Tarydaı shashylmaı, tatý bolsań isiń ilgeri basyp, sharýań shalqıtynyn, tirshiligiń ońalatynyn Almaty oblysy, Talǵar aýdanyndaǵy «Almaty» asyl tuqym zaýyty aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıviniń búgingi tynys-tirshiligimen jaqyn tanysqanda kóz jetkizdik. Bul sharýashylyq keńes dáýirinde aty dúrkirep shyqqanynan habardar edik. Besjyldyqtardyń bıik belesinen kórinip, 70-shi jyldardyń basynda Lenın ordenimen marapattalǵan bolatyn. Keńes ókimeti kelmeske ketip, táýelsizdik alǵannan keıingi qıyn kezeńderde mundaı irgeli keńsharlardyń sharýasy teńselip, jekeshelendirý tusynda múlde quldyrap ketken edi. Áıtse de bul sharýashylyqtyń ujym músheleri bereke-birlikke uıyp, ózderine tıesili mal-múlkin, jer-sýyn burynǵy kúıinde saqtap qalýǵa bekem bel baılapty. Árıne, jekeshelendirý kezinde ózderiniń paılaryn alyp ketkender de bolǵan. Degenmen, olardyń kóbi keıin qaıta oralypty.
Biz osy kooperatıv týraly naqty málimetterdi bilý úshin Talǵar qalasynyń ońtústik aımaǵyna ornalasqan ujymda bolǵan edik. Kooperatıv tóraǵasy Ivan Tıhonovıch Karamshýkti keńsesinen jolyqtyrdyq. Eńseli azamat jyly qabyldap, arǵy-bergi kezeńder týraly sheshile áńgime sabaqtady. Bólmesi jupyny bolǵanmen, eńbektegi jetistikteri men shyqqan bıigi kimdi de bolsa rıza etkendeı.
– Týǵan jerim Kókshetaý óńiri edi. Tyń ıgerýge qatystym. Keıin osy Lenın ordendi «Almaty» kolhozyna kelip, sodan beri ár túrli qyzmetter atqardym. 2002 jyldan beri kooperatıvke jetekshilik etip júrmin, – degen ol ujymdaǵy jalpy jer kólemi 42 197 gektar bolsa, onyń 2184 gektary egistik, 70 gektary shabyndyq, 39522 gektary jaıylymdyq jer ekenin aıtty.
Kooperatıvte 4 bólimshe, 4 sút kesheni, 5 egin egýmen aınalysatyn traktory brıgadasy, qoı fermasy, asyl tuqymdy jylqy zaýyty, ózge de sharýalary bar eken. Barlyq jumysshylardyń sany 870-ten assa, zeınetkerler 320-ǵa taıaý kórindi. Mal sanyna keletin bolsaq, qoı 15470 bolsa, onyń 9 myńy saýlyq, 2617 bas sıyrdyń 1120 saýyn sıyrlar, al 354 bas jylqynyń 90-ǵa jýyǵy asyl tuqymdy.
– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy alasapyranda, naqtylaı tússem, 1993 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaev bizdiń keńsharǵa keldi. Jaǵdaıymyzdy surady. Men ol kezde №1 bólimsheniń meńgerýshisi edim. Prezıdent aýyldyń jaǵdaıy qıyn, ash otbasylar bar dep estımin, senderde qalaı, dedi. Men adam jumys istese, ash bolmaıdy, qazaqta «Jatqanǵa jan jýymas, júrgenge jórgem ilinedi» degen sóz bar ǵoı, dedim. Prezıdent jyly jymıyp kelip, qolymdy aldy. Shyny kerek, aýylda eńbek etseń ash ta, jalańash ta bolmaısyń. Qolyń qımyldasa, aýzyń qımyldaıdy. Men muny óz tájirıbemnen kórip, bilip otyrmyn. Biz KSRO zamanynda bir sıyrdan 3900, keıde 4 000 lıtr sút saýsaq, sony maqtan sanaıtynbyz. Qazir bizdiń ujym bul kórsetkishti 5 myńnan asyryp, 7 myń lıtrge jetkizip otyr. Et óndirýden de kórsetkishimiz jaqsy. 2002 jyly Germanııadan Doıtche-Merınoflıaıshshaf tuqymyn shyǵaratyn sharýashylyqtan úsh bas asyl tuqymdy qoshqar ákelgen edik. Olardyń árqaısysyn elimizge jetkizý shyǵyny 2,5 myń dollardy qurasa, odan ósken tuqym qazir myńdap sanalyp otyr. Jaqynda asyl tuqymdy malǵa arnalǵan úlken semınar ótkizdik. Sonda álgi asyl tuqymdy qoılardyń keıbiri 141-142 kılo tartty, deıdi tóraǵa.
