Jadydaǵy jazýlar

Igi iske muryndyq – izgi murattan shyǵady. Maqtan úshin emes, paryzym ári qaryzym dep bilip, sondaı sharýanyń sońynda jú­gi­rip júretin jandar búginde sırek ushy­ra­sady. Degenmen ómir ǵoı, ilýde bireý bolsa da ondaı jandar kezdesip te qalady. Alysqa barmaı-aq aramyzda júrgenderine qurmet­pen qaraý saýapty bolmaq. Oıyńdy da, sózińdi de durys túsinetin, izeti men iltıpaty úlken kishige birdeı za­mandasymyz Tynyshbaı Daırabaevtyń da­ra­lyǵy da osynysynda. Sózi tyndyrymdy, ózi tynymsyz jandy kópshilik etnograf, jýr­nalıst, tarıhı muraǵattarǵa qaıta ty­nys berýshi, arhıvti aqtarýdan jalyqpaı kele jatqan jan retinde tanysa, kýrstastary budan qyryq jyl burynǵy starostasy retinde biledi, qurmetteıdi. Bunyń ekinshi maǵynasy – sózin eki etpeıdi. Sáleminen ańqyldaǵan aqjarqyn daýysy buryn jetetin sol Tákeń ótkende baspanyń uzyn dáliziniń boıynda ustap alǵandaı boldy. Onysy jaı emes eken: – Seıitqazy týraly jazbaısyń ba? Tipti sońǵy kezderi aýyzǵa alynbaıtyn bop barady. Al óziń bilesiń, ol qandaı jýrnalıst edi? Bári esińde shyǵar? Redaksııada esikpe esik otyrdyńdar ǵoı... Jazý kerek, bulaı bolmaıdy. Ondaı jigitter umytylýǵa tıis emes. Bárine eskerttim. Saǵan ózińe tikeleı aıtyp turǵanym. Kútem, senem, – dep kesip aıtyp ári senim artyp ketken edi. Oılanyp qaldym. Tákeń asyǵa basyp ketip qalǵanymen, aqjúrekpen aıtqan dabyly qulaǵymda qaldy. Kóz aldyma Seıitqazy keldi. Kúlimsirep qaraıtyn bııazy júzi... Bári oıda joqta eske túskendeı boldy. Ustatpaıtyn ushqyr ýa­qyt-aı... Seniń ondaıyń da bar ǵoı. Asyǵyp ba­rasyń, onymen qoımaı bárin umyttyryp ba­ra­syń-aý. Burynǵy ómirdiń aǵysy typ-tynyq kúndeı bolsa, búgingisiniń qarqyny bet qara­tar emes. Janyqqan jumys, jan­ta­lasqan jú­giris. Oılaýǵa da, oılanýǵa da mursat bermeıdi. Sharýa shash etekten. Problema bastan asa­dy. Sondyqtan da bolar kóp jáıt jady­myz­dan óshirilip, oıymyzdan sýyp barady. Al jańaǵy áńgimege kelsek... Ol kez «Lenınshil jastyń» (qazirgi «Jas Alash») dú­rildep turǵan shaǵy. Jastar gazetin búkil el oqıdy, dúıim jurt jazdyryp alady, al jastar jaǵy qoldan-qolǵa túsirmeıdi. Stýdent qaýymynyń yqylasy tipti bólek. KazGÝ-diń Nıkolskıı bazarynyń janyn­daǵy jata­q­hanalarda turatyn búkil fakýltettiń ash­qur­saq stýdentteri ashana emes, áýeli gazet kıoskisiniń aldyn bermeıdi. Al ashanaǵa kirgen kezde árbir stýdenttiń qolynan boıaý ısi burqyraǵan «Lenınshil jasty» kóresiń. Al biz jýrnalıstıka fakýltetiniń stýdentteri gazettiń ár betin basynan aıaǵyna deıin oqıdy desem ásireleý bolmas. Tipti qa­rapaıym habarlardyń ózi eleýsiz qalmaı­dy. Ol kezdiń romantıkasy erek edi, jas­tyq­tyń bolashaǵyna degen senim kúshti edi, aıtylyp jatqan, jazylyp jatqan dúnıe­lerge ılanym aıryqsha bolatyn. Jastyq­tyń jalyndaǵan maksımalızmi basym edi. Sondyqtan ba, sol