Jeruıyq – Jetisý!

26-27 qazanda Astanada Almaty oblysynyń kúnderi ótedi

Bastaǵy baqty  baǵalaýdan utarymyz kóp

– Ańsar Tursynhanuly, Al­­maty oblysy agrarlyq salaǵa meılinshe arqa súıeı­tin óńir. Demek, áńgimeniń áýel­gi jelisin osydan bastasańyz. – Iá, bizge Táńirdiń ózi Jetisý ólkesin zor yqylaspen syı­ǵa tartqan dep bilemiz. О́ıt­keni, taý dese taýy, baý dese baýy bar, shóli de, kóli de jetkilikti. Sýly, nýly Alakól men Bal­qash­tyń atyrabynda geo­gra­fııa­lyq jer bederiniń barlyq sı­patty ásem kórinisin kezdestiremiz. Kıeli atamekenimiz aýyl sharýashylyǵyn óris­te­týge áb­den qolaıly. Tamyl­jy­ǵan ta­bı­ǵaty bereke bas­taýy. Son­dyq­tan da bıylǵy jyl­dyń qańtar-qyrkúıek aı­laryn­da aýyl sha­rýa­shylyǵy óniminiń jalpy kó­lemi 202 mlrd. teńgeni qurady. Jalpy egin sharýashylyǵy sa­lasyn qol­daýǵa memleketten 2,7 mlrd. teńge qarajat ju­myl­dyryldy. Qysqa ázirlik te erte bas­taldy. Bıyl 1 mln. 550 myń tonna shóp, 77 myń tonna pishendeme jınaý josparlansa, qazir naqty 2 mln. 16 myń tonna shóp jáne 77,0 myń tonna pishendeme mal qystaýlaryna tasymaldandy. Azyq-túlik molshylyǵyn jasaý basty shart desek, jemis-jıdek ósirýmen 800-den astam sharýashylyq qurylym­dary aınalysady. Kópjyl­dyq ekpe aǵashtarynyń kóle­min arttyryp, ıntensıvti úlgi­degi baq otyrǵyzý úshin memleket tarapynan 225,0 mln. teń­ge qoldaý kórsetildi. Sonyń nátıjesinde sharýa qoja­lyq­tary 317 baq pen 7 gektar jú­zim­dik otyrǵyzsa, búginde 35 gektarlyq 459 jylyjaı ju­mys istep tur. Osy maqsattaǵy jumystarǵa jyl basynan beri 1622,1 mln. teńgege 462 dana aýyl sharýashylyǵy tehnıka­lary alyndy. О́tken merzimde sút óndirý 537 myń tonnany qurady, 197,2 myń tonna et óndirildi. Qazir oblys kóleminde 1003,0 myń bas múıizdi iri qara, 3734,6 myń bas qoı men eshki, 272,3 myń bas jylqy, 6,5 myń bas túıe jáne 10201,6 myń bas qus ósirilýde. «Múıizdi iri qara etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý» jobasy sheńberinde oǵan qaty­sý­shy sharýashylyqtarǵa 878 asyl tuqymdy, etti baǵyttaǵy buqalar satyldy. Jańadan 7308 bas iri qara ósiretin 83 fermerlik sharýashylyq qu­ryl­­dy. Mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik «Sybaǵa» baǵdarlamasy júzege asyryla bastady. Se­leksııalyq-asyldandyrý ju­my­synyń kórsetkishteri jaq­sar­dy. Ár analyq bastan ortasha 5000 kılogramnan artyq sút saýatyn Eńbekshiqazaq aý­danynyń «Adal» Agroó­ner­ká­sip­tik kesheni» AQ, Alakól aý­danynyń «Taý Samaly LTD» jáne Talǵar aýdanynyń «Baıserke Agro» JShS-niń taýar­ly-sút fermalaryna jańǵyrtý júrgizildi. Balqash aýdanyn­daǵy qýattylyǵy 5 myń basqa arnalǵan bordaqylaý alańy­nyń qurylysy aıaqtalýda. Maldárigerlik aldyn-alý sha­ralary da merzimine saı júrgizilýde. Oblysta 144 mal soıý nysandary jumys ja­saı­dy. Jyl basynan beri 19 qaı­ta óńdeý kásiporyndary iske qosylyp, 2 óndiriske keńeıtý júrgizildi. Jalpy aýyl sha­rýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýmen 935 kásiporyn aına­ly­sady. О́ńirlik ındýstrııa­lan­dyrý kartasy aıasynda Qap­shaǵaı qalasyndaǵy syıymdy­ly­ǵy 13 myń tonna kókónis saqtaý qoımasy táýelsizdik mereıine oraı iske qosylatyn nysandar qatarynda. – Árıne, Jetisý eliniń tur­mys-tynysy aýyl sha­rýa­­shylyǵymen shektelmeıtini anyq. Sońǵy jyl­dary El­basy Joldaýyna saı údemeli qarqynmen al­ǵa basqan óner­ká­si­p­­tiń, ındýs­trııa­lyq-ınno­va­sııa­lyq damý baǵ­dar­­la­ma­synyń júzege asyry­lýy­nyń jaıy qalaı? – Bul saladaǵy jalpy kórset­kish­terdiń qalyptasýyna óńdeý ónerkásibi eleýli yqpal etip, onyń úles salmaǵy 81,6 paıyzdy qu­rady. 2010-2014 jyldarǵa ba­ǵyt­­talǵan údemeli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damýdyń mem­le­ket­tik baǵdarlamasy aıasynda 4746,7 mlrd. teńgeni quraıtyn 33 ınvestısııalyq jobalar iske asy­rylýda. Indýstrııalandyrý kar­ta­sy sheńberinde oblys ákimdigi tarapynan jalpy 73,9 mlrd.teń­gelik 27 ınvestısııalyq jobalar bekitilgeni belgili. Bıylǵy jyldyń birinshi jar­ty­­synda 5 joba