Jámıla BATTAQOVA: Skrınıngtik profılaktıkalyq tekserýden ótý – árbir azamattyń mindeti

Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda qazaqstandyqtardyń densaýly­ǵyn jaqsartý, salamatty ómir saltyn nasıhattaýda atqarylatyn is-sharalar kórse­til­gen. Ásirese, onda pro­fılaktıkalyq jumystardy saýatty uıym­das­tyr­­ǵan jaǵdaıda ǵana erte sa­tydaǵy aýrýlardyń aldyn alýǵa bolatyndyǵy atap aıtylǵan. Bul oraıda  Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Salamatty ómir saltyn qalyp­tas­ty­rýdyń problemalary ulttyq or­talyǵyna aý­qymdy mindetter júktelip otyr. Endi eki jyldan soń birtutas ulttyq densaýlyq saqtaý júıe­sin engizýdi aıaqtaýǵa bet burǵan elimizde ha­lyqtyń maqsatty tobynyń densaýlyq jaǵdaıyn baqylaý b­a­ǵytynda qandaı baǵdarlamalar engizilmek? Mine, osy jáne keleshekte atqarylatyn is-sharalar jó­ninde QR Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Salamat­ty ómir sal­tyn qalyptastyrýdyń problemalary ult­tyq orta­ly­ǵynyń dırektory Jámıla BATTAQOVA áńgimeleıdi. – Jámıla Erkinqyzy, sizge eń alǵashqy saýal, elimizde 2008 jyly iske qosylǵan Ulttyq skrınıngtik baǵdarlama týraly bolmaq. Qazaqstandaǵy halyqtyń maqsat­ty tobyna arnalǵan bul baǵdarlamanyń mańyzy men máni jáne tıimdiligi jóninde aıtyp berseńiz. Sondaı-aq «skrınıng» degen sózdiń maǵynasy qandaı? – Densaýlyq saqtaý isin damytý jónindegi 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qa­zaqstan» memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes  Densaýlyq saqtaý mınıstrligi aǵymdaǵy jy­ly profılaktıkalyq is-sharalardy kúsheı­tý­de jáne skrınıngtik zertteýlerdi keńeıtýde. Balalardyń profılaktıkalyq tekserýlerin, qan aınalymy júıeleriniń aýrýlary, jatyr moınynyń, sút bezderi obyryn bastapqyda aı­q­yndaý skrınıngterin jáne olardyń damý táýekelderiniń faktorlaryn da qamtıdy. DDU usynysy boıynsha, bastapqyda aıqyn­dalǵan glaýkomaǵa, qant dıabetine, balalar­dyń ishteı týmasynan jáne týǵannan keıin paıda bolǵan estý patologııasyna, kolorek­tal­dy obyrǵa jáne V jáne S gepatıtine qo­sym­sha jańa skrınıngter engizilgen. DSM-niń Salamatty ómir saltyn qalyp­tas­tyrýdyń problemalary ulttyq ortalyǵy osy ulttyq skrınıngtik baǵdarlamanyń monıtorıngin jáne úılestirilýin júrgizedi. Ony iske asyrý úshin memleketten jetkilikti qar­jy bólinip, adam resýrstary qarastyrylǵan, qo­ry­tyn­dylardy taldaýǵa baǵdarlamalyq qam­syz­dandyrý engizildi. Emhanalarda otbasy den­saýlyǵy ortalyqtarynyń jáne salamatty ómir salty mektepteriniń, sondaı-aq medısı­na­nyń ártúrli baǵyttary boıynsha densaýlyq mektepteriniń profılaktıka bólimsheleri qu­ryl­ǵan. Belgili bir jastaǵy deni saý tul­ǵa­lardy jyl saıyn profılaktıkalyq medısı­na­lyq tekserý – skrınıng dep atalady, mu­nyń maqsaty – aýrýdyń bastapqy kezeńin jáne táýekel faktorlaryn aıqyndaý, ol ýa­qy­tyly em qabyldaýdy, saýyǵyp ketýdi qamta­ma­syz etýge, sondaı-aq asqynýǵa, múgedektik­k­e jáne ólimge ákelip soqtyratyn aýrýdyń kúr­deli túriniń damýyn toqtatýǵa múmkindik beredi. Elimizde skrınıng tegin medısınalyq kómek kórsetýdiń kepildendirilgen kólemi tizimine kirgen jáne tirkelgen oryn boıynsha medısınalyq uıymdarda júrgiziledi. – О́zińizge belgili, halqymyzda «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen ulaǵat bar. Sonda kez kelgen syrqattyń aldyn alýǵa yqpal etetin skrınıngtik tekserýler qalaı júrgiziledi? – Elimizdiń eresek turǵyndaryn skrınıngtik tekserýlerden ótkizýdi bıylǵy jyldan bas­tap emhanalar men ambýlatorııalarda qu­ry­lyp jatqan profılaktıkalyq jáne psı­ho­logııalyq áleýmettik kómek bólimderinde ýchas­­­kelik