Danalyq shyńyna órleý

Osydan on eki jyl buryn uly oıshyl ba­ba, danyshpan dananyń týǵanyna 155 jyl tolýyna baılanysty Bilim jáne ǵylym mı­nıstrliginiń uıymdastyrýymen birinshi ret qasıetti Jıdebaı tórinde, Abaı-Shákárim ke­senesinde bastaý alǵan elimiz mektep oqý­shylarynyń respýblıkalyq Abaı oqýlary jyl saıyn dástúrli túrde ótkizilip oty­ra­tyn mazmundy da mańyzdy sharaǵa aınaldy. Bilimdiden shyqqan sóz Talaptyǵa bolsyn kez Nuryn, syryn kórýge Kókireginde bolsyn kóz, – degen uly ǵu­la­manyń armandy oıy muratyna jetip, óresi bıik óreli sózi óz tyńdaýshysyn eldiń erteńi – jas urpaq qatarynan tabýy – bereke bastaýy ekeni anyq. Qazaqstannyń úkisi jelbiregen úmiti, úl­biregen asyl armany, jarqyn bolashaǵy – búgingi jas urpaqtyń halyqtyń uly ustazy Abaıdy oqýy, onyń jaýhar týyndylaryn jattap ósýi, Abaıdyń áli kúnge deıin alys turmaq óz eli, óz halqynyń biraz bóligi úshin jumbaq kúıinde qalyp otyrǵan syrly da muńdy álemin zertteýge degen umtylysy - eldiń órkendeýi men memlekettiń damýy úshin teńdessiz rýhanı baılyq, úlken ıgilik. О́ıtkeni, Abaı – Fızýlı, Fırdoýsı, Gete, Baıron, Pýshkınmen qatar turar uly aqyn, Platon, Sokrat, Konfýsıı, Dreper, Nısshemen oı jarystyrar ǵulama oıshyl. Abaı sózi búgin de óz zamanyndaǵydaı asa ózekti, asa shynaıy jáne aldaǵy nebir zamandarda da solaı bolyp qala bereri haq. Qazaq­stan­nyń árbir jańa býyn jas órkeni Abaı mu­rasynan nár alyp, onyń jaýhar sózderin, asqaq poezııasyn, tereń fılosofııasyn boıy­na sińirip ósýge tıis. Osyndaı izgi maqsatpen uıymdastyryl­ǵan Abaı oqýlary búgingi kúni «qýaty kúshti nurly sózdiń», qudiretti poezııa óneriniń jas daryndar arasyndaǵy dúbirli toıy retinde respýblıkaǵa tanyldy. 2000-2011 jyl­­dar aralyǵynda 12 ret ótkizilgen Abaı oqýlarynyń qorytyndy kezeńine elimizdiń barlyq aımaǵynan oblystyq deńgeıde je­ńim­paz atanǵan oqýshylar, Reseıde turatyn qazaq dıasporasynyń balalary – barlyǵy 900-ge tarta jyr súıetin talantty jas órender qatysyp, olardyń 300-den astamy respýblıkalyq oqýlardyń júldeli oryn­daryn ıelendi. Jyl saıyn Abaı – Shákárim kesenesindegi amfıteatrda ótkiziletin oqýlarǵa 14 oblys pen Astana, Almaty qalalarynan, res­pýb­lı­kalyq mamandandyrylǵan daryn­­­dy ba­lalarǵa arnalǵan qazaq tili men áde­bıe­tin tereńdete oqytatyn, fızıka-matema­tı­­k­a­lyq, mýzykalyq, áskerı mektepterden, aq­yn­nyń ózi týǵan Abaı aýdanynan jáne Reseıdegi Omby, Qosaǵash óńirlerinen – bar­lyǵy 24-25 komanda qatysyp keledi. Eń alǵashqy Abaı – Shákárim poezııasy toıynda «О́leń – sózdiń patshasy» konkýrsy boıynsha ulylardyń 150 shyǵarmasyn jatqa biletindigi úshin bas júlde alǵan Aqylbekov Rústem bul kúnde respýblıkaǵa keńinen tanymal talantty aıtys aqyny. Keıingi jyldary Abaı men Shákárimnen tipti 400-ge deıingi shyǵarmalardy jatqa aıtatyn oqýshylar kóbeıdi. Mysaly, 2005 jylǵy oqýlarda birinshi nomınasııa jeńimpazy bol­ǵan qostanaılyq Álimbaeva Raýshan Abaı­dyń 209, Shákárimniń 141 shyǵarmasyn jat­qa biletin edi. 2008 jylǵy jeńimpaz pav­lo­darlyq Minaıhan Saltanat ulylardyń 200-den astam óleńderimen, 5 poemaǵa, 35 qara sózine múdirmedi. 