júzege asty. Olar­­dyń qatarynda Ile aýda­nynda qýat­tylyǵy 10 myń tonnalyq tikbu­ryshty qubyrlar shyǵaratyn «Kom­panııa SONIK» zaýyt qury­ly­synyń jobasy Memleket bas­shy­synyń qatysýymen 4 shildede ótkizilgen telekópir aıasynda tu­saýy kesilip, iske qosyldy. Jáne osy aýdanda qýattylyǵy boıynsha 400 tonna premıks jem qospasy men konsentrattar shyǵaratyn «Kor­movık-Evrotehnologııa» JShS jobasy, «IýrInvestStroı» JShS-niń asfalt shyǵa­ratyn zaýy­ty, Talǵar aýdanynda 1200 tonna sút ónimderin shyǵa­ra­tyn «Baı­serke Agro» JShS-i zaýy­tynyń qurylys jobasy men «Hýndaı Avto Trans» JShS-niń «Hyundai» júk kólikteri men avto­býstaryn iri toraptyq jınaý jo­ba­synyń birinshi kezektegi qury­ly­sy da iske qosyldy. Al, ekinshi jarty jyldyqta ındýstrııa­lan­dy­rý kartasymen 3 joba, atap aıt­qanda Tekelidegi «Green House-Zelenyı dom» JShS-niń 3,65 gektar jerdi alatyn jylyjaıy, Qaınar AKB seriktestiginiń bu­ryn-sońdy Qazaqstanda óndiril­me­gen qorǵasyndy-qyshqyldy akkýmýlıatorlar batareıalaryn shyǵarý óndi­ris oryndary men qosymsha taǵy 2 jobany ındýstrııalandyrý karta­sy­na engizý usynylyp, jú­ze­ge asyrý kózdelýde. – Ár jyldyń ózindik ereksheligi bar ǵoı. Aǵymdaǵy jyl­ǵy erekshe oqıǵalar sanatyna qaısysyn jatqyzýǵa bolady? – Iá, erekshe demekshi, oblys aý­­maǵynda respýblıkalyq ındýs­t­rııa­­landyrý kartasy aıasynda mı­nıstrlikterdiń jáne memlekettik holdıngterdiń jaýapkershiligine bekitilgen jalpy somasy 7674,3 mlrd. teńgeni quraıtyn jeti joba iske asyrylýda. Sonyń ishinde qýaty 300 megavatt «Moınaq» sý elektr stansasynyń orny bólek. Muny shyn mánindegi el táýel­siz­diginiń zor jetistigi degen jón. Ol Shveısarııa men Qytaıdan keıin jer astyn uńǵylaý ádisimen sa­lyn­ǵan úshinshi stansa. Osy ny­san­dy iske qosý arqyly eli­miz­diń ońtústik óńiri jaryq kózi­men jetkilikti qamtamasyz etiledi. Elektr qýatynyń jyldyq ortasha shy­ǵa­rylymy 1 mlrd. kvt.saǵat. Búginde Sharyn ózeniniń aǵy­ny­men Bestóbe sý qoımasy tol­ty­rylyp jatyr. Buıyrsa, 11 jel­toqsanda birinshi kezeńi, al 28 jel­­toqsanda ekinshi kezeńi iske qosyla­dy dep josparlanǵan. Osy tusta jáne bir qýanar­lyq oqıǵa qataryna Balqash jylý elektr stansasynyń qury­lysyn koreılik ınvestorlarmen birlese salý máselesiniń oń sheshim tapqanyn da aıtqan jón. Barshaǵa belgili, Elbasy jýyrda Koreı Respýblıkasynyń delega­sııa­syn qabyldaǵanda osy máse­le­niń kúrmeýi sheshilgeni zor jetistikter qatarynda ekenin rıza­shy­lyqpen aıtamyz. – Jurt ıgiligi úshin jarqyn jobalardyń júzege asqany zor mereı. Al endi oblys halqy­nyń qazanyn kúndelikti qaı­na­týǵa qarymdy úlesi bar shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń jaǵ­daıyna toqtala ketseńiz, ar­tyq bolmas. – Bul salada 267 myńǵa jýyq adamdy jumyspen qamtıtyn 92,8 myń sýbekti bar ekenin jáne olar­dyń shyǵarǵan ónimi men kór­setken qyzmetiniń kólemi 348,1 mlrd. teńgeni quraǵanyn aıtýǵa bo­la­dy. «Bıznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasy aıasynda ká­sip­kerlikke qoldaý kórsetý la­ıyq­ty jalǵasyn tabýda. Bıyl baǵ­darlama boıynsha 908,2 mln.teńgege memlekettik qoldaý kór­se­tildi. Paıyzdyq mólsherlemege sýbsıdııa berý úshin 25 joba, bank nesıelerin jartylaı kepildendirýde bir jáne ındýstrıaldy ınfraqurylymdy damytýda 4 joba maquldandy. – Halyqtyń baqýatty tur­my­synyń tiregi – turǵyn úı, sodan soń ártúrli kommýnıkasııalar ekenin eskersek, osy já­ne ál-aýqattyń artýy baǵy­tyn­da atqarylǵan jumys­tar­dyń barysy týraly da oqyr­mandarymyzdy habardar etip ótseńiz. – Iá, bıyl oblys boıynsha ótken merzimde memlekettik tur­ǵyn úı baǵdarlamasymen 519,8 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, qurylys ju­mystarynyń kólemi 108,5 mlrd. teńgeni qurady. «Aq bulaq» baǵ­dar­lamasy aıasynda 49 sý júıesi nysandarynyń qurylysy jáne qaıta qurylymdaý jumys­tary jos­parlanyp, oǵan 6,1 mlrd. teńge jumsaldy. Elektr­men jab­dyq­taý, eldi mekenderdi gazdan­dyrý, jol salý men jóndeý ju­mys­tary da oıdaǵydaı