Esmuhan OBAEV: «Teatr – ult rýhynyń jarshysy»

Qazaqtyń teatr óneri dara tul­ǵa­larǵa baı. Talantyna tabyndyrǵan da tamsan­dyr­ǵan nebir sańlaqtar, uly sýretkerler ulttyq sahnaǵa ula­ǵatty mol syılapty. Ál­bette, son­daılyq táńir sy­ıyna myń da bir rahmet. Al, osy teatrdyń aǵzasyna tirshilik otyn tutatatyn, ta­myr­la­ry­na ystyq qan tara­ta­tyn jany, júregi deıtindeı ustyny – rejısser desek, qazaq topyraǵynda tutas dáýir jasaǵan, qol bastap kósemdik etken kásibı rejısser sanaýly sııaqty. Naq osy sanaýly sırekter qata­rynda Qazaqstannyń halyq ártisi, professor, Qazaqtyń M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq  drama teatrynyń kór­kemdik jetekshisi ári dırektory Esmuhan Obaevtyń atalýy áldebir zań­dylyqqa, nysandy qubylysqa saıatyndaı. Qysqa qaıyrymdarmen aıtar bolsaq, E.Obaevty ónerge, ult­tyq rejıs­sýraǵa kindigin kesip, toqpaqtaı somdap alyp kelgen ókil ákesi qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri Asqar Toqpanov edi. Eńbek jolyn Áýezov tea­trynda, dańqty rejısser Ázirbaıjan Mámbe­tovtiń qasynda bastaýy bal­ǵyn talanttyń balaqbaýyn erte aǵytty. Qurmanǵazy konserva­torııa­synda, ulttyq topyraqta daıyndalǵan alpysynshy jyldardaǵy alǵashqy  kásibı rejısser­leri­mizdiń daryn­dy shoǵyrynyń ara­synda da Obaevtyń orny bólek daralandy. Qazaqy fılosofııany, ulttyq bolmysty tereń uǵynǵan ol ózi qoıǵan spektaklderde epıkalyq keń tynysqa, baıtaq keńistikke qulash urdy, sahnada óz oıyn jarqyn sýretpen órnektep, óziniń jańa sózin aıta bildi. Olaı bolsa, bolashaqta qazaq teatr óneriniń kóshin bastaýǵa, ulttyq sahna óneriniń keregesin keńeıtýge, ulttyq rejıssýra týyn jelbiretýge, ózine deıingi ulylar ulaǵatyn jalǵastyrýǵa jeteleıtin aq joldy baspal­daqtardyń kóbine-kóp óndir jas Esmuhannyń enshisine buıyryp, mańdaıyna jazylyp otyrýy tegin emes-ti. Ol baspal­daqtar – Máskeýdiń M.Gorkıı atyndaǵy akademııa­lyq teatrynda úsh jyldaı taǵylymdamadan ótip shyńdalýy, Ǵ.Mú­sirepov atyndaǵy Balalar men jasóspirimder teatrynda qoıýshy-rejısser retinde baǵynyń synalýy, Semeıdiń Abaı atyndaǵy mýzykalyq drama teatrynyń kórkemdik jetekshiligindegi jıyrma jyldyq tutas  kezeńde tolysyp kemeldenýi, odan soń tórt jyl bederinde T.Júrgenov atyndaǵy Teatr jáne kıno ınstı­týtynyń (qazirgi О́ner akademııasy) rektory qyzmetinde osy oqý ornynyń  táýel­sizdik talaptaryna saı qaıta jańǵyrýyna úles qosýy, odan alty jyl boıy Mádenıet mınıstrligindegi bıik laýazymdarda shyǵar­mashylyq hám uıymdastyrýshylyq zor qabiletimen kásibı qazaq óneriniń órkendeýine muryndyq bolýy edi. Sońǵy on jyl kóleminde, aǵa dosy Asanáli Áshimov aıtqandaı, qazaq teatrlary qarashańyraǵynyń kemel qolbasshysy bolyp, shyn mánisindegi qaırat­kerlik sanattan kórinýde. Shyǵarmashylyq jolynda 100-den asa spektakl qoıǵan, alys-jaqyndy moıyndatqan, kórkemdik izdenisterimen jáne shyǵarmashyl jankeshtiligimen qazaq teatrynyń búgingi damý belesterin aıqyndaýshy tulǵaǵa aınalǵan Esaǵańnyń qashanda esil-derti, áńgimesiniń arqaýy – tek teatr.   – Esmuhan Nesipbaıuly, ózińizdi óner jolyna bastaǵan sebep-syrlar qandaı edi? Jas dáýrenniń qımas elesindeı sol jaıdy  bir eske túsirińizshi. – О́nerge adam tegin kelmeıdi ǵoı. «Biz jaýdy  jeńemiz» degen Stalınniń sózine oraı áke-sheshem  atymdy Jeńis­han qoıypty. Keıin Esmuhan bop ketippin. Sol jyldarda dúnıege kelgen bizdiń urpaq – taǵdyry óte qıyn urpaq. Bala­lyq shaǵymyz soǵystan keıingi ashqursaq, joqshylyqta ótti. Son­daǵy jas ýaqyty­myzda aýylda bir qalpaq radıomyz bar, dalada suńqyldap sóıleıdi de turady. Sodan Serkebaevtar, Jylysbaevtar, Roza Baǵlanovalar, bolmasa osy Bıbigúlder konsert berip, taý-tasty jańǵyrtyp án salady. Bizdiń dúnıetanýymyz, óner tanýymyz osy álemge baılanysty. Sol kezde aýyldaǵy qazaq balasy atqa minse de, jaıaý júrse de óleń aıtady. Men – taý balasymyn. Alataý­dyń bir bókteri, Kegen degen jerdenmin. «Taý balasy taýǵa qarap ósedi» degendeı,  týǵan jerimdegi Táńirtaýlarǵa qa­ra­sam, ar jaǵynan bir arman sıqyrlap arbaıtyn sııaqty. Ylǵı ar jaǵynda bir úmit kútip turǵandaı. Soǵan qashan jetemmen ómir keshesiń. Bala kúnimizde ómirden erterek ketken qoǵam qaırat­keri, menen bir-eki jas kishi Zamanbek Nurqadilovpen irgeles úıde kórshi tur­dyq. Sol ekeýmiz moınymyzǵa kishkentaı garmonymyzdy asyp alyp, tamnyń tasasynda ándetemiz. Sol kezde bizdiń aýylda aıtylatyn ánder adamdy bir muńǵa bólep, armanǵa jeteleıtin, ań­sar-ińkárǵa tárbıeleıtin.  Ekspedı­sııa­lar­dyń arnaıy shyǵyp, el aýzynan jınaıtyn ánderi dál osylar edi. Áke-sheshelerimiz yńyldap, án salmaıtyn kúni bolmaıdy. Solardyń ánderin qaǵyp alyp biz aıtamyz. Boıymyzda ónerge degen, ánge degen bir qushtarlyq bolsa, solardan juqqan shyǵar. Meni ónerge, teatr álemine ákelip tynǵan da týǵan jerdiń tunyq bulaǵymen oıanǵan osy qushtarlyq. – Sonymen, mektepti bitirgesin Almatyǵa kelip, konservatorııaǵa tústińiz ǵoı? – Konservatorııaǵa túskende, sonyń ózi qyzyq boldy. Aldynda daýysym qyryldap, vokal fakýltetine túse almaı ketkem. Sóıtip, aýylda qystygúni mal qorada qı kúrep júrsem, qashanyń ar jaǵynan qara jaǵaly, sur kıimdi, úlken sýsar bórikti bir adam: «Áı, Obaev degen senbisiń?» dep aıqaı saldy. «Iá, menmin, aǵa» dedim. «Onda beri kel!». Osy óktem daýystyń ıesi Toqpa­nov degen professor: «Sen, davaı, saǵat ekide selsovetke kel, tyńdap, áýseleńdi kóremin», dep ketip qaldy. Sodan áke-sheshem «barsaıshy» degesin, baryp, aıtqanynyń bárin istedim. It bol dese, ıt boldym. Qarǵy dedi qarǵydym. Júgir dedi, júgirdim. Entik dedi entiktim. Sodan keıin taqpaq aıtqyzdy. Áıtti-búıtti, aqyry meni unatty. «Or­ga­­nıkań jaqsy eken» dedi aqyr sońyn­da. Ol kezde ol sózdi uǵatyn shamamyz joq. «Beıimiń jaqsy» degeni eken. Sodan keıin: «Sen aldaǵy shildeniń ba­synda konservatorııaǵa kel. Akterlik bólimge túsesiń» dep buıyrdy. Aýyldaǵy myń san naýqannan shyǵa almaı, qyrkúıekte bir-aq bardym. «Áı, qaıda júrsiń, atańa nálet! Oı, qý qyrt», dep Asqar Toqpanov aǵamyz jaý­dyrtyp ala jóneldi. «Ýaqyt ótip ketti. Endi qabyldamaıdy. Emtıhannan qalyp qoı­dyń. Endi stıpendııasyz oqısyń, volnoslýshatel degen bolady. Soǵan túse­siń. Ar jaǵyn kóremiz» dedi. Sol arada rektor Qojamııarov kelip qalyp, ol kisi «Bul zańsyz» degesin, endi ekeýi bir-birimen shaq-shuq aıqaılassyn. «Bul talantlıvyı bala, men ózim jaýap beremin» dep Asekeń boı berer emes. Aqy­ry, «Ottamasyn, oqısyń, biraq saǵan eshteńe tólemeıdi» dep sońǵy sózin aıtty. «Jaraıdy» dep oqýǵa men de kiristim. Bes aıdan keıin  emtıhannyń bárin beske tapsyryp, oqýǵa zańdy túrde qabyldandym. Bes jyl boıy starosta boldym. –  Siz sonda kimdermen birge oqy­dyńyz? – Ol kezde Asanáli, Sábıtter kon­servatorııanyń