2009 jylǵy jeńimpaz, Abaı aýdanynyń 8-synyp oqýshysy Seıit­qa­zına Aıdana 420 shyǵarmany, onyń ishinde 418 óleńdi jáne Shákárimniń «Eńlik-Kebek», «Qalqaman-Mamyr» poemalaryn tolyq jatqa bilgeni úshin bas júldege ıe boldy. 2011 ­jylǵy el Táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵy­na arnalyp ótkizilgen HII Abaı oqýlarynyń júldegeri qaraǵandylyq Nurtaı Aısulý Abaı men Shákárimniń 341 shyǵarmasyn ja­ńylmaı aıtyp berdi. Abaı oqýlary aıasynda ótken «Júırikten júırik ozar jarysqanda» atty jas da­ryn­dar konkýrsyna keletin bolsaq, munda jar­qyrap kóringen Baıbolov Baqytjan, Sa­ǵa­dıev Ulan, Imantaev Aıdos, Imanqulova Venetta, Tımchenko Evgenııa, Júnisov Erlan, Vasılev Anton sııaqty jas aqyndardyń óleńderi respýblıkalyq baspasózde jarııa­la­nyp, jeke jınaqtary shyǵa bastady. Al «Kóńilim ándi uǵady» atty Abaı, Shákárim ánderin oryndaý konkýrsynyń 2002 jylǵy jeńimpazy, Abaı ánderin erekshe sezimmen, asa sheber oryndaıtyn Vıktor Fedıanın men aqyn Aıdos Imantaev Elbasy N.Á. Na­zar­ba­ev­pen kezdesýge qatysty. «Adamzattyń bá­rin súı, baýyrym dep...» ýaǵyzdaǵan Abaı ustanymyna saı jeńimpazdar qatarynda ulty orys, belarýs, moldavan, ózbek, uıǵyr oqýshylar bar – Vıktor Fedıanın, Evgenııa Tımchenko, Anton Vasılev, Mehrıbaným Amansýpıeva, Ermetova Hýrsanoı, Lýsa Konstantın, Chýrýkova Nazýgým, elimizdiń na­ǵyz patrıottary. Elbasy pedagogıkalyq qaýym aldyna HHI ǵasyr deńgeıinde bilim berý mindetin qoıdy. Al Qazaqstannyń jas urpaǵy úshin qashan da bilimdiliktiń bastaý bulaǵy – uly­lardyń rýhanı murasy, kemeńger aqynnyń álem, adamzat, jeke adam, qoǵam, ult, adam­shylyq negizderi jónindegi danyshpandyq oılary bolyp qala bermek. «Abaıdy tanytý arqyly biz álemge Qazaq elin tanytamyz. Abaı árqashan bizdiń ulttyq uranymyz bo­lýǵa tıis», – degen N.Á.Nazarbaevtyń sózi bizdiń árqaısymyzdyń jadymyzda bolǵany abzal. Belgili jazýshy Muhtar Maǵaýın: «... Qazaqta minsiz adam bolsa, ol – Abaı. Aq­yndyq tulǵasy. Ulttyq sanasy. Qaırat­ker­li­gi. Kemeńgerligi. Kisiligi. Minez-qulqy, jú­ris-turysy. Bári de. Áýlıege tán sıpat da­ryǵan, ózgeshe qasıet qonǵan. Mine, osyndaı asqar Abaı, uly da ulaǵatty Abaı týraly aıtý úl­ken jaýapkershilikti talap etedi. Abaı týraly aıtý – adamnyń aqyl, tanymyn ǵana emes, adamnyń adamdyǵyn aıǵaqtaıtyn kórset­kish», – deıdi. Bul uly babamyzdy ta­nýǵa umtylǵan jas urpaqqa ónege bolar sózder. Respýblıkalyq Abaı oqýlarynyń joǵa­ry deńgeıde ótkizilýine qazylar alqasynyń ádiletti de bilikti ári parasatty qyzmeti úlken úles qosty. Qazylar alqasyn 11 jyl boıyna respýblıkaǵa tanymal qoǵam qaı­rat­keri, respýblıkalyq «Abaı» qorynyń pre­zı­dıým múshesi, Qazaqstan halyqtary Assam­bleıasynyń múshesi Hafız Mataev sekildi asyl tulǵanyń basqarýy bul sharanyń ózindik dástúri qalyptasqan, us­taz­dar men oqýshylardan oń baǵasyn alǵan, keńinen tanymal konkýrstardyń birine aınalýyna qyzmet etti. Qazaqtyń birtýar aıaýly aqyn qyzy Farıza Ońǵarsynova, Májilis depýtaty Nur­taı Sabılıanov, belgili ǵalymdar Ǵınaıat Shaıahmetov, Arap Espembetov, Tóken Juma­ja­nova, Qanysh Bıbekov, talantty