dárigerler júrgizedi. Eger de áldebir syrqattyń túri anyqtalǵan kezde okýlıst, onkolog jáne ózge de mamandardyń tekserýlerinen ótý qajet. Taǵy bir aıta ketetin jáıt, eresek turǵyndardy tekserýdiń mundaı túrine júrek tamyry jáne onkologııalyq aýrýlardy, qant dıabetin, glaýkomany bastapqy kezeńde aıqyndaýǵa jáne onymen kúresýge múmkindik beretin zertteýler jatady. Sondaı-aq, antro­po­metrııalyq ólshemder (boıy, dene salmaǵy, bel aınalasy); arterıaldyq qysymdy ólsheý; 40-70 jasqa deıin kózdiń ishki qysymyn ól­sheý; 18-64 jasqa deıin holesterın jáne qan glıýkozasy deńgeıin anyqtaý; elektrokardıo­gra­fııa – kórsetkish boıynsha; kórsetkish boı­ynsha – kardıologtyń, endokrınologtyń, of­talmologtyń tekserýi; táýekel tobynan – balalardaǵy V jáne S sozylmaly gepatıt­te­riniń markerine arnalǵan qan analızi. Obyr aýrýynyń týyndaýyna yqpal etetin patolo­gııalyq ózgeristerdi, sondaı-aq damýdyń bas­tap­qy kezeńinde isikterdi aıqyndaý úshin áı­elderge – 30, 35, 40, 45, 50, 55, 60 jasta pato­logııalyq ózgeristerdi joqqa shyǵarý úshin jatyr moınynyń súrtindisin sıtologııalyq zertteýden; akýsher-gınekologtiń tekserýinen, kórsetkish boıynsha – kolposkopııa; 50, 52, 54, 56, 58 jáne 60 jasta sút bezderiniń (mammografııa) rentgenologııalyq zertteýden kór­set­kish boıynsha – mammologtyń, onkologtyń tekserýinen ótý qajet; 50-68 jáne 70 jas­ta­ǵy er jáne áıelderge toq jáne ashy ishekteriniń aýrýyn bastapqyda aıqyndaýǵa arnalǵan ja­syryn qanǵa úlken dáret testisinen ótý; hı­rýrgtiń, proktologtyń, gastroenterelogtyń tekserýinen, kórsetkish boıynsha – toq jáne ashy ishekti endoskopııalyq zertteýden ótkizý qa­jet. Atap aıtarlyǵy, mine osyndaı zertteý­ler­di jappaı ótkizetin elderde jatyr moıy­ny, sút bezderi jáne toq ishek obyrynan týyndaıtyn ólim birden azaıǵany baıqaldy. – Jámıla Erkinqyzy, jasyratyny joq óziniń densaýlyq jaǵdaıy qalypty dep esepteıtinder qandaı mamandarǵa qa­ra­lýy tıis? – Turǵyndardyń barlyǵy derlik profı­lak­tıkalyq tekserýlerden mindetti túrde ótýi tıis. Sondaı-aq densaýlyǵy alańdatpasa da jasy men jynysy boıynsha qannyń jáne zár­diń jalpy analızi jasalady. Pasıent ýchas­kelik terapevke qaralyp, syrqaty anyq­tal­sa, olar – táýekel faktorlaryn azaıtý jó­nin­de keńes alý úshin salamatty ómir salty kabınetterine jiberiledi. Odan basqa, ýchaskelik terapevt tekserý qorytyndysy boıynsha tekserilýge deıingi jáne saýyqtyrýdyń jeke josparyn usyna alady. Alaıda, eger adam densaýlyǵynda eshqandaı aýytqý baıqalmasa, onda bul adamnyń ózine jáne óz densaý­lyǵyna jaýapty qaraıtyndyǵyn rastaıdy. – Dıspanserlik esepte turatyn sozyl­maly syrqaty barlar qandaı mamanǵa kóringen jón? – Bul jaǵdaıda, eń aldymen, dıspanserlik esepte turatyn adamnyń syrqatynyń túrin anyqtap, dárigerge barǵandyǵy týraly belgi jasalatyn F-30ý esepke alý formasy tolty­ry­lady. Dıspanserlik topta turatyn tulǵa­lar­dy dárigerlerdiń tekserýi ártúrli №571 buı­ryq­qa sáıkes júrgiziledi. Eger de osyndaı syrqaty bar pasıent uzaq ýaqyt boıyna dá­rigerdiń qabyldaýyna tekserýge kelmese, onda medısınalyq qyzmetkerler onyń kelmeý sebebin bilýi tıis. О́z densaýlyǵy men óziniń bola­shaǵyna jaýapty árbir adamnyń profı­lak­tıkalyq tekserýden óte bilýiniń paıdasy zor. Adamdardyń belsendiliginsiz ult densaý­ly­ǵyn saqtaý problemalaryn sheshý de múm­kin emes. Elimizdiń barlyq turǵyny óziniń jáne bala­la­rynyń densaýlyǵyn saqtaý jáne nyǵaıtýǵa jaýapty bolýy tıis. Bul mindet salamatty ómir saltyn qalyptastyrý, aýrýd­yń bastapqy profılaktıkasy jáne tegin medısınalyq kómek kórsetýdiń kepildendirilgen kólemin paıdalana