júzege asty. Aıtalyq, bıyl barlyǵy 198,8 shaqyrym jáne 495 myń sharshy metr avtomobıl jol­dary jóndelip, jergilikti mańy­zy bar Saryózek – Qorǵas – Qo­ǵa­ly – Kóksý – Qarabulaq avto­jol­dary, Almaty-1 – Shamalǵan – Uzynaǵash, Almaty – О́skemen, Esik – Qyrbaltabaı – Jetigen, ta­ǵy basqa jol telimderine kúr­de­li jóndeý jumystary júrgizildi. Ekonomıkanyń oń qarqynmen damýy áleýmettik damýǵa da óz yqpalyn tıgizdi. Jan basyna shaq­qandaǵy ortasha nomınaldyq tabys 6,4 paıyzǵa artyp, ortasha aılyq aqy 65 myń teńgeden asty. – Shákirtterge básekege qabi­letti bilim berý asa mańyzdy. Oblys bıýdjetiniń qomaqty mól­sheri bilim berý salasyna jumsalatyny sondyqtan. Osy­nyń qaıtarymy, salanyń alǵa basýy qanshalyqty deńgeıde? – Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵ­darlamasyn iske asyrý­dyń ta­bys­­tylyǵy eń aldymen Elbasy­nyń osy salany jań­ǵyr­tý maq­sa­tyn­da qoıǵan mindetteri men tap­syrmalaryn atqarýǵa ba­ǵyttalǵan. Oǵan jumsalatyn bıýd­jet qazir 73 mıllıardtan astam teńgeni qurap, ótken jylǵy­dan 23,6 paıyzǵa artty. – Halqymyz «áýelgi baılyq» dep esepteıtin densaýlyq saqtaý salasynyń mańyzdylyǵy tipti erekshe. Ol týraly ne der edińiz? – Bul salaǵa 2011 jyly 41,3 mlrd. teńge bólindi. Dárigerler men orta býyn medısına maman­dary­nyń qatary jyl saıyn ósip kele jatqanyna qaramastan, eńbek etip júrgen dárigerlerdiń 35-40 paıyzy zeınetkerler men zeınet jasyna ja­qyn­daǵandar. Sondyq­tan kadr má­selesin sheshý tolǵaq­ty proble­ma­nyń birine aı­nalyp otyr. Desek te,­ jańadan sa­lynyp jatqan emdeý mekeme­leriniń sa­ny arta túskenin, dári-dármek­ter­men qamtamasyz etý­diń jaqsar­ǵa­nyn, sapaly medısı­na­­lyq kómek kórsetý úshin álemdik standart­tar­ǵa saı jańa qural-jab­dyq­tar­dyń barynsha kele bas­taǵa­nyn aýyz toltyryp aıtýǵa bolady. Qazir oblysta 16 tele-mobıldik medısına ortalyǵy, eki sanıtarlyq avıasııa bólimshesi, Taldyqorǵan qalasyndaǵy ob­lys­tyq aýrýhanada ambýlator­lyq-mobıldik keshen, naýqas­tar­dyń ártúrli aýrýlaryn tekserý úshin qazirgi zamanǵy kompıýterlik 3 tomograf, 8 mammograf, ja­ńa týǵan náresteler úshin 30 SIPAP apparaty, 73 kıývez jáne ókpeni jasandy jolmen demal­dy­ratyn 30 apparat jumys isteıdi. 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» baǵdar­la­masyn iske asyrý úshin oblys óziniń strategııalyq baǵdarla­ma­syn qabyldaǵan. Onyń negizgi mindetteri qatarynda adamnyń ortasha ómir súrýin 70 jasqa jetkizý, týberkýlez aýrýynyń kór­set­kishin meılinshe azaıtý, tur­ǵyn­dardy tegin dári-dármekpen qam­ta­masyz etý deńgeıin kóterý, sala­matty ómir saltyn qalyp­tas­tyrý jáne basqa da asa mańyz­dy maq­sat­tar basshylyqqa alynǵan. – Oblys sportshylarynyń óreli tabystarynan respýblıka jurtshylyǵy jaqsy habardar. Endi osy jetistikter men mádenıet salasyndaǵy mánerli máseleler týraly aıtsańyz. – Ol ras. Bizdiń ziltemir kóte­re­tin sportshylarymyz el namy­syn qorǵaýda árdaıym jeńis týyn jelbiretip júr. Erler men áıelder komandasyndaǵy chem­pıon­darymyzdyń esimin qazir álem tanydy. «Jetisý» fýtbol ko­mandasynyń bıylǵy aıaq alys­y­nan da zor úmit kútemiz. Jýyrda Taldyqorǵan qala­syn­daǵy Qaratal shaǵyn aýda­nyn­da taǵy bir jańa nysan – tennıs korty ashyldy. Bul jas­tardyń jarys ótkizýine, shyńda­lyp, shynyǵýy­na jaqsy múm­kin­dik týdy degen sóz. Alakól aý­da­nynda sport ba­za­synyń, Ile jáne Talǵar aýdan­darynda stadıon­dar­dyń quryly­sy júrgizilýde. Mádenıetke de zor kóńil bó­linip otyr. Raıymbek aýdanynda Saty, Kerbulaqta Basshı, Kóksý­da Aqtekshe jáne Balqash aýda­ny­nyń Aqkól aýylynda 4 mádenıet úıi ashyldy. Mádenıet mekemelerin kúrdeli jóndeýden ótkizý úshin 946,5 mln.teńge, mate­rıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaı­tý­ǵa 168,5 mln.teńge bólindi. Qosymsha 21 kitaphana ashylyp, kitap qoryn tolyqtyrý úshin 14,4 mln. teńge baǵyttaldy. Sonymen qatar, aqıyq aqyn Muqaǵalıdyń 80 jyldyq mereı­toıy da saltanatty túrde atalyp ótildi. Oǵan 50 myńnan astam