kezdegi jastar – stýdentter alǵy kúnderge degen armanshyldyqpen, jasymaıtyn jigermen, qushtarlyqqa toly qyzyǵýshylyqpen kóńilderi kókte, ózderi shalǵyn shattyǵy taýsylmaıtyn kókoraı belde júretin. «Lenınshil jas» bolsa os­yndaı armandar men maqsattarǵa shaqy­ratyn, jastyqtyń kógildir taýlarynan qol bulǵaıtyn, armandary men appaq gúldeı mahabbattaryna ushqyn tastaıtyn nebir dúnıelerdi úzdiksiz jarııalap jatatyn. Birinen-biri qyzyqty. Kóz baýraıdy, kóńil aýlaıdy, júrekti lúp etkizedi, arman aýrasy alyp ushtyrady. Olardyń janrlary da jasaryp, qulpyryp, túrlenip, býyrqana búrlenip jatady: ómirdiń ózi novella, mól­tek syr, qaz-qalpynda, syrsan­dyq, atameken, lırıkalyq ocherk, sypattama, kúndelik betterinen... Osyndaı gazet betterinde ádettegideı emes, etek jeńi jınaqy, taqyrybynyń ózi tapqyr qoıylǵan oımaqtaı ocherkter kórine bastady. Avtory – Seıitqazy Dosymov. «Kúz demi», «Altyn kúrek», «Áýesqoı ánshi»... Bári aýyl ómirinen. Qarapaıym eńbekqor jastar jaıly. О́zimiz biletin ómir, tirlik tolǵamdary móldirep kep gazet betine qona ketkendeı áser beredi. «Lenınshil jasqa» kelgenimde Seıitqazy meni burynnan biletindeı aldymnan shyq­ty. О́ıtkeni men de jastar gazetine úzbeı qatysyp turatynmyn. «Jaqaýsyń ba? Bilem, bilem. Sekseýil stansasy. Jaz, bur­qy­rat!», – dedi qýaqylana kúlip qolymdy alyp jatyp. Shyraıly jigittiń kúlkisi de shý­aqty, sypaıy eken. Redaksııanyń qýyqtaı qara kóleńke bólmesi álgi shýaqtan jaryq bola túskendeı kúıge endi. Bálkim ol ózim­­sine baýraǵan jyly sózden solaı kóringen shyǵar, bálkim solaı sezingen shyǵarmyn. Qarakóleńke demekshi, ol kezde «Lenınshil jastyń» redaksııasy burynǵy Komýnıstik prospekt 63 – Gorkıı kósheleriniń buryshyndaǵy eki qabatty ǵımaratta edi. Sol kezdegi eńseli úılerdiń biri. Ishiniń baspaldaqtary tar, bólmeleri shap-shaǵyn, biraq terezeleri men esikteri bip-bıik. Jazý stoldary birine-bir ıektese jalǵasqan. Bólmelerde kúndiz de sham janyp turady. Al materıaldy aparyp ótkizetin baspahana ájeptáýir jer – kókbazardyń janynda. Gazet-jýrnaldardyń bári sonda basylady. Tirshiligi qaınap jatqan redaksııanyń bir kúninen bir kúni qyzyq: materıal jazý, hat qorytý, bireýdiń atynan jedeldetip maqala ázirleý, kelip qalǵan naýqanǵa ún qatqan, pash etken, nasıhattaǵan toptamalardy jedel uıymdastyrý. Bul naýqan ásirese úsh bólimniń tún uı­qysyn tórt bóledi eken. Olar komsomol tur­mysy, sharýa jastar jáne jumysshy jastar bólimderi. Seıitqazy sharýa jastar bóliminde bo­lyp shyqty. Birinshi betten bastap ekinshi betti enshilep alǵan bul bólimniń materıal­d­aryna gazet kúnde zárý. Jyldyń tórt mezgili aınalyp keledi de otyrady. Materıaldar úzdiksiz daıyndalady da jatady. Seı­itqazy osy ottyń ortasynda júr eken. Jaı júrmegen, kórikshisi bop alǵan. Daıyn­daı­dy, qorytady, ara-arasynda ózi