkerelep kórsetýge tyrysyp baǵyp jatýy da tegin emes. Mundaı ıslam qaǵıdalaryna qaradaı kúıe jaǵyp, adam sho­shyr­lyq etip kórsetýge tyrysatyn kez kelgen árekettiń ar jaǵynda halyq pen halyqty, din men dindi bir-birine qarsy qoıýǵa umtylǵan jan­dar­dyń jat pıǵyly jatqanyn ań­ǵarý qıyn emes. Dinge degen mun­daı ekstremıstik shabýyl barsha adamzat balasyn tolǵandyratyn bas­ty máselege aınalyp otyr. Bul ǵasyr qantógister men qaqtyǵystar dáýiri emes, halyqty qaıyrym­dy­lyqqa úndeıtin kezeńge aınalýy kerek. Elorda tórine dúnıe júzi­nen mádenıet pen rýhanııattyń osyn­shama tanymal tulǵalaryn jı­yp otyrǵandaǵy kózdegen maq­sat ta sonda ekenin forýmda sóz sóı­legen qonaqtardyń bári atap ótti. Amerıkalyq qonaq Armand Assanteniń el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna tartýy retindegi «Dalamen syrlasý» derekti týyndysy osy sharanyń eń basty oqıǵasy deý­ge laıyq. Qazaqstan týraly kıno­nyń basty ereksheligi – Qazaq eli­niń basynan ótkergen tarıh-talaı­yn basqa bir eldiń azamatynyń kóz­qarasymen baǵamdaý buryn-sońdy kıno úrdisimizde kóp kezdese bermeıtin bastama edi. Kúni keshe osy fılmniń Nıý-Iork qala­syn­da tusaýy kesilgeni baspasóz betterinde jurtshylyqty qýanyshqa keneltip jatyr. 20 mınóttik oqıǵa jelisi qyran qusty bilegine qon­dyrǵan qazaq jigitiniń otty, qaısar rýhqa toly janaryndaǵy órlikti beıneleýmen órilip, Nevada-Semeı polıgonynyń qazaq jerine keltirgen qasiretin, adam qolymen ja­sal­ǵan alapat zulmatty búkil adamzat balasynyń qarsy únine aınal­dy­ryp jiberedi. Táýelsizdik tuǵyryn bekitken elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń sa­lıqaly saıasatynyń nátıjesi – túrli etnosaralyq tatýlyq pen birlikti, izgi qarym-qatynasty oqıǵaǵa ózek etýimen qyzǵylyqty. Forým­ǵa qatysqan Armand Assanteni kórermenge tanystyryp jatý, árı­ne, artyǵyraq bolar. Akter óneri jurtqa «Odısseı», «Bonapart pen Jozefına» sııaqty álemge keń ta­raǵan kórkem týyndylar arqyly óte tanys. О́tken jylǵy forýmda túsirilimi bastalyp ketken fılm­niń araǵa bir jyl salyp, osy kesh­te saltanatty jaǵdaıda tusaýy­nyń kesilýi Gollıvýd akterine degen qurmetimizdi burynǵydan da asyra túseri sózsiz. Amerıkanyń tanymal akteri Pıter Grınniń «Meni Armand Assante men onyń qazaqstandyq dostary jasaǵan fılm tańǵaldyrdy. О́zimdi jas baladaı sezindim. Bul fılm jańa bilimge degen qumarlyǵymdy oıata­dy. Ony eń aldymen balalar kórý­ge tıis. Fılmdi mektepterde kór­se­tý kerek – óıtkeni, ol bolashaqqa degen úmit pen senim týraly áń­gimeleıdi» dep súısinis bildirýiniń ózi jaı bolmasa kerek. Sonymen, forýmǵa álemniń 27 elinen kelgen delegattar bir ústeldiń basynda adamzatqa ortaq qun­dylyqtar tý­raly oılaryn ortaǵa saldy. 1997 jyly respýblıkalyq deńgeıdegi qaıyrymdylyq asyna bir mezgilde 60 myń otandasymyz qatysqan eken. Sol dástúrdiń jalǵasyndaı merekelik as «Álemde beıbitshilik, aýyzbirlik pen súıispenshilik or­na­syn!» degen tilektermen bıyl taǵy da jurtty jumyldyryp jatqany qýanyshty ǵoı, árıne, alaıda biz sol qaıyrymdylyq oty bir kún­men óship qalmaı, ár adamnyń jú­re­gin máńgi jylytyp turǵaı dep tileımiz. Qarashash TOQSANBAI.