adam­nyń qatysqany onyń qandaı dárejede uıymdastyrylǵanyn kórsetse kerek. Buǵan qosymsha aýdandar men qalalardyń mádenı kúnderiniń jyldaǵy dástúrge saı tabysty ótkizilýi oblys máde­nıetiniń shyraıyn kirgizip otyr­ǵanyn aıtqan durys. – Ańsar Tursynhanuly, bıyl­ǵy jyly táýelsizdiktiń 20 jyldyq mereıi atalyp, ótilgeli otyr. Bul jaıly óz tolǵanysyńyz ben sóz sońynda oqyrmandarǵa jetkizsem degen jeke oıyńyz bar shyǵar. – Táýelsizdik týraly bıyl kóp aıtyldy. Odan asyryp, ja­ńa­lyq asham deý ábestik shyǵar. Alaıda, suraq qoıylǵan soń jeke pikir aınalasynda tolǵansaq, Tá­ńirdiń syıymen toqsan birinshi jyly eshbir kıkiljińsiz kele salǵandaı bolǵan táýelsizdiktiń shynaıy mánin bizdiń adamdar endi-endi sezine bastaǵandaı kórine­di maǵan. Bastaǵy baqty baǵalaı bilgennen utarymyz kóp jáne onyń ózi bir óner bolsa kerek. Sondyqtan da, qandas­tary­myz­dyń keıbir beıqamdyǵy men jaıbasarlyǵyna, ysyrapshyl­dy­ǵyna qarap, keıde «Qolda barda altynnyń qadiri joq» degen sóz ras pa dep qalam. Aıylymyzdy tarta túsetin jerlerimizdiń kóp ekeni kórinip jatatyny sondyq­tan. Árdaıym aǵaıyn osyny esten shyǵarmasa, qashanda «aqy­ryn júrip, anyq basqan» durys qoı. Danyshpan Abaı solaı degen. Bizdiń odan asyryp aıta almasymyz jáne haq. «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen danalyq beker aı­tyl­maǵan. Qazir urpaq tárbıesine qaı kezdegiden de erekshe mán bergen durys. О́semin degen el osyny ósıet etedi. Bylaısha tar­qat­saq, ot­basy men bala baqsha­lar­dan bas­tap, mektepte, odan keıin jo­ǵary oqý oryndarynda osy máse­le memlekettik deńgeıde qolǵa aly­nyp jatyr. Biz soǵan ún­de­setin ózindik is-áreket­teri­miz­diń aýqymyn ke­ńeıtip, baǵdar­laı túspesek bol­maı­dy. Aǵa urpaqtyń batyr­ly­ǵyn, órshil, ómirsheń rýhyn, otan­súıgishtik ónegelerin eshqashan umyt­paýy­myz kerek. Soǵan um­tylyp, sodan ózimizge laıyq úlgi alsaq, keleshekte talaı tabys­tar­ǵa jeterimiz anyq.  – Áńgimeńizge rahmet.   Derek pen dáıek • О́nerkásip. 2011 jyldyń qań­tar-qyrkúıek aılarynda oblysta ónerkásip óndirisiniń kólemi 308,3 mlrd. teńgeni qurady. О́ńdeý ónerkásibinde  253,7 mlrd. teńgege ónim shyǵaryldy. Azyq-túlik óndirisiniń úlesi 62,4 mlrd. teńge boldy. • Indýstrııalandyrý kartasy aıasyn­da aǵymdaǵy jyldyń ekinshi jarty­synda iri 5 joba iske qosylady. Sonyń ishinde Tekeli qalasyndaǵy «Green House – Jasyl úı» JShS-niń, Taldyqorǵan qalasyndaǵy «Qaınar-AKB» JShS-niń, Talǵar aýdanyn­daǵy «Baıserke Agro» JShS-niń, Qapsha­ǵaı qalasyndaǵy «Agrofırma «NurAgro» kókónis saqtaý qoı­masynyń, Jambyl aýdanyndaǵy «Je­ńis-2006» Kompanııasy» JShS-niń «Ba­lyq óńdeý boıynsha zaýyt qurylysy» jobalary bar. • Aýyl sharýashylyǵy. Bıyl barly­ǵy 1 mln. 169 myń tonna astyq jına­lady dep kútilýde. Onyń ishinde qamba­lar­ǵa 410,3 myń tonna bıdaı, 359,2 myń tonna arpa, 335,5 myń tonna dándik júgeri, 56,5 myń tonna kúrish quıylmaq. • Jyl basynan beri 1622 mln. teńgege 462 dana aýyl sharýashylyǵy tehnıka­lary alyndy. Qańtar-qyrkúıek aılaryn­da 537,0 myń tonna sút, 683,9 mln. dana jumyrtqa, 197,2 myń tonna et óndirildi. • Múıizdi iri qara sany 1003,0 myń basty qurady, qoı men eshki – 3734,6 myń,  jylqy – 272,3 myń, túıe 6,5 myń jáne qustar 10201,6 myń basqa jetti. • Shaǵyn kásipkerlik.  Shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda 92,3 myń belsendi sýbekt jumys isteıdi. Onda 266,7 myń adam qamtylǵan. Bul oblystaǵy ekonomıkalyq belsendi turǵyndardyń 29,3 paıyzy. Olardyń shyǵarǵan ónimderi men kórsetken qyzmetiniń kólemi 430,8 mlrd.teńgeni quraıdy. • Investısııa salasy. Oblys ekono­mıkasyna 249,1 mlrd. teńge ınvestısııa tartyldy, bul 2010 jyldyń qańtar-qyr­kúıek aılarymen salystyrǵanda, 104,5 paıyzdy qurady.Investısııanyń negizgi kólemi – kásiporyndar men uıym­dardyń óz qarajattary esebinen – 149649,6  mln. teńge  nemese  60,2 paıyz,  jer­gilikti bıýdjetten – 17141,9  mln. teńge  nemese 6,9 paıyz, respýblıkalyq bıýdjetten – 25255,3 mln. teńge nemese  10,1  