de jazady. Ádemi ocherkterine qosarlatyp, anda-sanda áńgimelerge de aýyz salyp qoıady. Sypaıy ári syıly, keı lezdemelerde re­daktordyń: «Myna merekelik nómirdi bu­ryn­ǵydan ózgeshe etińder, myna Seıitq­a­zy­ǵa bir ocherkke zakaz berińder», – dep jatady. Mu­ny­sy onyń qalamyn baǵalaý, babynda bolý­yna tilektestik, redaktorlyq jana­shyrlyq. Mundaı qurmetke ekiniń biri ilige bermeıdi. Osyndaı baǵadan keıin boldym-tol­dym­dy bilmeıtin Seıitqazy taǵy bir dúnıeni dóńgeletip tastaýǵa otyrady. Erteńine mash­bıý­rodaǵy mashınıstkanyń qasynda túni boıy jazyp kelgen dúnıesin sybyrlaı oqyp otyrǵan ony kóremiz. Jýrnalıstiń jazýy kúnde júre bermeıdi. Ony jýrnalıstıkanyń ystyq-sýyǵyna tońyp-piskenderdiń bári biledi. Biraq my­nany da eskermeýge bolmaıdy. Bir jaqsy dúnıe jazdym dep, kelesige uzaq daıyn­da­lyp, yrǵalyp-jyrǵalyp júrgende qala­myń­­­nyń qyzýy sýyp qalýy ábden múmkin. Sóıtip júrip jazýdan toqyrap qalǵan jigitter de boldy. Al kerisinshe jazýdy – izdengishtik turǵyda ustanǵan, qalamyn qolynan túsirmeı baqqandardyń shapqan saıyn olja baılap, órleı túskenin bilemiz. Seıitqazy da joqtan bar bolmaıdy degen qarapaıym qa­ǵıdany qazyq ustanyp, qary talǵansha ja­za berýden raqatyn tapqan jan. Sonyń kýásindeı onyń jazǵandary nomerden nomerge jalǵasyp jatady. Oǵan «Lenınshil jas­­­­tyń» kóne tigindileri kýá, al S.Dosymov degen famılııa turǵan túrli dúnıeler ty­nym­syz eńbektiń tyndyrymdy jemisi der edik. Seıitqazy qysy-jazy jýrnalıstik sa­par­ǵa kóp shyǵatyn. Aýyldan shyqqan jan­nyń tar bólmede typyrlap otyra bermeı el or­tasyn kórip, qyrdyń samalyn jutyp qaıtsa shyǵarmashylyǵyn zarıadtap alatyn bolsa kerek. Sypaıy jymıyp qoıyp, eki betiniń ushy qyzara shyraılanyp oralatyn Seıit­qa­zynyń qalamyna taýyp qaıtqan ta­qy­ryptaryna qýanýly ekeni kózindegi ushqyn­nan-aq kórinip turar edi. Aradaǵy bir aptada redaksııany saǵynyp qalǵandaı bop: «Men joqta ne boldy? Ne shyqty? Letýchkada ne dedińder?», – dep oıyndaǵysyn sy­py­ra bir surap alatyn da: «Al men kettim», – dep kezekshilikke asyǵa ketip bara jatatyn. Seıitqazy kezekshilikti saǵynyp qalǵan joq, sonda otyryp bet oqyp bolǵannan keıin jazyp jastaıtyn jańa dúnıesiniń býy shydatpaı bara jatqa­nyn bárimiz de biletinbiz. О́ıtkeni, kezekti nómirge 350 jol jos­parlanǵanyn biledi. Seıitqazynyń dostary da kil jazǵyshtar júzdiginen edi. Jarasqan Ábdirashev, Qur­man­ǵazy Mustafın, Maǵıra Qojahmetova, Murat Kúlimbetov... Árqaısysynyń bir-bi­rine degen syılastyǵy qandaı deseńshi, so­nyń ishinde Seıitqazy salmaqtyraq, sypaı­y­lyǵy jarasymdy, lepirip sóılemeıdi, maq­taný degendi bilmeıdi, bireýge kókirek kerý degen joq, daýlasýdan aýlaq júredi, aqyryn sóılep aqyryn basady. Ol kúıip janyp ja­tatyn bólimde salaýatty sabyrly sıpatynan tanbaıdy. Bul – onyń bolmysy, minezi edi. Baıqasaq, jýrnalıstiń