Valentın Dvýrechenskıı: «Gektarynan 37 sentnerden astyq aldyq. Bul – biz úshin rekord!»

Qostanaı óńirinde  buryn-sońdy dál bıylǵydaı astyq bitken emes. Oblys dıqan­da­ry qambaǵa 8 mıllıon ton­na­ǵa jýyq altyn  dán quıyp aldy. Tipti óńirdiń qara to­pyraqty soltústik aýdanda­ryn bylaı qoıǵanda, Taran, Denısov, Amangeldi, Arqa­lyq  sııaqty  ońtústikte jat­qan aýdandarynda da  astyq  bitik shyqty. Alaıda, bı­ylǵydaı jańbyrly emes, to­pyraq­tyń apshysyn qý­yr­ǵan  qur­ǵaq­shylyqta da Qostanaı ǵy­lymı-tájirıbe ınstıtýtynyń bas dırektory Valentın Dvýrechenskıı  tájirıbesindegi ylǵal saqtaý  tehnologııasyn qoldanǵan dıqan­dar­dyń qambasy dánsiz bolmaıdy. Al bıyl ol basqaratyn «Zarechnyı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi gektarynan 37 sentnerden  astyq jınap, rekordtyq kórsetkishke jetti. Biz Valentın Ivanovıchke  naýqan aıaqtalar tusta jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Valentın Ivanovıch, siz úshin bıylǵy astyq jınaý naýqanynyń ereksheligi nede? – Meniń ylǵal saqtaý tehnolo­gııa­symen birjolata aınalysyp kele jat­qanyma 15-16 jyldyń júzi boldy. Biz bıyl osy tehnologııanyń júıesin birinshi ret tolyq paıdalana aldyq. Son­dyqtan Qudaı qoldap, bıyl buryn-sońdy bitpegen astyq jınadyq. «Za­rech­nyı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi gektarynan 37 sentnerden ónim aldy. Bizdiń topyraqtyń bonıteti 32 ball ekenin umytpańyz. Al Sol­tús­tik Qazaqstan oblysy jeriniń bonıteti – 55, Aqmola oblysynda topyraq bonıteti 40 balldan asady. Ozyq tehnolo­gııanyń artyqshylyǵyn osydan-aq ba­ǵam­daı berińiz. – Valentın Ivanovıch, ylǵal saq­taý tehnologııasyn ózińiz ónerta­by­sym dep baǵalaısyz. Ol bıyl sáýir aıynda ótken respýblıkalyq «Sha­pa­ǵat» ónertapqyshtar baıqaýynda birinshi júldeni ıelendi ǵoı. – Iá, jer óńdeýdiń ózim jasaǵan jańa tásilime Intellektýaldyq menshik jónindegi ulttyq komıtetten tórt patent alǵanmyn. Olardyń baǵalaǵany­na rızamyn. Men bul eńbegimniń ba­ǵalanýymen qatar, osy júlde arqyly jańa tehnologııanyń elimizde nası­hat­talatynyna qýandym. Bul tehnologııa qazir astyq derjavalarynyń biri ka­nadalyq, argentınalyq, avstralııalyq ǵalymdar men dıqandar tarapynan moıyndalǵan. Álemdik standartqa saı keledi. Qazaqstandyq tehnologııa týra­ly meniń eńbekterim Avstralııa men Kanadada aǵylshyn tilinde basylyp shyqty. Ylǵal saqtaý tehnologııasy (muny dıqandar men ǵalymdar tikeleı sebý, nóldik tehnologııa, resýrs saqtaý dep ártúrli atap júr)  kóp jylǵy tynbaı júrgizilgen tájirıbe men eń­bektiń jemisi ekeni ras. Men 60-shy jyl­dardyń ortasynda Naýyrzym aýda­nynyń «Razdolnyı» keńsharyna jas agronom bolyp kelgennen bastap osy tehnologııanyń kerektigin oılaı bas­taǵanmyn. Tipti Mıchýrın atyndaǵy jemis-jıdek ınstıtýtyn bitirer kezde qorǵaǵan dıplom jumysymnyń taqy­ry­by da osy tehnologııadan alys ketken joq. Men dıplom jumysymdy egin sharýashylyǵyndaǵy jańa tehnologııa­ǵa kirisýdiń basy dep bilemin. Ony sol kezdegi ǵalymdar joǵary baǵalaǵan edi. Búginge deıin 150-den asa maqala jazyppyn, eki kitapty osy salaǵa arnadym. – Aýyl sharýashylyǵy taýar