paıyz,  shetel ınvestısııalary – 24860,1 mln. teńge  nemese  9,9  paıyz  jáne basqa da nesıe  qarajattary – 32224,8  mln. teńge  nemese 12,9 paıyz. • Turǵyn úı qurylysy. Bıyl 578,4 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Qurylys jumystarynyń kólemi 125,4 mlrd.teńge nemese ótken jylmen salystyrǵanda 121,5 paıyzdy qurady. • Syrtqy saýda. Oblystyń syrtqy taýar aınalymy 810,0 mln. Onyń ishinde eksport – 135,6, ımport – 674,5 mln. AQSh dollaryn qurady. Eksporttyń basym bóligi Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbek­stan, Qytaı jáne Germanııaǵa tıesili. Negizinen un, balyq, akkýmýlıatorlar, temeki jáne qara metall qaldyqtary eksporttalady. • Salyq-bıýdjet salasy. 2011 jyl­dyń 1 qazanyna  memlekettik bıýdjetke túsken túsimder 110,4  mlrd. teńgeni qurap, boljam 113,6 paıyzǵa oryn­dal­dy.  Respýblıkalyq bıýdjetke – 59,9 mlrd. teńge túsip, boljam 111,3 paıyz­ǵa oryndaldy, jergilikti bıýdjetke 50,5 mlrd. teńge tústi (116,5 paıyz). 2011 jylǵa oblys bıýdjeti 215,4 mlrd.teńgeni qurap otyr, onyń ishinde: respýblıkalyq bıýdjetten nysanaly transfertter - 48,7 mlrd.teńge, sýbvensııa – 94,1 mlrd.teńge, respýblıkalyq bıýdjet nesıeleri – 2,1 mlrd.teńge. • Halyqty áleýmettik qorǵaý. 2011 jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda oblys boıynsha 14401 jańa jumys oryndary quryldy. Jumyspen qamtý organdary arqyly 16394 adam jumysqa ornalastyryldy. Aqyly qoǵamdyq jumystarǵa - 8127 adam, kásibı daıar­laýǵa – 3127 adam jiberildi. Ár túrli áleýmettik kómekti 119,8 myńnan astam adam 1316,1 mln. teńge kóleminde aldy. • Jumyspen qamtý. «Ju­myspen qamtý – 2020» baǵdarlamasy aıasynda 1 mlrd. 167 mln. teńge qarastyrylǵan. 4512 adam bilim alady, onyń ishinde 3343 adam kásibı daıarlyqtan, 910 adam qaıta daıarlyqtan ótip, 259 adam biliktiligin arttyrýda. 356 adam eńbekaqysyz sýbsıdııalanǵan ju­mys oryndaryna ornalas­ty­ryldy. • Halyqtyń tabysy. Jan basyna shaqqandaǵy nomınal­dyq tabys 17,5 paıyzǵa artyp, ortasha aılyqaqy 12,1 paıyzǵa ósti nemese 65688 teńgege jetti. • Demografııa. 2011 jylǵy tamyzdyń 1-degi málimet boıynsha, oblysta halyq sany – 1 mıllıon 887,7 myń adam. Onyń ishinde qala halqy – 439,9 myń, aýyl halqy – 1447,8 myń adam. 1000 adamǵa shaqqanda halyq sanynyń tabıǵı ósimi 2005 jylǵy 7,7-den 2011 jyly 11,4-ke deıin kóbeıdi. Jer aýmaǵy 223,9 myń sharshy kılometr. • Densaýlyq saqtaý. Elbasy­nyń «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy boıynsha Eńbekshi­qazaq aýdandyq ortalyq aýrýha­nasy, Alakól aýdanynyń Dostyq kentinde aýyldyq aýrýhana saly­nyp, paıdalanýǵa berildi. • Sondaı-aq, bıyl Talǵar aýdandyq ortalyq aýrýhanasy men Ile aýdanynyń О́tegen batyr kentinde Almaty aımaq­tyq balalar aýrýhanasy iske qosylmaq. • Densaýlyq saqtaý salasyna 2011 jyly 41,3 mlrd. teńge bólin­di. Qazir oblysta 16 tele-mobıldik medısına ortalyǵy, eki sanı­tarlyq avıasııa bólim­shesi, Taldy­qorǵan qalasyndaǵy ob­lystyq aýrýhanada ambýla­tor­lyq-mobıldik keshen jumys isteıdi. • Bilim berý. Salanyń bıýdjeti 73 mıllıardtan astam teń­geni qurap, ótken jylǵydan 23,7 paıyzǵa artty. Jergilikti bıýdjet esebinen 5 mlrd. teńge bó­li­nip, 2811 oryndyq 15 orta mek­tep salý, 2 bilim berý nysanyn qaıta jańǵyrtý jumys­tary júrgizildi. 15173 oqýshy test tap­syryp, UBT qorytyndylary boıynsha  oblystyń ortasha kórsetkishi 82,1 ball boldy. Bul oraıda, Qarasaı, Jambyl, Panfılov aýdandary men Qapshaǵaı jáne Taldyqorǵan qalasynyń túlekteri tabys­ty nátıjeler kórsetti. «Altyn belgiden» úmitker 526 túlektiń 332-si óz bilimderin dáleldedi. • Búginde oblys halqynyń úshten bir bóligin jastar quraıdy. Olardyń qa­taryn­da 540 048 jas bar. Bıyl jastar saıasatyn júrgizýge jergilikti bıýdjetten 61 mln. teńge, áleýmettik jobalarǵa 15 mln. teńge qarastyrylǵan. Qoǵamdyq kólikte tegin júrý máselesi óńirde 2007 jyldan beri sheshimin tapsa, bıyl bul maqsatqa 140 mln. 636 myń teńge bólinip, tıimdi jumsalýda. • Jastardyń bilim