El ıgiligi turǵysynan

Munaı – jahandyq ekonomıkanyń qoz­ǵaýshy kúshi. Ýaqyttyń ózi dáleldegen bul tujyrymdy búkil álem áldeqashan moıyn­daǵan. Qazaqtyń baǵy úshin Ta­bı­ǵat-ana qasıetti jomart dalamyzdy qara altynnan da kende qaldyrmapty. Mine, osy qazyna­myzdyń arqa­syn­da biz ókpeni qosqan óliara kezeńderdiń qıyndy­ǵyna tótep berip, dúnıe júzin turalatqan keshegi jahandyq ekono­mıkalyq jáne qarjy daǵda­rysynan da ta­qyrlanbaı shyqtyq. El Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵy ishindegi respýblıkamyzdyń qol jetkizgen eko­no­mıkalyq jetistikteriniń negizgi tuǵyry da osy qasıetti dalamyzdyń qoı­naýyna búkken munaı men tabıǵı gazdyń arqasy ekendigi aqıqat. Táýelsiz Qazaqstan­nyń qarqyndy ekonomıkalyq damý úrdisi taıaý bolashaqta taǵy da osy tabıǵı baılyqta­rymyz – munaı, gaz jáne basqa shıkizattarǵa tikeleı baıla­nysty bolatyndyǵy da ja­syryn emes. Munaı jáne gaz óndirý el ekonomıka­synyń basym da tabysty salalarynyń birinen sanalady. Qazirgi tańda Qazaqstanda kómirsýtegi shıkizatynyń 200-den astam ken orny anyqtaldy. Munaı jáne gaz mınıstri Saýat Myńbaevtyń málimdeýinshe, qazir elimizde zerttelgen munaı qory 5,7 mıllıard tonna kóleminde bolyp otyrǵan kórinedi. Bul kórsetkish Qazaqstandy álemdegi munaı óndirýshi elderdiń alǵashqy ondyǵy­nyń qata­ryna qosady.  

Álem- degi alatyn orny	Elder	Qory mlrd.barr.	Álemdik mlrd.t.	qordaǵy %-dyq úlesi
1.	Saýd Arabııasy	264,2	37,7	21,3
2.	Iran	138,4	19,8	11,2
3.	Irak	115,0	16,4	9,3
4.	Kýveıt	101,5	14,5	8,2
5.	Birikken Arab Ámirlikteri	97,8	14,0	7,9
6.	Venesýela	87,0	12,4	7,0
7.	Reseı	79,4	11,3	6,4
8.	Lıvııa	41,5	5,9	3,3
9.	Qazaqstan	39,8	5,7	3,2
10.	Nıgerııa	36,2	5,2	2,7
	OPEK-ke múshe elder	934,7	133,5	75,5
	Búkil álem	1237,9	176,8	100,0

Búginde Qazaqstan TMD elderi ishinde Reseıden keıingi ekinshi iri munaı óndirýshi el bolyp tabylady. Al álemdegi munaı óndi­rýshi 90 eldiń ishinde Qazaqstan alǵashqy otyz­dyqqa kiredi. Sonymen birge, respýb­lıkamyzdyń energetıkalyq rynogynyń áleýetin kóterýde tabıǵı gazdyń alatyn orny da eleýli. Qazir elimizde 3 trıllıon tekshe metr zerttelgen tabıǵı gaz qory bar. Kaspıı jaǵalaýyndaǵy munaı-gaz kenishteri, Torǵaı, Ońtústik Mań­ǵysh­laq, Soltústik Ústirt aýmaǵynda negizinen 100-den astam gaz kenishteri shoǵyrlanǵan. Anyqtalǵan tabıǵı gaz qory boıynsha Qazaqstan álemde 15-shi oryndy ıelenedi. Jalpy, elimizdiń tabıǵı gaz qory boıynsha áleýeti 10 trıllıon tekshe metrge jetedi dep eseptelinedi. Onyń 90,2 paıyzy Kaspıı teńizi jaǵalaýy túbekterinde shoǵyrlanǵan. О́kinishke oraı, qazynaly jerimizdegi mu­naı men gaz kenishteri jetkilikti bolsa da, ondaǵy memleket úlesi áli de mardymsyz. Jalpy, munaı-gaz shıkizatyn óndirýdegi memleketimizdiń úlesi qazirgi tańda 27 paıyz deńgeıinde ǵana. Al kómirsýtegi shıkiza­tyn óndirýdiń basym áleýeti sheteldik kompanııalardyń enshisinde qalyp otyr. Sonymen birge, strategııalyq baǵytta biz áli kúnge deıin óńdelmegen shıkizat eksport­taýdy qanaǵat tutyp kelemiz. Munaı-gaz óńdirý salasyn saralaýdan ótkizetin bolsaq, qazir elimizdiń bul shıkizat óndirisine sheteldik kompanııalardyń kóptep kirip ketkeni shyndyq. Ásirese, sońǵy jyldary elimizdiń qara altynyn ıgerýge Qytaı memleketi tarapynan erekshe belsendilik tanytylyp otyrǵanyn ańǵarýǵa bola­dy. Jobalardaǵy túrli elderdiń úlesi myna kesteden anyq baıqalady.

