Kaskader

Kókireginde sáýlesi bar ár adam jaryq dú­­nıege kelgen soń zymyran zamannyń aǵy­myna ilesip, júıtkigen ýaqyt kóshinen qalyp qoı­­maı, boıymdaǵy barymdy, kókeıge jıǵan ná­­­rimdi halqymnyń ıgiligine jumsasam dep tal­pynary haq. Al, ómirine ónerdi serik etken ártister úshin bul talap-jigerin janyr namys qaıraǵy, oı-sanasyn, túısik-sezimin sát saıyn tolyq­ty­ryp, kókjıegin keńeıtip, ómir tany­myn baıyta túser sarqylmas bulaq bolsa kerek. Belgili kıno ártisi, kaskader, Qazaq­stan­­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri Baıkenje Belbaev osy talaptyń údesinen shyǵa bilgen azamat. On úsh balanyń kenjesi dúnıege kelgende ákesi 53, anasy 51 jasta eken. Halqymyzdyń dástúrimen kishi balany betinen qaqpaı ósirgen aıaýly ata-anasynyń birinen 12, ekinshisinen 13 jasynda aıyrylǵan Baıkenjeni ápkesi Merýert Almatydaǵy №12 mektep-ınternatqa áke­­­lip ornalastyrady. Halyq sýretshisi Ábilhan Qas­te­evtiń uly, keıin belgili kınooperator bolǵan Ábiltaı Qasteev, tanymal kınorejısser Qa­ny­bek Qasymbekov sııaqty qatarlas­ta­ry­men birge sol mektep-ınternatta tárbıele­ne­di. Ákesi Ábik­tiń dombyramen shyrqaǵan án­derin tyń­daý­dan jalyqpaı, jasynan at qu­la­ǵynda oınap ósken talapty óren ınternattan keıin halqy­­­myz­dyń aıaýly qyzy, elimizde sırk ónerin da­mytýǵa ómirin arnaǵan Gúljahan Ǵalıeva bas­qar­ǵan Almaty estrada-sırk stý­dııa­synyń akrobatıka-gımnastıka bólimine oqýǵa túsip, hal­qymyzdyń ónerpaz perzentteri Qaırat Baı­bosynov, Qapash Qulysheva, marqum Luqpan Esenovpen birge oqıdy. Sol jyly Sháken Aımanov túsirgen «Naızatas bókterinde» atty telefılmdegi kópshilik kóriniske qatysqan Baıkenje kıno ónerine birjola ǵashyq bolady. Stýdııany támamdaǵan soń osy qushtarlyq onyń Máskeýdegi óner ordasy – VGIK-tiń akter­lik bólimine túsýine túrtki bolyp, Keńes Oda­­­ǵy kıno óneriniń nebir ǵulamalarynan dáris alyp, talaı tarlandardy kózimen kóredi. 1974 jyly «Qazaqfılm» kınostýdııasynda alǵash ret Kıno akterleri teatry ashylyp, Baıken­je­niń ta­bı­ǵı talanty da mol ekenin jazbaı ta­ny­ǵan komıssııa músheleri Kenenbaı Qojabekov, Nur­muhan Jantórın tárizdi maıtalmandar Nur­juman Yq­tymbaev aǵasy ekeýin konkýrssyz qabyldaıdy. Al, Baıkenjeniń boıynda kaskaderge tán dene kúshi, eptilik, ábjildik, kózdi-ashyp jum­ǵan­sha kúrt sheshim qabyldap, shalt qımyldaı bilý tárizdi qasıetterdiń bári toǵysyp jat­qa­nyn kórgen rejısserler ony negizinen osy turǵyda qyzmetke shaqyra bastaıdy. Jalpy, kınodaǵy kaskaderlerdiń orny bólek, bul ma­mandyqqa laı­­yqty adam óte sırek kezdesedi. Alaıda, olar­dyń eńbegi elene bermeıdi, kó­rer­menniń kózine sha­lynbaıdy, kóbinese aty-jóni belgisiz bolyp qala beredi. Máselen, aıtýly týyndy ardager aǵamyz Sháken Aımanov túsi­r­g­en «Atamannyń aqyry» fılminiń jalǵasy «Transsibir ekspre­sindegi» Natalıa Orynbasa­rovanyń oınaǵan keıipkeri attan jyǵy­la­tyn kóriniske Baıkenje tústi dep kim oı­laıdy? Biraq, ásheıinde eshkimge esesin jibermeıtin ol kaskaderdiń qyzmetin qomsy­nyp, maǵan tolyqqandy ról ber dep