alý máse­lesine de basty nazar aýdary­lyp, jaǵdaıy tómen otbasynan shyqqan jáne jetim 354 bala joǵary oqý oryndarynda oblys ákiminiń grantymen bilim alsa, oǵan 80,6 mln. teńge qarjy bólingen. • «Dıplommen aýylǵa» baǵdar­la­masymen jumys isteýge kelgen 275 jas mamanǵa 29 mln. teń­geden astam kóterme aqy men basqa da kommýnaldyq jeńil­dikter berildi. • Oblysta 37088 balany tár­­bıeleıtin 159 balabaqsha jáne mektep janyndaǵy 445 shaǵyn ortalyqtar jumys isteıdi. • Mádenıet. Raıymbek aýda­nynda Saty, Kerbulaqta Basshı, Kóksýda Aq­tekshe jáne Bal­qash aýdanynyń Aq­kól aýy­lyn­da 4 mádenıet úıi ashyldy. Má­denıet mekemelerin kúrdeli jóndeýden ótkizý úshin 946,5 mln.teńge, ma­terıaldyq teh­nı­ka­lyq baza­syn nyǵaı­týǵa 168,5 mln. teńge bólindi. Qo­sym­sha 21 kitaphana ashylyp, kitap qoryn to­lyqtyrý úshin 14,4 mln.  teńge baǵyt­taldy. • Sport. Taldyqorǵan qala­syn­daǵy Qaratal shaǵyn aý­danynda tennıs korty ashyl­dy. Alakól aýdanynda sport bazasynyń, Ile jáne Talǵar aýdandarynda stadıondardyń qurylysy júrgizilýde. Jalpy, 2011 jyly sporttyń bıýdjeti 40 paıyzǵa ósip, 5 mlrd. teńgeni qurady. • Ekologııalyq retteý jáne baqylaý. Tabıǵatty qorǵaý baǵdarlamasy boıynsha 2011 jyly 655,9 mln. teńge bólindi.   Atameken Babalardyń babasy, Qart ájemniń anasy, Eldiń nebir danasy, Ǵumyr keshken Jetisý!   Batyrlardyń Otany, Aqyndardyń Otany! Yrys tolǵan oshaǵy – Jer jannaty – Jetisý!   Urpaǵynyń yrysy, El-jurtynyń tynysy, Besik bolǵan Jetisý! О́z ulty men ulysqa – Nesip bolǵan Jetisý!   Jeti ózeni jelkildep, Móldiregen Jetisý! Alǵash teńdik baıraǵy, Jelbiregen Jetisý! Jeruıyǵym – Jetisý: Súıinbaı men Jambyldaı, Aqyn Sara, Ilııas, Muqaǵalı sekildi Aqyndardyń mekeni!   Er Qarasaı, Qabanbaı, Shapyrashty Naýryzbaı, Raıymbek sekildi Batyrlardyń mekeni! Jer jannaty – Jetisý! Batyrlardyń Otany, Aqyndardyń Otany. Yrys qonǵan oshaǵy, Kıeli jer – Jetisý. Jolaýshy ma, qosshy ma, Keń qushaǵyn tosady. Jer jannaty – Jetisý! Aıtaqyn ÁBDIQAL, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.   Elim dep eljirep, jurtym dep jadyraǵan taldyqorǵandyqtardyń yrys, yntymaǵy árdaıym  shalqı  túsken Jońǵar Alataýynyń baý­raıyn­da teńiz deńgeıinen 630-650 metr bıiktikte ornalasqan Taldyqorǵan 1869 jyly «Tal-Qorǵan» atty qystaýdyń ornyn­da boı kóteripti. Kezinde Gavrılovka delingen osynaý qutty meken 1920 jyldyń basynda Tal­dy­qorǵan atalyp, 1944-1997 jyldar aralyǵynda jáne 2001 jyldan bastap oblys ortalyǵy mártebesine laıyq gúldene tústi desek te bolady. Shahardyń respýblıka kólemindegi geosaıası róli óte zor. Ol – Jetisý óńiriniń júregi, kıeli tal besigi. Áýe, temir jol, respýblıkalyq jáne oblystyq mańyzy bar avtokólik joldarynyń jan-jaqty jelileri arqyly Almaty, О́skemen qala­lary­men qosa, Reseıge, Qytaıǵa jáne Orta Azııa memleketterine shyǵýǵa bolady. Erkin aınalma jolynan Tal­dy­qorǵan – Úshtóbe aınalma jolyna deıin jalǵasatyn Táýel­sizdik kóshesiniń uzyndyǵy 6 sha­qy­rym. Osy kóshe boıyndaǵy «Úsh ata» jáne dańqty Qarakereı Qabanbaı batyr men aqyn Ǵalı Ormanovtyń eskertkishteri de bú­kil qala kelbetine sán berip tur. Birikken Ulttar Uıymynyń 2010 jyldy «Halyqaralyq bıolo­gııa­lyq túrlendirý jyly» dep ataýy­na baılanysty qala aýma­ǵyn qar­qyndy túrde abattandyrý qolǵa alyndy. Kóshede ózindik arhıtek­týralyq ereksheligimen aıshyq­ta­latyn úsh shaǵyn gúlbaq­sha ashy­lyp, ulttyq naqyshpen bezendirildi. Gúl destelerimen órnektel­gen ol qazir turǵyn­dar­dyń súıik­ti demalys ornyna aınalǵan. Táýelsizdik kóshesiniń aýma­ǵyndaǵy 8 gektardy quraıtyn ortalyq alańda merekelik sharalar ótkiziledi. Oǵan kún saıyn myńdaǵan qala turǵyndary men qonaqtary kelip jatady. Kóshe boıyna ornalasqan О́.Joldasbekov atyndaǵy ekonomıka jáne quqyq akademııasynda, zań kol­led­jinde, sondaı-aq № 4, № 5 orta mektepterde barlyǵy 2 myńǵa jýyq stýdentter men oqýshylar bilim alýda. Qalanyń ásem bezendirilgen kórnekiligi de ózinshe kóz tarta­dy. Mysaly, «Qazaqstan – 