aqyndar Tó­legen Janǵalıev, Tynyshtyqbek Ábdiká­ki­mov, Muratbek Ospanov, Serik Qalıev, Dá­mesh Omarbaeva, Qaıyrbek Shaǵyrov, ta­ny­mal jýrnalıster Zernebek Shildebaıuly, Saı­rash Ábishqyzy, Minajadın Sermaǵam­betov, Saıat Ibraev, daryndy ustazdar Láz­zat Báıisheva, Qanıpa Bitibaeva, Kúlish Tó­leý­han­qyzy, Ospan Súleımenov, Baqyt Ahanova, Gúl­zıpa Qylyshbaeva ár jyldary qa­zy­lar alqasy quramynda tabysty jumys ja­sady. Abaı oqýlarynyń ózindik dástúri qalyp­ta­syp, deńgeıi artýyna úlken eńbek sińirgen aýdandyq bilim bóliminiń basshysy Qaıyr­ǵazy Dúrmekbaıdy erekshe ataýǵa bolady. Osy baǵytta Bilim jáne ǵylym mı­nıs­triniń 2011 jylǵy 4 sáýirdegi № 140 buı­ryǵy negizinde bıylǵy 28-29 qyrkúıek ara­lyǵynda mektep oqýshylarynyń respýblı­ka­lyq Mahambet oqýlary ekinshi ret ótki­zildi. Respýblıkalyq Abaı, Mahambet oqý­lary úsh nomınasııa boıynsha ótkizildi: I. Abaı, Shákárim, Mahambet shyǵarmalaryn jatqa oqý konkýrsy (aqyndardyń shyǵarma­la­ryn kóbirek jatqa biletin oqýshyǵa jo­ǵary baǵa qoıylady); II. Abaı, Shákárim ánderin, Mahambet kúılerin oryndaýshy jas ánshiler men kúıshiler konkýrsy; III. Jas daryndar konkýrsy (aqyn, kompozıtor balalar óz shyǵarmalaryn oryndaıdy). Abaı oqýlary aıasynda oqýshylar Semeı qalasy men Abaı aýdanyndaǵy tarıhı jerlermen: M.Áýezovtiń týǵan aýyly Bórilidegi murajaımen, Abaıdyń Semeıdegi jáne Jı­debaıdaǵy murajaılarymen, tarıhı ǵıma­rattarmen tanysty, Eńlik-Kebek eskertkishinde, Úńgirtasta teatrlandyrylǵan kóri­nis­ter kórsetildi. Al Mahambet oqýlary aıasynda shákirtter Mahambet – Isataı me­morıaldyq, Mahambet aýdanyndaǵy Saraı­shyq memlekettik memorıaldyq keshenderimen, Inder aýdanymen, Mahambet ómir súr­gen jerlermen tanysyp, Qaraoıdaǵy Mahambet mazarynda boldy, Isataı Taıman­uly men Mahambet О́temisulynyń ómirleri tý­raly teatrlandyrylǵan kórinisterdi kórdi. Birinshi Mahambet oqýlarynda bas júlde alǵan Baıserikov Baqtııar (Almaty qalasy) aqynnyń barlyq 79 óleńin biledi, ekinshi Mahambet oqýlarynyń mýzykalyq konký­r­syn­da jeńgen Shaıhıev Ilııas (Atyraý ob­ly­sy) Mahambettiń kúılerin sheber oryn­daıdy. Batyr Isataı Taımanovtyń bıylǵy 220 jyldyq mereıtoıyna baılanysty Isataı aýdany ákiminiń arnaıy syılyǵy «Tartyn­baı sóıler asylmyn...» konkýrsynda kózge túsken Soltústik Qazaqstan oblysynyń 10-synyp oqýshysy, daryndy jas aqyn Qońqaev Muhamedke tapsyryldy. Az ýaqytta Mahambet oqýlarynyń da oqý­shylar men ustazdar qaýymy arasynda belgili ári qyzyqty shara retinde tany­lýy­na qazylar alqasynyń, onyń tóraǵasy H.Dosmuhameduly atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, maham­bet­tanýshy ǵalym, elge syıly azamat Qadir Júsiptiń qosqan úlesi úlken. Sonymen qatar, qazylar alqasy quramynda Qazaq­stan­­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri, M.