ón­di­rýshileriniń oblysta ótip jatatyn má­jilisterinde sizdiń ylǵal saqtaý teh­nologııasy týraly aıtpaǵan ke­zińiz kemde-kem. Osy molshylyq tásiliniń «kilti» nede? – Kilti deısiń be? Ony aıtý úshin sál sheginis jasaıyn. Jas kezimde qyz­metti Naýyrzym aýdanynyń «Razdol­nyı» keńsharynda agronom bolyp bas­ta­dym dedim ǵoı. Sonda qatar jatqan «Býrevestnık» degen ataqty keńshar boldy. Onyń eki ret Sosıalıstik Eń­bek Eri atanǵan Nıkolaı Kozlov degen dırektory boldy. Biz osy tehnologııa­nyń arqasynda «Býrevestnıkke» qara­ǵan­da astyqty 1,5 ese kóp jınadyq. Nıkolaı Grıgorevıch sharýashylyqty sheber uıymdastyrýshy edi. «Eki sha­rýashylyq ta Naýyrzymnyń shóleıt dalasynda jatyr, al nege kórsetkish eki túrli?» degen másele ol kisini dereý oılantty. Ol bizdiń sharýashylyqqa jıi keletin boldy, jaıqalyp turǵan egis­ti aralaıdy. «Bul qalaı?» dep júrdi. Men sol jyly jańa tehnologııa boıynsha jerdi aýdaryp jyrtpaı, irep, tyrnap ǵana dán sebýdi bastaǵanmyn. Jerdi irep jyrtatyn quraldy qol­dan­dyq. Gáp te, kilt te, mine, osynda. Iаǵnı, topyraqty qalaı óńdeýde ǵoı. Sodan Kozlov meni «Býrevestnıkke» bas agronom etip shaqyrdy. Sol sharýashylyqta jańa tehnologııany odan ári jetildire tústim. Odan sharýashylyq dırektory, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqar­ma­synyń bastyǵy, oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy boldym, táýel­sizdik jyldary Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstrine deıin óstim. – Sizdiń tehnologııanyń «kilti» jer­di soqamen aýdarmaı, jerdi betinen ǵana irep jyrtyp, nemese syzyp qana dán tastaý bolyp tabylady eken. Sonda siz topyraqty óńdeýdiń osy kezge deıin qoldanyp kele jatqan dás­túrli tásilin teriske shyǵarmaqsyz ba? – Iá, dál solaı aıtýdan qoryq­paı­myn. Adam soqany oılap tapqaly jerdiń qyrtysyn aýdaryp, topyraqtyń quna­ryn qurtýmen keledi. Basqa jaqta sharýam joq, Qazaqstanda tyń kóterilgeli 50 jyl ishinde topyraqtaǵy organıkalyq zattardyń 30 paıyzyn joıyp jiberdik. Topyraqta 7-8 paıyz organıkalyq zattar bolady, qazir onyń mólsheri 4-5 paıyz­dan aspaıdy. Jer betindegi 1 santımetr qarashirik qalyptasýy úshin jarty ǵasyr ýaqyt kerek. Ol qalaı paıda bolady? О́simdiktiń sabaǵy, japyraǵy, tamyry ornynda qalyp, shirip, jer astyndaǵy túrli mıkroorganızmdermen ózara áre­ket­teskende qalyptasady. Biz, adamdar, soqamen topyraqty birneshe santımetr tereńdikte aýdaryp tastaǵanda, ondaǵy tiri organızmniń barlyǵy da jelge, kúnge tıip joıylyp ketedi. Soqany adamzat órkenıetiniń kórinisi dep qabyldadyq. Al 1850 jyly Charlz Darvın: «Adam soqany oılap tapty, biraq topyraqty soqa qopsyta ma, qurt-qumyrsqa qopsyta ma, ony áli ómir kórseter», degen eken. Sol Darvınniń aıtqany durys. Jerdiń qyrtysynyń astan-kesteńin shyǵarǵan­dyqtan da ol azyp barady. – Ylǵal saqtaý tehnologııasy qur­ǵaq­shylyq jyldary aıyryqsha ná­tı­je berip júr ǵoı? – Ylǵal saqtaý nemese nóldik tehnologııany tek qurǵaqshylyq nemese qýańshylyq jyldary ǵana kerek degender túbirli qatelesedi. Ras, bul tehnologııamen jumys istegende jańbyr az jaý­ǵan jyldary túgel, qýańshylyq