2030», «Jol kartasy – 2020» jáne ózge de memlekettik baǵdar­lamalarǵa, el Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıine arnalǵan, salamatty ómir saltyna, bilimniń mańyzdylyǵyn baǵalaýǵa, ultaralyq tatýlyqty qasterleýge úndeıtin, ózge de áleý­mettik taqyryptardy aı­shyq­taǵan bılbordtar men  aspa­ly qon­dyrǵylar da osy kósheniń sáni. Qazir Táýelsizdik kóshesi to­lyq kúrdeli jóndeýden ótkizilip, jańadan asfalt tóseldi. Orta­lyq alańnyń kúrdeli jón­deý jumys­tary da aıaqtalýǵa shaq. Kóshe tur­ǵyny, kóp balaly ana, eńbek ardageri Sháken Nurǵa­lıeva­nyń áńgi­mesi de nazar aý­dararlyq. – Men ómirlik serigim San­syzbaı ekeýmiz 10 bala tárbıelep ósirdik. Qazir eńbek demaly­syn­damyn. Degenmen, qarap otyr­ǵany­myz joq. О́mir talabyna saı otbasymyzben bızneske arala­syp, jeke dúken, shashtaraz ash­tyq. Arasynda 13 nemere, 4 shóberemizdiń qyzyǵyna bólenip, qarttyq shaqtyń zeınetin kórip júrip jatqan jaıymyz bar. О́tken jyl men úshin erekshe qýa­nyshty boldy. Elbasynyń Jar­lyǵymen «Altyn alqa» taǵyn­dym. Otaý kótergenimizdiń 50 jyldyǵyna oraı altyn toıymyz ótti. Bıylǵy jyldyń basy da jaqsylyqpen bastalyp, shańy­raqqa kelin túsirdik. Osyndaı beıbit ómir syılaǵan Elbasyna degen alǵysymyz sheksiz, árıne. Iá, qazaq eli erkindikke Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nursul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń bas­shy­lyǵymen qol jetkizdi. Táýelsiz­diktiń týyn beıbit jolmen jelbirettik. Elbasy halyqty qıyn-qystaý kezeńnen qaısarlyqpen alyp shyǵyp, irgesin nyǵaıtý jo­lynda aıanbaı eńbek etip keledi. Sol sara saıasat ar­qa­synda óz qo­ly­myz óz aýzym­yz­ǵa jetti. О́z tilimizde sóılep, óz dinimizdi dáriptep otyrmyz. Osynyń bári­ne myń da bir shúkirlik etemiz. Shahar kórki jańa túrge endi. Birlikten asqan baqyt pen baılyq qane, deıdi. Sonymen bir­ge kóshe turǵyny Beıbit Dáýletov te pikir qosty. – Oblys ortalyǵy Taldy­qorǵan qalasy da kúnnen kúnge gúldenip, órkendeýdiń jańa belesterine qulash sermedi. Júz jyldan jańa asqan tarıhy bar jas qala. Jas ta bolsa, Jeti­sýdaǵy bas qala dep bilemiz. Bas-aıaǵy birer jyldyń ózinde Qarataldyń boıynda kóptegen jańa úıler boı kóterdi. Sóı­tip, qalanyń sáýletti de sándi aýdanynyń biri paıda boldy. Osy jumystar ary qaraı jal­ǵasa berse eken, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsa eken deı­miz. Táýelsizdik kóshe­si­niń tur­ǵyny retinde aı­tarym, el táýelsizdigi baıandy bolsyn, – dedi ol. Mine, yrysty, yntymaqty halyq  meken etken tal besikteı Taldyqorǵan qalasynyń táýel­sizdik mereıi aldyndaǵy kóńil- kúıi osyndaı. El Asta­nasynan 1500 shaqyrym shal­ǵaı­daǵy qutty óńirdegi Táýel­sizdik kó­she­siniń turǵyndary elim dep eljirep, jurtym dep jady­ra­ǵan, júregi nurly jandar ekenin árbir aq nıetti is-áreketi­men dáleldep keledi. Sýrette: Táýelsizdik kó­she­siniń turǵyny, «Al­tyn alqa» ıegeri Sháken Nur­ǵalıevanyń shańy­ra­ǵynda.   О́risimiz malǵa toldy Jolseıit MOLDASANOV, Eńbek Eri. Ár ulttyń ózine tán ata kásibi bolady. Biz bol­saq, ǵasyrlar boıy mal sharýashylyǵymen shuǵyldanǵan halyqpyz. Keshegi keńestik kezeń Qazaqstannyń ataǵy myńǵyrǵan qoıymen, ta­byn-tabyn sıyrymen, úıirli jylqysymen dúr­kirep turdy. Sol tusta baǵymyndaǵy bıelerdiń ár jú­zi­­nen júz qulynnan alǵan Sýsynbaı Qal­maq­baev, Jumahan Qorǵanbaev, Muqa Jarqyn­baev, Jaq­­sy­lyq Baıbaraqov, Qurmanáli Tóle­baev sııaq­ty jyl­qyshylar, baǵymyndaǵy saýlyqtyń ár júzinen 160-tan qozy alǵan Ydyrys Ábdiǵulov, 128-den qozy alǵan Seıdahmet Qorǵasbaev sııaqty shopandar Eńbek Eri atandy. Sol qatarda men de ár júz saýlyqtan 175-ten qozy alyp, eńbegimmen ataq-dańqqa ıe boldym. Sharýashylyqtardyń taratylyp, jekeshelenip ketýine baı­lanysty bir mezgil órisimizdiń bos qalǵany da jasyryn emes. Dese de, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń salıqaly saıasatynyń arqa­synda qulazyp qalǵan jaıylymdarǵa jan bitip, órisimiz qaıtadan malǵa toldy. El eńsesi kóterilip, shat-shadyman