bilý arqyly júzege asyrylýy tıis. – Sonda, eń aldymen, qandaı kásip ókil­deri medısınalyq aldyn ala tekserýlerden júıeli túrde ótýge mindetti? – Mindetti medısınalyq tekserýler júr­gi­zý kezindegi kásipter tizimi DSM-niń 2009 jyl­ǵy 16 qarashadaǵy №709 buıryǵymen bekitilgen. Profılaktıkalyq medısınalyq tekserýler jumys berýshi esebinen ótkiziledi, olardy ótkizýdiń merzimdiligi joǵaryda kór­setilgen buıryqpen belgilengen. Qaýipti jáne zııandy zattardyń áserinen naýqastanatyn ju­mysshylar medısınalyq tekserýden (zııan­dy faktorlar tizimine sáıkes) – profpatolog, terapevt, nevropatolog, dermatovenerolog, onkolog, stomatolog jáne de basqa mamandar tekserýinen ótýleri qajet. – О́z densaýlyǵyna nemquraıdy qaraı­tyndar da bar. Siz qalaı oılaısyz, munyń ózi ýaqyt tapshylyǵyna ǵana baılanysty ma? – О́z densaýlyǵynyń jaǵdaıyn bilý – bul árbir adamnyń mindeti. Yńǵaıly ýaqyt taý­yp, skrınıngten ótý qajet. Tegin medı­sı­na­lyq kómektiń kepildendirilgen kólemin (budan ári – TMKKK) kórsetetin memlekettik jáne memlekettik emes ambýlatorııalyq-emhanalyq uıym­dar­dyń jumys tártibi qurylymdyq bólim­she­lerdiń barlyq mamandary úshin aýys­pa­ly keste boıynsha saǵat 8.00-den 20.00-ge deıin ýaqyt belgilengen. TMKKK kórsetetin, alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek (AMSK) memlekettik jáne memlekettik emes uıymdarynda demalys jáne mereke kúnderi: konsýltatıvtik-dıagnostıkalyq bólimsheler­diń mamandaryn qajet kezde AMSK maman­daryn tartý arqyly kezekshilik uıymdasty­ryl­ǵan. Skrınıng ıdeıa­synyń ózi jyldam-dıagnostıkalyq ádisteme­ler­di júrgizý esebinen dıagnoz qoıýda ýaqytty qysqartýmen qorytyndylanady. – Qajetti jabdyqtary jáne maman­dary joq shalǵaı aýyldardyń turǵynda­ry proftekserýden qaıda ótedi? – Shalǵaı aýyldy aýdandardaǵy adamdarǵa profılaktıkalyq medısınalyq tekserý júr­gizý úshin qazirgi zamanǵy medısınalyq tehnıkamen, sonyń ishinde EKG, ÝZI-dıagnostıka, mammografııa, flıýorografııa apparatymen jabdyqtalǵan jyljymaly medısınalyq keshender (JMK) jumys isteıdi. Keshen 7 kabınetten, sonyń ishinde oftalmologııa, gınekologııa, hırýrgııa, stomatologııa, rentgenologııa jáne taǵy basqa da kabınetterden turady. Keshen bazasynyń negizinde qazirgi zamanǵa saı shuǵyl túrde qyzmet kórsetetin zerthanamen jabdyqtalǵan. Medısınalyq brıgada qura­my­­na oblystyq emdeý-profılaktıkalyq mekeme mamandary kiredi. 2011 jyly Densaý­lyq saq­taý isin damytý jónindegi 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» baǵdarla­ma­sy aıasynda aýyl turǵyndaryna alǵashqy me­dısınalyq-sanıtarlyq kómek kór­se­tý deńgeı­in kóterýge múmkindik beretin «KamAZ» avto­má­shınesi bazasynda 50 jyl­jy­maly medısı­nalyq keshen berilgen jáne jabdyqtalatyn bolady. Odan basqa, 2010 jyl­dan bastap temir jol qyzmetkerlerine-zeınetkerlerge, olar­dyń otbasy múshelerine, sondaı-aq, shalǵaı stansalarda jáne tuıyq joldarda turatyn turǵyndarǵa qoljetimdi bilikti medısınalyq kómekpen qamtamasyz etý maqsatynda quryl­ǵan «Densaýlyq» maman­dan­d­yrylǵan emdeý-dıagnostıkalyq medısı­na­lyq poıyzy jumys isteıdi. Onda terapevt, pedıatr, nevropatolog, okýlıst, LOR, gınekolog, hırýrg, ýrolog dári­ger­lerdiń bilikti keńe­si uıymdastyryldy. TMKKK aıasynda medı­sı­nalyq kómek kórse­týge lısenzııasy bar jeke klınıkada proftekserýden tegin ótýge bo­la­dy. Eger jeke klınıka medısınalyq-sanı­tar­lyq kómek kórsetýge, sonyń ishinde pro­fılaktıkalyq medısınalyq tekserý júrgi­zý­ge memlekettik tapsyrysy bar bolǵan jaǵ­daı­da ótýge bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Baqyt BALǴARINA. Almaty.