bolyp, kókten tamshy tambaǵan ýaqyttyń ózinde dıqan qambasy qur bolmaıdy. Oǵan Qos­tanaı oblysyndaǵy sońǵy jyldarǵy kórsetkishter kýá. Mysaly, 2009-2010 jyl­dary qatarynan eki jyl Tobyl-Torǵaı óńirinde jańbyr jaýmady. Osy tehnologııany paıdalanatyndardyń aty­zynda gektar aınalymy 8 sentnerden kemigen joq. Al buryn mundaı jyldary dıqan qyrmany bos qalatyn. Qurǵaq­shylyq bizdiń Qazaqstan jerinde tabı­ǵat­tyń jıi bolatyn qubylysy. Tájirı­bege súıensek, ár on jyldyń úsh jyly qurǵaq, úsh jyly qýań, tórt jyly jań­byrly bolady eken. Álemdik tájirıbe boıynsha, jylyna 350 mm-den az ylǵal túsken jer qýań, shól bolyp sanalady. Qazaqstannyń soltústik óńiriniń barly­ǵy da shóleıt aımaqqa jatady. Ylǵal saqtaý tehnologııasy ylǵaldy ustaıdy, eń bastysy topyraq qunaryn arttyrady. – Sizdiń tehnologııa boıynsha topy­raq­ty qalaı qopsytý kerek? – Men ylǵal saqtaý tehnologııasyn júzege asyrý úshin soqanyń bir tisindeı ǵana, ózi juqa, tumsyǵy úshkir qural oılap taptym. Ol soshnık dep atalady. Osy quraldy dánsepkishke tirkep, jerdi te­reńdigi 2 santımetrden aspaıtyn etip irep syzyp, oǵan dán tastalyp otyrady. Sonda topyraqtyń florasy buzylmaı, erteń ósetin bıdaıǵa ne basqa ósimdikke kerekti azyqtyń barlyǵy da topyraqtyń ózinde qalady. Soshnıkterdi Chelıabi, Omby zaýyttarynda istetip alamyz. Biz­diń oblysta da óndirýge bolar edi, biraq Chelıabidegideı temir joq. Qaıtalap aıtaıyn, eń bastysy – to­pyraqtyń qunaryn ózinde qaldyrý bol­maq. Buryn dıqandar men mamandar ara­syn­da mynadaı túsinik bar edi. Jerden qansha mol ónim alsań, jer sonsha azady, oǵan ústeme mıneraldyq tyńaıtqyshtar berý kerek. Al ylǵal saqtaý tehno­lo­gııa­sy­men jerdi óńdegende jyl boıy topyraq ósimdik qaldyqtarymen jabý­ly jatady. Ol qaldyqtardyń barlyǵy da jaýyn-shashyn jáne mıkroorganızmder áreketimen qarashirikke aınalyp, topyraqty organıkalyq zattarmen baı­y­ta túsedi. Qysqasyn aıtqanda, daıyn tyńaıtqyshqa aınalady. Ol osy jerden oryp alǵan astyqty ósirgen qunar­dyń barlyǵyn da qaıtadan ornyna keltiredi. Sonda mynadaı túsinik shyǵady. Kúzde bitik astyq orǵan saıyn, topyraq azbaıdy, qaıta qunarly bola túsedi. О́ıtkeni, jaqsy ósken astyqtyń topy­raqta qalatyn sabaǵy men japyraǵy, tamyry da myqty, topyraq buryn­ǵy­daı azýdyń ornyna organıkalyq zattarmen qunarlana túsedi. Men aýzym tynbaı aı­typ júrgen ylǵal saqtaý nemese nóldik tehnologııanyń bar syry osy ǵana. Al bul tehnologııanyń basty ar­tyq­shylyǵy – hımııalyq tyńaıt­qysh­tar­dy kerek etpeımiz. Sondyqtan to­py­raq hımııamen lastanbaıdy. Al ondaı jerge ekken bıdaıdyń sapasy da joǵary. Bizdiń óndirgen bıdaıymyz halyqaralyq kórmelerde ekologııalyq tazalyǵymen, sapasymen joǵary ba­ǵa­lanyp júr. Qunarly topyraq – sapaly azyq. Ol – halqymyzdyń, keıingi urpaqtyń densaýlyq kepili degen sóz. – Jer óńdeýdiń nóldik tehnolo­gııa­sy tek mol ónimdi qamtamasyz etip qoımaıdy, topyraqty taza saq­taıdy degenińiz kóńilge qonyp otyr. Ekologııalyq máseleler ótkirlenip turǵan myna zamanda bul óte qup­tarlyq is eken. – Barlyq memleketterde tabıǵı resýrsty qorǵaıdy. Al topyraq – basty tabıǵı baılyq. Barlyǵy