kún kóretin dárejege jettik. Shet elderden asyl tuqymdy mal ákelinip, tabysymyz eselene tústi. Bıyldan bastap Prezıdenttiń bastamasymen qolǵa alynǵan «Sybaǵa» baǵdarlamasynyń aıasynda oblys ákiminiń basshylyǵymen jáne qatysýymen «Shopandar toıy» ár aýdanda dúrkirep ótti. Bul bizdi jańa tabystarǵa jeteleýde. Álbette, búgingi dáýir – ǵylym men tehnıkanyń zamany. Osyǵan oraı, Elbasynyń jyl saıynǵy halyqqa Joldaýynda maldy asyl­dandyrý máselesi jıi aıtylyp, bul baǵytta júıeli jumystar atqaryla bastady. Endeshe, aldaǵy ýaqytta osy baǵytty myqtap qolǵa alsaq, ekonomıkamyz qaryshtaı túsip, turǵyndar berekeli tirlikke kóshse, birlik pen yntymaǵymyz nyǵaıa túsedi.   Baqyttyń baǵasy Bátıma SAQAÝOVA, Almaty oblysynyń qurmetti azamaty. Qudaıdyń bergenine myń shúkir. Qazaq eli óz aldyna shańyraq quryp, yqylym zamandardan beri irgesin bekitken memlekettermen ıyq teńestirdi. Osydan shırek ǵasyr  buryn ata-babalarymyz ańsap ótken azattyqtyń tańy atyp, abyroıymyz aspandaıdy dese, bálkim, sener me edik, senbes pe edik... Qazaq halqynyń sanǵasyrlyq tarıhy tirshilik úshin kúreske toly boldy desek, bizdiń aǵa býyn ókilderine de ońaı bol­ma­ǵany belgili. Er-azamat qan maıdanǵa attanyp, eldegi bar qaraket eń­keı­gen qart,  eńbektegen bala men áıelderdiń ıyǵyna túsken kez edi. Odan keıin kúıregen ekonomıkany qalpyna keltirý úshin ýaqytpen sanaspaı eńbek ettik. Sol qıyndyqtar men sııaqty qazaqtyń qarshadaı qyz­daryn ot pen sýǵa kezek sala júrip shyńdap, erte  bastan el tizginin ustatty. Kúndiz-túni ýaqytpen sanaspaı eńbek ete júrip, zeınet jasyna qalaı  jetkenimizdi de ańǵarmappyz. Sonda da júregimizdiń   túk­pirinde elimniń azattyǵy jaıly arman jatýshy edi. Jaratýshy bizge sol armannyń oryndalǵanyn kórý baqytyn jazypty. Bıyl Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyq mereıi toılanbaqshy. Osyndaı qýanysh ústinde halqyma analyq aq júregimnen shyqqan izgi tilekterimdi jetkizsem deımin. Memleketimizdiń irgesi shaıqalmaı, ul-qyzdarymyz shattyqtyń besiginde terbele bersin.   Kıeli uǵym Eleýsiz SULTANǴAZIEV, oblystyq máslıhattyń depýtaty. Elbasy elimizdegi qazirgi zamanǵy tehnologııa men ekonomıkany qarqyndy damytýdy, orta jáne shaǵyn kásipkerlikke jan-jaqty qoldaý kórsetýdi alǵa qoıyp keledi. Ár aýylǵa taza sý, senimdi baı­lanys, qýatty elektr júıesi, jaqsy jol bola­tynyna, turaqtylyq pen ultaralyq kelisim qam­ta­masyz etiletindigine, qabyldanǵan zańdary­myz­dyń qatań saqtalýy­na, barshanyń nazaryn aýdarǵan. Osyny eske alǵanda Raıymbek babamyzdyń «Úlkenderge aıtarym: Adalynan bolsyn urpaǵyń, qyz-bozbalań jelkildep, jelbiresin týlaryń, Jastarǵa aıtarym: Ákeń-anań ardaqtyń, ardaqtyńdy aıala. Týǵan jeriń – topyraǵyń, topyraǵyńdy tozdyrma. Suq qoldy sozdyrma» degen ósıeti eske túsedi. Mine, ata-babamyz ańsaǵan egemendikke jettik. Kók baıraǵymyz jelbirep, shekaramyzdy bekitip, ekonomıkasy ósken, óngen, bilimdi halqymyz bar ekenin pash etip, álemge tanyldyq. Osy jeńis Memleket basshysynyń qaıratkerligin, danyshpan­dy­ǵyn, bilimdiligin, iskerligin kórsetti. Jetisýdaǵy óndiristiń qaı túrin alsaq ta ilgerileýshilik, kásibı bilimdilik, áleýmettik órleý baıqalady. О́zim oblys depýtaty bolyp saılanǵan Eńbekshiqazaq aýdanynda aǵymdaǵy jyldyń ótken merziminde ekonomıka qarqyndy ósti. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy ónim kólemi 20 mlrd. teńgege jetti. Investısııa tartýda ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 2 esege ósip, 35 mlrd. teńgeni qurady. Árıne, buǵan kóp áserin tıgizgen «Jetigen - Qorǵas» temir jolynyń qurylysy. Biz aǵa urpaq jastardyń sanalylyǵyn, jastarymyzdyń kásipti, isker bolýyn qalaımyz. Kıeli óńir halqy elimizdiń kór­keıýine, bolashaǵyna ún qosamyz. Eldiń birligi sógilmesin. Otany­myzdyń keleshegi úshin eseli eńbek etip, óz úlesimizdi qosamyz degim keledi. Betterdegi materıaldardy daıyndaǵan «Egemen Qazaqstannyń» Almaty oblysyn­daǵy menshikti tilshisi Kúmisjan BAIJAN.