jazǵandarynda onyń minez-bolmysy baıqalyp turady. Bul bir qyzyq qubylys. О́ıtkeni, jazylǵan dú­nıeni oqyp otyryp onyń óne boıynan, ıá dıalogynan, bolmasa minezdeýinen, tipti sýretteýinen avtordyń bir bolmysynyń jylt etpeýi kemde-kem. Seıitqazynyń aýyl ómi­ri­nen jazǵan dúnıeleriniń adamdary – keıip­ker­leriniń tanys-bilisteı kórinýi, tez baıqatpaı baýrap alýy kýá buǵan. «Seıit­qazy prozasynyń oqyrmandy jipsiz júıe­leı­tin tusy – ár keıipker álgide óz minezimen kórinedi desek, endi sol keıipkerler óziniń tilimen sóıleıdi», – dep, «Seıitqazy kóp jyldar boıyna qazaqtyń mańdaıyna bitken «Lenınshil jas», «Qazaq ádebıeti» gazetterinde istep, jýrnalıstıkanyń qaza­nyn­da qaınap, pisip shyqty. Artyq oqıǵany qystyryp, saǵyzsha sozyp otyrmaı, oıdy naqty dálme-dál jetkizýge daǵdylandy», – dep bátýáli baǵasyn bergen qazaqtyń kórnekti qalamgeri Dúkenbaı Dosjan bizdiń keıipkerimiz jaıyn­d­a­ǵy oıymyzdy da, sóz saptaýymyz­dy da nyqtaı túsedi. «Lenınshil jasta» jarııalan­ǵan ol kezdegi ocherkterdiń beta­ly­sy jańa boldy. Bu­rynǵy qa­typ semgen sheńberden shyǵyp, jy­ly­myq-jylylyq ıdeıasy paıda bo­la bastady. Ol degeniń ubaq-shu­baq paıyzdardan qashý, omyraý toly orden-medaldardy emes, or­nyqty eńbek adamyn alǵa shyǵarý, qurǵaq baıandaý ornynan ishki ıirimderge barý, tipti bir sáttik tolǵa­nyspen de taqyrypty tar­qa­ta túıindeý, bir sózben aıtqanda – taqyryp­tyń shartty­lyǵynan ta­qy­ryp shalqy­­ma­sy­na den qoıý edi. Bul jýrnalıstıka janrla­ryn­daǵy sony quby­lys edi. Seıitqazynyń jáne ózi qatar­las jýrnalısterdi qyzyqtyr­ǵan da, qulshyn­dyrǵan da osy jelpinistiń, qalam sermeýdegi jańasha serpilistiń qyzýy bolatyn. Qarap tursaq bul serpilisi jaı serpilis emes eken, sol leppen jazǵan qalamy júı­rikterdiń kóbi uzamaı kórkemdikke qaraı qonys aýdara bastaýy sonyń bir aıǵaǵy bolsa kerek. Ocherktermen qabattastyra áńgime, povesterge quryq sala bastaǵan jigitterdiń kóp uzamaı ádebı báıgelerdi qanjyǵaǵa baılaı bastaýy da osy tus. Sonyń biri – Seı­itqazy edi. Sharýa bóliminde júrip-aq ádebı sharýasyn tyndyra bilgen keıip­kerimizdiń «Dırektorlar» povesi báıgeden kelip ádebı ortany eleń etkizgeni «Lenınshil jas» redak­sııasynyń toıyna aınalǵany bar. Bul basy ǵana eken. Seıitqazynyń áńgime-povesteri endi ádebı gazet-jýrnaldarda kóri­nýi jıiledi, qalamyn eseıtti, eńbegin eseletti. Osy jerde aıta keter jaı: Seıit­qa­zy­nyń ákesi Dosym aqsaqal elge qadirli kisi eken. Mal sharýashylyǵynda sińirgen eren eńbegi úshin Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan. Sol ataqtyń arqasynda Seıitqazy Al­matyda jumys istep júrip joǵarǵy jaqqa aqsaqal­dyń úshbý hatyn joldap, ol jaq oń sheshim shyǵaryp kúıip turǵan páter máselesin kútpegen jerden sheship, aldymyzdy ashqan edi. Aldymyzdy degenniń eki jaǵy bar. Biri kezegimiz