da to­py­raqtan ónedi. Kóptegen elder to­pyraqtyń qunaryn saqtaýdy zańmen bekitip otyr. Mysaly, Germanııada, Avstralııada fermer topyraqty azdyryp jiberse, ol zań sheńberinde úlken aıyp aqsha tóleıdi nemese odan jer ýchaskesi qaıtarylyp alynady. Birqatar elderde topyraqty saqtaý qyzmeti paıda bol­dy, ony memleket baqylap otyrady. Eger topyraq tıisti tehnologııaǵa saı kútilmese, onyń beti qarashirikti qam­tamasyz etetin ósimdik qaldyqtarymen jabylmasa, onda fermerge aıyppul salynady, al topyraq jaqsy kútilse olardyń suraǵan sýbsıdııasyn beredi. Al bizdiń elde «Jer týraly» Zańnyń 93-babynda jer ýchaskesiniń kútilý kerektigi, jerdi jalǵa alǵan adam ony kútpese keri alyp qoıý jóninde aıtylady. Biraq bul bap jumys istemeıdi. Ondaı bap bar ekenin eskerip jatqandar az. Sondyqtan topyraqty saqtaý týraly arnaıy zań kerek. Jer- anany qashanǵy qorlaımyz... – Valentın Ivanovıch, siz ylǵal saqtaý tehnologııasy jóninde aıt­qan­da arqalanyp ketesiz. Endi áńgime arnasyn sál buryńqyraıyq. О́zińiz­diń 90-shy jyldary Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstri bolǵanyńyzdy aıt­tyńyz. Biraq Qostanaıǵa qaıtyp oral­­dyńyz. Nege? – Mınıstr oryntaǵynda otyryp, astyq alqabyna, dalaǵa kóńilim aýa berdi. Meniń tegim sharýa adamy ǵoı. Joǵary laýazymdy qyzmetterde istegenmen de, múmkin saıasatker bola almas edim. Aqyrynda bıik laýazymdy egis alqabyna aýystyrdym, Qostanaıǵa qaıtyp oraldym da, ǵylymmen aına­lys­tym, jańa tehnologııany aıaǵyna deıin jetkizdim. Elbasy bir májiliste «Laýazym oryntaǵyn tastap, egis dala­syna oralǵan jalǵyz mınıstr Dvýrechenskıı», dep aıtypty. – Qazaqstannyń bolashaǵyn qa­laı elestetesiz? – Maǵan jýrnalıster «tarıhı ota­nyńyzǵa ketpeısiz be?» degen suraq ta qoıyp jatady. Ol zańdy shyǵar. Eger shynymdy aıtsam, 90-shy jyldary meni kýrstas dosym Egor Stroev Reseıdiń Orel oblysyna joǵary laýazymdy qyzmetke shaqyrdy. Keıinge silteı berdim, óıtkeni, eki oıly bolyp júrdim. Bir kúni Meńdiǵara aýdanyna bardym. Jaıqalǵan egin, tabıǵat tamyljyp tur eken. Kórgenderdiń barlyǵy aldymnan quraq ushyp amandasady, jaǵdaı aýyr kez ǵoı, jastar aqyl suraıdy. «Myna jerdi, adamdardy qalaı qıyp ketemin» degen oı, oımen birge kózime jas keldi. Imandaı shynym. Keldim de Máskeýge telefon shalyp, barmaıtynymdy aıt­tym. Qylshyldap turǵan kezimde ketpegen men endi qaıda baramyn? Zaıybym Tamara Alekseevnamen Qostanaıda kezdestik, balalarym, nemerelerim Qosta­naıda týdy. Meniń týǵan jerim Reseı bolǵanymen, 25 jasymnan qazaqtardyń arasynda kelemin. Qazaqtyń tamasha adamdarymen syılas, dos-jarmyn. Olar maǵan oryssyń dep, bóten pıǵyl­daǵy sóz aıtyp jatqan joq. Qazaqtar meni qazaqtan beter syılaıdy. Jalpy, qazir ultqa bólýdiń qajeti joq, eldiń zańdaryn oryndap, memlekettik tildi úırenip, Konstıtýsııany basshylyqqa alý kerek. Men – bos sóılemeıtin jan­myn. Mysaly, nemerem Katıa qazaq tilin erkin meńgerýge tyrysyp júr. Bo­la­shaq osy nemerelerimdiki, son­dyq­tan Qazaqstannyń baı el bolǵanyn tileımin, solaı bolaryn júregim sezedi ári senedi. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı oblysy.