Germanııadan ákelgen asyl tuqymdy qoshqar men óz elimizdegi saýlyq qoılardy shaǵylystyrý arqyly alǵan asyl tuqym úshin arnaıy patent alypty. Sol sekildi 2003 jyldan beri AQSh-tyń Pensılvanı ýnıversıtetiniń mamandarymen birlesip, sıyr uryǵyn almasý nátıjesinde asyl tuqymdy buzaýlar ósirip jatqanyn da aıta ketsek deımiz. Bul týraly sıyr fermasynyń meńgerýshisi Sanat Nııazov bylaısha áńgimeleıdi. Men 17 jyldan beri osynda taban aýdarmaı eńbek etip kele jatyrmyn. Saýyn sıyrdan jyl saıyn et pen sútti mol alý jolyndaǵy izdenisterimiz óz nátıjesin berip keledi. Aıtalyq, asyl tuqymdy buzaýlar 4-5 aıda 160 kıloǵa deıin salmaq tartsa, asyl tuqymdy sıyrlar 7 myń lıtrge deıin sút berýde. Bıyl 1400 tonna shóp daıyndadyq. 1500 tonna súrlem salyp, 10 myń tonna ózge de mal azyqtaryn ázirledik. Bizdiń saýyn sıyrlar bir jyldyń 365 kúninde 3 ret saýylady. Kooperatıvimizde negizinen «Alataý» sıyry ósiriledi. Ana bir jyldary sol tuqymnyń sapasy tómendep ketken edi. Amerıkalyqtarmen jumys isteý nátıjesinde qazir et pen sútti mol beretin, burynǵy sur túsine beıimdeý jumystary júrgizilip jatyr. Bıyl 80-deı asyl tuqymdy qunajyn satýǵa qol jetkizdik. Osy arada men myna bir nárseni de aıta ketsem deımin. Bizge sút óndirgenimiz úshin dotasııa beredi. Ol 1 lıtr úshin 25 teńgeni quraıdy. Osynyń ózinen-aq biraz paıda kórip otyrmyz. Al biz sútti 16 jyldan beri «Fýd Masterge» 105-107 teńgeden ótkizip kelemiz. Súttiń sapasy men tazalyǵyna qyzyǵýshylar sońǵy kezderi kóbeıip keledi. Al bizde eńbek etetin azamattar kúnine 2 ret tegin tamaq ishedi. Sonymen qatar, arzan baǵamen kartop, pııaz, maldaryna jem-shóp alýyna jaǵdaı jasalǵan, degen ol bólimshege qarapaıym jumysshylar men saýynshylardyń keletinin, al jas mamandardyń mundaı iske at izin salýǵa beıim emesin alǵa tartty.
Al 90 asyl tuqymdy jylqyny 17 adam kútip-baptaıdy eken. Onyń 20-syn túrli sport oıyndaryna beıimdeý jumysy qolǵa alynǵan. Jaqynda úlken at báıgesi bolyp, sonda «Aıǵasqa» atty tulpar topty jaryp, júlde alypty. Kooperatıv tóraǵasy jylqy sharýasyna kelgende marqaıa sóılep, taza tuqymdy aǵylshyn jylqylaryn satýdan da mol paıda túsip jatqanyn jetkizdi. Bıyldyń ózinde 18 asyl tuqymdy jylqyny 7 myń dollardan ótkizipti.