eshkimdi jaǵalaǵan joq, eshkimniń jaǵasyna jarmas­qan emes. Kıno óneriniń kádesine jarasam bol­dy dep qanaǵat etti. Atym shyqpady dep qyn­jylatyn jóni de joq, kezinde ázer­baı­jan kınogerleri túsirip, Keńes Odaǵynyń halqy túgel derlik kórgen «Babek» kartı­nasyndaǵy shaıqas kórinisterin qoıǵan kaskader, ómirlik dosy, shyǵys jekpe-jegin jete meńgergen alǵashqy qazaqtardyń biri, mar­qum Tynybek Tanın ekeýin bilmeıtin qazaq kemde-kem shy­ǵar, sirá. 1981 jyly tamyzda «Lenınshil jas» gazetinde bular týraly osy basylymnyń sol kezdegi tilshisi Janbolat Aýpbaevtyń «Kaskader» degen atpen jazǵan maqalasy zaman­­­dastarynyń arasynda olardyń esimin ańyzǵa aınaldyryp jibergen-tin. Erlikti tý etken halqymyzdyń er jigitke tán qasıetterdi óner bıigine kótere bilgen azamattardy tóbesine kóterip, qurmet tutatyny túsinikti de. «Orta júz Abaı qoıǵan atyn batpaı, Ústine oıaz kirmes jaýap qatpaı», – dep aqyn Birjan jyrlaǵandaı, halyqtyń ózi erkeletip Baıkal atap ketken akterdiń shyn esimin kópshilik qaýym bile de bermeıdi. Bul onyń kishipeıildigin tanytsa kerek. Sóıtip, Baıkal-Baıkenje Belbaev ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń Orta sheninen bastap «Qazaq­fılmde» túsirilgen kartınalardyń bárine derlik jáne odaq kólemindegi kópte­gen fılm­derdi ómirge ákelýge óz úlesin qo­syp, ár joly rejısserlerdiń rızashyly­ǵy­na bólený­­men júrdi. Sony mise tutty, pendeshilikke saly­nyp: «Anaý meniń rólim edi, myna róldi oı­naýǵa men laıyqty edim», – dep eshkimge ókpe aıtqan joq. Biraq, senim bildirip usyn­ǵan rólden tartynǵan emes. 1979 jyly rejısser Sapar Súleımenov túsirgen «Borandy tún» fılminde bas keıipker Qaısardy, KSRO Mem­lekettik syı­ly­ǵyna ıe bolǵan áıgili «Nan dámi» kartı­na­synda komsomol uıymy­nyń jetekshisi traktorshy jigitti somdady. Elimiz egemendik alǵannan beri Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostý­dııa­synda túsirilgen kartınalardyń bárine derlik atsalysyp, úlesin qosqan ol qomaqty ról­­derde oınap, kórermenniń kóńilinen shyq­qan keıipkerler jasady. Rejısser Meıirim Ká­ribozovtyń «Saǵym» fılmindegi bas keıipker, Bolat Qalymbetovtiń «Sardar» kartına­syn­daǵy qalmaq qolbasshysy, Rústem Ábdira­shev­tiń «Balalyq shaǵymnyń aspany» fılmindegi esepshi Toıbaı, Slambek Táýekeldiń «Mahambettiń semseri» kar­tı­nasyndaǵy horýnjıı Yqylas, reseılik rejısserler Egor Konchalovskııdiń «A»-ǵa qaıta oralý», Eldar Orazbaevtyń «Afa­lı­na­nyń qarǵýy» fılmderindegi keıipkerleri ekrannan jarqyraı kó­ri­nip, kórermen kó­ńilin baýrap alǵan beıneler. «Balalyq shaǵymnyń aspany» fılminde Baıkal-akter jaı ǵana atqa minip jortyp bara jatqan kisini beıneleýge tıis bolatyn. Ról deýge de kelmeıtin epızodtyq sol kórinistiń shynaıylyǵyna tánti bolǵan rejısser taban astynda ssenarııshilerge tapsyrma berip, aqyry kópshiliktiń yqylasyna bólengen keıipker ómirge keldi. Sondaı-aq VGIK-te birge oqyǵan dosy, sol oqý ornynyń ekonomıka fakýltetin támamdaǵan, elimizdiń qazirgi Qorǵa­nys mınıstri Ádilbek Jaqsybekov ssenarııin jazǵan «Afalınanyń