О́te­misuly jáne A.Baıtursynov atyndaǵy syı­lyqtar­dyń laýreaty, belgili aqyn Qoı­shy­ǵul Jylqyshıevtiń, D.Nurpeıisova atynda­ǵy halyqtyq mýzyka akademııasynyń Halyq án­deri jáne dombyra klasynyń joǵary sa­nat­ty muǵalimi Raısa Latıfýllınanyń, Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, aqyn Qarasaeva Jánıbanyń bolýy da úlken iske ıgi áserin tıgizdi. HII Abaı jáne II Mahambet oqýlaryn qorytyndylaı kele, tómendegideı oı túı­dik. Birinshiden, balalar kórkem ádebıetti, ásirese, poezııany az oqıtyn qazirgi kezde Abaı, Shákárimniń 300-400 shyǵarmasyn (ól­eń, qara sóz, poemalardy), Mahambettiń bar­lyq 79 óleńin jatqa biletin jas urpaqtyń jarysa kóbeıýi – úlken ıgilik. Bul – Abaı, Shákárim, Mahambet shyǵarmashylyǵyn zerdeleý. Bilimderin tereńdetý. Ekinshiden, jas daryndardyń konkýrsy arqyly olardyń aqyndyq, sazgerlik talanttaryn ushtap, shyǵarmashylyq qabiletterin, estetıkalyq talǵamdaryn damytýǵa kóńil bólindi. Úshin­shiden, Abaı, Shákárim, Mahambettiń ánderi men kúılerin oryndaý saıysy daryndy balalardyń mýzykalyq bilimderin, oryn­daý­shylyq sheberlikterin kemeldendirýge yqpal etti. Osylaısha, jalpy ulylar mura­syn nasıhattaý arqyly rýhanı-adamgershilik, patrıottyq tárbıe berý, jas órkendi oılylyqqa, adaldyqqa, ádildikke, órlikke, erlikke baýlý sııaqty ıgi murattarǵa qol jetkizdik deýge bolady. Bul sharalardyń alǵashqy uıymdastyrý­shy­lary qatarynda ár jyldarda Bilim jáne ǵylym mınıstri qyzmetin atqarǵan Qy­rym­­bek Kósherbaev, Jaqsybek Qulekeev, Shámsha Berkimbaeva, qazirgi mınıstr Baqyt­jan Ju­ma­ǵulovtyń, vıse-mınıstrler Erlan Aryn, Kúlásh Shámshıdınova, Mahmetqalı Sary­be­kov jáne Abaı aýdanynyń burynǵy ákimderi Qonysbaı Tóleýbekov, Baqyt Úı­simbaev, Erjan Súleımenov, qazirgi ákimi Tursynǵazy Músápirbekovtiń, Shyǵys Qa­zaq­stan oblys­tyq bilim basqarmasynyń bas­shylary bolǵan Svetlana Ferho, Názıgúl Seısenbına, Aty­raý oblystyq bilim bas­qar­masynyń bastyq­ta­ry Qılymǵalı Qaınenov, Satqan Esenǵa­lıev­tiń, barsha ustazdar qaýy­mynyń eńbegi erekshe. Attary atalǵan jáne atalmaǵan barsha qaýym Abaı oqýlaryna atsalysý arqyly kemeńger oıshyldyń rýhy aldyndaǵy azamat­tyq paryzdaryn ótedi jáne halyqqa, ha­lyq­tyń bolashaǵyna qyz­met etti dep oılaımyz. Osylaı Bilim jáne ǵylym mınıstriniń arnaıy buıryǵy negizinde ulylar týǵan ól­kelerde, Qaraýyl men Qaraoıda óz kezegimen Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda dás­túr­li jyr merekeleri taǵy da dúbirlep ótti. Arystan týǵan Isataı Degenine jete almaı, Armanda ótip ketti dep... Qınalar ma eken bizderge? Qınalsańyz bizderge, Myń rahmet sizderge! – dep keıingi keler urpaqqa úmit artqan Mahambettiń júrek tebirenter tereń muńyn, túpsiz tuńǵıyq qasi­retin túsinip, almas qylyshtaı jarqyldaǵan ja­­syn jyrlaryn, asyl qazyna – ádebı murasyn zerdelegen, Abaıdaı adamzat tý­dyr­ǵan alyp­tar qataryndaǵy uly adamnyń, oıshyl ke­meń­gerdiń qasıetin tanyp, qadirin uǵar «kó­ki­reginde kózi bar, tili oramdy» abaıshyl jastar kóp bolsa, el bolashaǵy jarqyn bolary anyq. Bilimge qushtar, izgilikke umtylǵan ónerli jastar – el mereıin tasytatyn qýatty kúsh. Abaı, Shákárim, Mahambet sózderin jattap, syryna úńilgen, ulylardan ulaǵat izdegen balanyń jany jaısań, jaqsy adam, Mahambet sııaqty «tartynbaı sóıler asyl» azamat bolyp ósetinine biz kámil senimdimiz. Roza BATTAL, Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri. Astana.