Kooperatıv tek qana mal sharýashylyǵymen aınalysyp qoımaı, jemis-jıdek, júgeri, qyzylsha, kartop, pııaz – halyqqa ne kerektiń bárimen shuǵyldanyp jatqanyna kýá boldyq. Sharýashylyq músheleri ózderin tolǵandyryp júrgen máselelerin de tilge tıek etti. Mysaly, bıyl 40 gektar jerge qant qyzylshasyn ekken eken. Onyń ár gektarynan 600 sentnerden ónim jınalypty. Buryn Almatynyń irgesindegi Buryndaı eldi mekenindegi qant zaýytyna ótkizetin bolsa, endi onyń jumysy toqtap qalǵaly olar Taraz qalasyna jiberetin bolypty. Buryn ár tonnasyn 11 500 teńgeden ótkizse, endigi jerde 8 myń teńgeden aspaıtynyn estigen eńbekkerler bolashaqta qant qyzylshasyn egýden bas tartatyndyqtaryn alǵa tartady.
Kooperatıv eńbekshilerin tek aılyqpen qamtamasyz etip qana qoımaı, olardyń ár jylǵy demalysyna 13 jarym mıllıon teńge qarastyrylyp, tegin joldamalar berip, shıpajaılarǵa jiberip otyratynyna da kýá boldyq. Ujymnyń mádenıet saraıynda bolǵanymyzda onyń kúrdeli jóndeýden ótkenin, ónerpazdardyń ázirlenýine barlyq jaǵdaı jasalǵanyn, ásirese, oqýshylardyń sabaqtan tys ýaqytta bı ónerimen aınalysatynyn kórdik. Sol ónerli jastar bıyldyń ózinde Eýropanyń 3 memleketinde, atap aıtqanda, Ispanııa, Fransııa, Italııada bolyp, júldeger atanǵanyn estip, bildik. Oqýshylarmen qatar, muǵalimderge jasalyp jatqan jaǵdaılar da molynan eken. Egistik alqabynda bolǵanymyzda kelesi jyldyń mol ónimine negiz bolatyn zıab kóterý qyzý qolǵa alynypty. Qazirde 1 000 gektar jer aýdarylǵanyn kórdik.
– Árbir qaýyrt naýqan aıaqtalǵannan keıin eńbekkerlerdi eki aptalyq demalysqa jiberip otyramyz. Ol kezde olardyń aılyǵy júrip jatady, – deıdi kooperatıv tóraǵasy Ivan Tıhonovıch.
Keıbir jerler aqysyz demalysqa jiberip jatqanda mynandaı ıgilikti is kimniń de bolsa mereıin ósiredi eken. Ol sonymen birge, kadr daıyndaý máselesin tilge tıek etip, kelgen jas mamandardyń aldymen jumystyń jaıy emes, eńbekaqyny sóz etetinin aıtyp, sońǵy jyldary ózderiniń qarjysymen qajet mamandardy joǵary oqý oryndarymen kelisim-shartqa otyrý arqyly ázirlep jatqanyn nazarǵa saldy.
Jumǵan judyryqtaı bolyp, eńbektiń nebir ádemi úlgisin kórsetip kele jatqan kooperatıv ár jyldyń sońyn 30-50 mıllıon teńge paıdamen aıaqtap otyratynyna naqty dálelder arqyly kóz jetkizdik. Ujymnyń malshysymen de, eginshisimen de sóılesseń, qaı-qaısysy da shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı, saqtap qalǵan máshıne-traktor stansasyn, maı quıý beketterin, qurylys ýchaskesin, mal fermalaryn, egin alqaptaryn, eń aıaǵy, óndirgen ónimderin ólsheıtin ornyn, jemis-jıdek saqtaıtyn jertólelerin maqtanyshpen aıtady. Biz osynyń bárin eńbegimizben, bereke-birligimizben saqtap, barlyqqa keltirip otyrmyz. Endi muny keıingi urpaqqa qalybyn buzbaı tapsyrýdy maqsat etip otyrmyz, deıdi.
Súleımen MÁMET.