qarǵýy» fılminde bas keıipkerlerdiń biriniń beınesin somdap, qos qanatty qyrandaı akterlik sheberlik pen kaskaderlik ónerdi qatar meńgergenin kórermen qaý­ymǵa pash etti. Bul týyndy 2010 jyly sáýir aı­ynda Máskeýde ótkizilgen detektıvti fılmder­diń HII festıvalinde «Kórkem detektıvti fılm» salasy boıynsha bas júldege ıe bolyp, sol jyly jeltoqsan aıynda Kıevte ótkizilgen «Altyn Georgıı» festıvalinde «Úzdik ssenarıı úshin» sanaty boıynsha jeńimpaz atandy. Baıkaldyń ónerin reseılik rejısserler de joǵary baǵalaıdy. Qazir ol Semeı polı­go­nyn­da sýtegi bombasyn synaqtan ótkizýdiń zar­da­by týraly Pavel Chýhraıdyń «Máskeý-400» dep atalatyn kartınasyna túsip jatyr. «Men kınoǵa eńbek sińirdim nemese sińiremin dep oılamaımyn. Men kınoda jáne kınomen ómir súremin, – deıdi Baıkal Belbaev. – Kózim­niń tirisinde meni eshkim de, eshteńe de kınodan ajyrata almaıdy. Kıno – halyqtyq óner, ultymyzdyń asyl qasıetterin – erligin, órligin, adaldyǵyn, ádildigin, keńpeıildigin jas urpaq­tyń boıyna sińire berýimiz kerek». Keıipkerimizdiń zaıyby da belgili kınoaktrısa, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, dýblıaj salasynyń maıtalmany Gúlzııa Belbaeva. Ekeýi sonaý 70-shi jyldardyń orta sheninde rejısser Satybaldy Narymbetovtiń «Bala kezimdegi Don Kıhot» kartınasynda birge oınap, kórermenniń yqylasyna bólengen. Qazir ul-qyz tárbıelep ósirgen olardan nemere súıip otyr­ǵan ardaqty ata-ana, úlgili otbasy. «Nemerelerime halyq mýzykasyn, ásirese, Qurman­ǵazynyń kúıleri men klassıkalyq mýzyka týyndylaryn únemi tyńdatamyn, – deıdi Baıkal. – Bálkim túsinbes. Biraq, qulaǵyna sińe bersin, keıin eseıgen soń ózderi-aq uǵady. Jalpy, jastarǵa aıtarym – eń kemi aıyna bir kitap oqyp oty­ryńdar, adamnyń oı-órisin, sana-sezimin kórkem ádebıettiń ozyq úlgilerindeı baıyta alatyn eshqandaı tárbıe quraly joq. Biraq, bul meniń emes, qazaq kınorejıssýrasynyń qazirgi kósh­basshysy, jazýshy ári rejısser Satybaldy Narymbetovtiń sózi». Baıkaldyń qanshalyqty kishipeıil, kirshiksiz adal ekeni osydan-aq baıqalsa kerek. Sonymen qatar, basshylar týraly pikiri de kóńilge qo­narlyq. «Bireýler bastyqtardy jamandaýǵa qu­mar, álde sonda batyl bolyp kórinemin dep oı­laı ma eken, qaıdan bileıin. Mysaly, «Qazaq­fılmge» Ermek Amanshaev basshy bolǵannan beri qanshama jumys istelip jatyr. Buryn-sońdy bolyp kórmegen kóptegen jańa tehnıka alyndy, eshkim estimegen jas rejısserler kıno túsirip, jas akterler halyqqa tanyldy. Tipten, kıno túsirmegen rejısser qaldy ma bizde? Osynyń bári eńbek emes pe! Syrtynan til bezemeı, jaqsynyń jaqsylyǵyn aıtý kerek qoı», - deıdi ózinen buryn ózgege bolsyn dep tileıtin abzal da arly azamat. Abyroı arqalaǵan akterge bizdiń de tilegimiz tek qana jaqsylyq bolmaq. Halqymyzdyń mereıin ósirip, mártebesin arttyrýǵa jan aıamaı úles qosyp júrgen azamattyń mereıtoıyn respýblıka kóleminde atap ótse de artyq etpes edi. Al, ózi týyp-ósken, topyraǵyna aýnap, tuny­ǵyna qanǵan qasıetti Aıagóz óńiri úshin bul úlken mereı bolary haq. Nurlan QAMI, jazýshy. Almaty.