Jobalar	Jobalardaǵy memleketterdiń úlesi
	AQSh	Qazaqstan	Qytaı	Reseı
Kaspıı qubyr jelisi konsorsıýmy	15 %	19 %	–	31 %
«Batys Qazaqstan – Qytaı» munaı qubyry	–	50 %	50 %	–
«Qazaqstan – Qytaı» munaı qubyry	–	50 %	50 %	–
Teńiz kenishin ıgerý (qory mlrd. t.)	50 %	20 %	–	5,0 %
Qarashyǵanaq kenishin ıgerý	20 %	–	–	15 %
«Mańǵystaý-munaı-gaz» kenishin ıgerý	–	50 %	50 %	–
Qumkól kenishin ıgerý	–	33 %	67 %	–
Shymkent MО́Z	–	50 %	50 %	–
Qashaǵan kenishin ıgerý	25,3 %	16,81 %	–	–

Sońǵy onjyldyqta Qazaqstan ekonomıka­synyń qarqyndy damýy munaı-gaz salasyn­da otandyq kompanııalardyń belsendiligin arttyrýǵa múmkindik týǵyzyp otyr. Sonaý bir Odaq ydyraǵan óliara kezeńde ekonomı­kamyzǵa kóbirek ınvestısııa tartý maqsaty­men munaı-gaz salasyna ınvestısııa ákelgen sheteldik kompanııalarǵa kóptegen jeńil­dikter jasaldy. Qara altyn qorynan olar sol kezde kóp úles te alyp úlgerdi. Mine, endi osy keleńsiz­dikterdiń ornyn toltyrý úshin Úkimetimiz otandyq kompanııalarǵa basym­dyq berý maqsatynda birqatar zańnamalyq normatıvter qabyldady. Qazir Úkimettiń basty strategııasy elimizdiń munaı-gaz sektorynda memlekettik úlesti barynsha arttyrý bolyp otyr. Bul baǵytta qol jetkizgen jetistikter de barshylyq. Ásirese, 2005-2009 jyl­dary munaı-gaz salasynda memlekettik úlesti arttyrý maqsatynda birqatar ıgi jobalar júzege asyryldy. Atap aıt­qanda, Soltústik Kaspıı jobasynda Qazaq­stannyń úlesi 16,81 paıyz­ǵa ósti. «Qaz­germunaı» birlesken kásipornynyń 50 paıyz aksııasy, «Petro­Qa­zaqstan» AQ-tyń 33 paıyz aksııasy, Shymkent MО́Z-diń 50 paıyz aksııasy, «Mańǵystaýmunaıgaz» AQ-tyń 50 paıyz aksııasy, Pavlodar munaı-hımııa zaýyty­nyń 100 paıyz aksııasy memleket úlesine qaıta­ryldy. Sonymen birge, «Qaz­MunaıGaz» ulttyq kompa­nııasy Batýmı munaı ter­mınalynyń baqylaý jasaý paketine ıe boldy. «Qaz­Munaı­Gaz» AQ reseılik «Gazprom» kompa­nııasymen birlese otyryp, Orynbor gaz óńdeý zaýytynyń bazasynda árqaısysy 50 paıyzdyq úlespen birlesken kásiporyn qurdy. Ústimizdegi jyly elimiz gollandtyq «RýmPetrol Grýpp» kompanııasynyń 75 paıyz aksııasyn ıelendi. Bul kompanııa Rýmynııa memleketinde qýaty 15 mıllıon tonna munaı óńdeıtin eki zaýytqa, 600-den astam janar-jaǵarmaı stansalaryna ıelik etedi. Bolashaqta osy kompanııa ınfra­qurylymy arqyly qazaqstandyq munaıdan alynǵan ónimderdi Fransııa, Rýmynııa, Bolgarııa jáne basqa eýropalyq mem­leketterdiń aýmaǵynda satýǵa múmkindik týdy. Árıne, elimizge kelip jatqan ınvestısııa­lardyń otandyq ekonomıkamyzdy damytý úshin tıimdi ekendigi daýsyz. Alaıda, keıbir ınvestorlar tarapynan jasalyp jatqan túrli «jomarttyqtar» eriksiz alańdaýshylyq týǵyzady. El ekonomıkasynyń kósh­basshysy bolyp tabylatyn munaı-gaz salasynda shetel kompanııalarynyń «QazMunaıGaz» UK» AQ-pen básekelestik jasaýy ekonomıkalyq jáne ulttyq qaýipsizdigimizge kóleńke túsir­meýi tıis. Qoryta kelgende, jer qoınaýyn­daǵy qara altyn qory el ekonomıkasynyń áleýetin aıqyndamaıdy. Bul tabıǵı qazba baılyqtary keshendi túrde ıgerilip, tek shıkizat kúıinde emes, óńdelgen ónimder kúıinde eks­porttalatyn bolsa, bul salada otandyq kompanııa­lardyń úlesi sheteldikterden basym bolǵanda ǵana jomart jerimizdiń qoınaýyndaǵy qazynamyz el múddesine, urpaq ıgiligine aınalmaq. Jylqybaı JAǴYPARULY.