jyljydy, ekinshi – jaldap turyp jatqan páterin usyndy. Ol qýanyshy qoınyna syımaı júrip kóshetin sátinde: – Jaqaý, meniń páterime kel, ıesi jaqsy kisiler, – dedi. Ol kezde men aeroport jaqta turamyn. Redaksııaǵa deıin qııan shet, qıyn jol. Kezekshilikke barǵanda shofer Vasıa aǵaı basyn shaı­qaıdy. Tún ortasynda jetkizip salatyn­dar­­dyń ishinde eń qııanda turatyn men ǵanamyn. – Páteriń qaı jerde edi? – deımin. Seıitqazy jymyń-jymyń etip: – Saspa, qojaıyndary shal men kempir, jaıly adamdar, – dep maqtaýyn jetkizip-aq jatyr. – Esigi bólek. Magazın janynda. Adresi Toqaı – 99. Uıǵyr otbasy, – dep táptishtep túsindirdi de: – Al kettik, – dedi. Sóıtip, men Seıitqazynyń jaldap turyp jatqan páterine kóshtim. Ishimnen jańa pá­ter alyp jatqan Seıitqazynyń jolyn yrym­dap qoıamyn. Shynynda da kóp uzamaı meniń de páter­ge qolym jetti. Seıitqazy sekildenip men de bólimde isteıtin Shákızada Quttaıaqovqa maq­taýyn jetkizip, turǵan páterimdi tabys­tadym. Uıǵyr kempir kileń bir redaksııanyń jigitteri tap kelgenine qýanyp júr. – Jaqsy boldy, shyraqtarym. Ylǵı tártipti balalar ekensińder. Maqul, maqul, – dep báıek bop qarsy aldy. О́mir joldary óziń oılamaǵan tustan qıy­syp jatady, oılamaǵan sátteriń aldyń­nan shyǵyp jatady. Al ýaqyt óz sıýrprızderin jasaýdan aınymaıdy. Oǵan bir dálel: eki-úsh jyldan keıin men jańa páter aldym. Seıitqazynyń úıimen kórshi boldym. Al bul kezde Seıitqazy basqa jumysqa aýysqan. «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bólim meńgerý­shi­si. Odaq úıiniń – Jazýshylar odaǵynyń ishki baýyndaı bop ketken. Anda-sanda kóretin edik, endi kúnde aıaldamada kezdesetin bol­dyq. Aqkóńil azamat qoı, kezdesken saıyn: «Bir ocherk ákelseıshi?», – deıdi, «Bir áńgime berseıshi», – deıdi darhan kóńilmen. Balalarymyz baratyn mektep te ortaq boldy. Lenın prospektisiniń boıyndaǵy res­­pýblıkalyq qazaq tili men ádebıetin te­reń­detip oqytatyn №2 mektep-ınternat. Zaıy­bym jas muǵalim Shuǵa osy bilim uıasynda. Sol tóńirektegi Úkeń (Úmbetbaı), Tájibaı, Saǵat, Baqqoja, Janbolat, Dıdahmet, Kádir­bek, Jolbarys sekildi qalamger – jýrna­lıs­terdiń balalarynyń bárine sabaq beredi. Bá­riniń apaıy. Ol úıge kelgendegi áńgime ara­syn­da: «Seıitqazy aǵaıdyń bal­a­la­ry kúshti oqıdy», – deıdi. Jaqsy oqıdy dep emes, kúsh­ti oqıdy deıdi. О́mirde de sony dáleldedi. Seı­itqazynyń balalary óte jaqsy oqydy, Aıqy­ny, Danasy, Ádili ákege laıyq azamat boldy. Qazaq prozasy men pýblısıstıkasy bir-birine uqsamaıtyn, óz úni men úrdisi bar san-alýan túspen qulpyrǵan kórkemdik boıaý­larynan turady ǵoı. Kóz qyzyǵar, kóńil de tolar ol kórkemdiktiń kókoraı belin taǵ­dyr­ly, san túrli súrleý-soqpaqtar zerlep jatyr. Bir ereksheligi sonyń biri bizge tanys, bizge ystyq... Ol – sergek qalam Seıitqazy soqpaǵy. Jaqaý Dáýrenbekov, jazýshy. Almaty.