akterlik bóliminde oqı­tyn. Biz bolsaq, 24 bala qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısserlerin daıyn­daıtyn jańadan ashylǵan rejısserlik bólimge oqýǵa tústik. Sodan on bir adam bitirgenbiz, kózi tiri úsheýimiz ǵana qalyppyz. Mynaý qarsy aldyńda otyr­ǵan Obaev pen О́ner akademııasynyń professory Maman Baıserkenov. Aq­taýdaǵy jastar teatrynda Záýresh Esbergenova degen qyzymyz jáne bar. Bizben birge oqyǵandardyń ishinde Vık­tor Pusyrmanov, Qadyr Jetpisbaev, Jaqyp Omarov, Halıolda Merǵazıev sııaqty marqum bolyp ketken talantty rejısserler eldiń esinde. – Shyǵarmashylyq jolyńyzdyń jıyrma jyly, tutas bir kezeńi Semeıde, Abaı teatrynda ótken eken... – Máskeýde rejısserliktiń qyr-sy­ryna úırenip, aman-esen kelip, TIýZ-de jumys istep jatyr edim, Láılá Ǵalym­janova deıtin mınıstrimiz: «Sen bir jylǵa Semeıge bara tur. Báıken Omarov ketti. Semeı teatry qurydy. Ondaı teatrdy mundaı jaǵdaıda qaldyrý sum­dyq», dep meni Semeıge attandyrdy. Bul – 1972 jyl. Sol ketkennen mol kettim. Bir jyl qaıda, Semeıde bas rejısser bolyp 20 jyl jáne 6 kún qyzmet atqar­dym. Meniń rejıssýradaǵy qalyp­tasýym, shyq­qan bıigimniń bári osy aına­laıyn Abaı atyndaǵy Semeı teatrymen baı­lanysty. Teatrdy gastrolmen Más­keýge de alyp bardym, sonaý Kaırge deıin baryp óner kórsettik. Teatr ósip-tolys­qan jaqsy bir kezder edi. Jaqsy ártister bar edi. Osy jıyrma jyl maǵan qansha qıyn,  kúrdeli bolsa da tek jaqsylyǵy­men este qalypty. Buǵan deıin Qazaq­stannyń birde-bir teatry SK-nyń bıýro­synda qaralmaǵan. Biz, Semeı teatry Qonaevtyń kabınetinde, Ortalyq Komıtet Bıýrosynda jaqsy jaǵymyzdan tanylyp, jumysymyzdyń ozyq tájirıbesi kúlli elge, Qazaqstannyń barlyq teatrlaryna arnaıy qaýlymen taratyldy. Kórermen uıymdastyrýdaǵy, repertýar tańdaýdaǵy, shyǵarmashylyq turǵydaǵy jetistikterimiz madaqtalyp, nasıhattaldy. – Ol qaı kez? – Áli esimde, 1986 jyl, 14 tamyz. – O, Jeltoqsan oqıǵasynyń dál qarsańy eken ǵoı. – Dımekeńdi kútip, Almatyda bir apta jattyq. Ol kisi el aralap, astyqty kórip, jaqsy kóńil kúımen kelgen beti eken. Buǵan deıin oblystyq teatrdy qoıyp, Bıýroǵa Áýezov teatry da shyǵarylmaǵan, tarıhta bolmaǵan jaǵdaı. Sol mártebege ıe bolǵan biz ári mereılenip, ári tol­qýlymyz, ári qorqýlymyz. Onymyzda sha­rýasy joq Dımekeń qarapaıym qalyppen aldyndaǵy qaǵazdarǵa qarap: «Iа, kim sóı­leıtin edi? Esmuhan, sen sóıleısiń be?» dedi. Bul kisi meniń atymdy qaıdan biledi dep tańǵalyp men otyrmyn. О́zim dir-dir etemin. Aıtatyn sózimniń bárin jattap alǵanmyn. Sony baıyppen tyń­daǵasyn Dımekeń aıtty: «Jaqsy dúnıe­ler jasap jatyr ekensińder. Tájirı­belerińdi taratamyz teatrlarǵa. Al endi ózderińniń qandaı buıymtaılaryń bar?» dedi. «Bizge teatr salyp berdi. Ashylǵanda ózińiz boldyńyz. Biraq sol áli tolyq bitpeı jatyr. Aldynda fontany, tóbesinde arna­ýly qurylǵylary bolýy kerek. Solar bitpeı qaldy. Sony bitirtkizip ber­seńiz. Sodan keıin myna ártister kóbine túzde júredi, úıge, bala-shaǵasyna qaraýǵa shamasy kele bermeıdi. Úı máselesi nashar» dep edim, Dımekeń sol arada Gýkasov degen mınıstrge: «Erık Hrıstoforovıch, Semeıdiń teatry ázer­baı­jannyń  «Ar­shyn mal – Alan» pesa­syn qoıady eken. Jańa estidińiz. Qandaı keremet. Siz, nemene, sóıtip otyrǵan teatrǵa bir qamqorlyq jasaı almaısyz ba? Teatrdyń aldynda fontan bolýy kerek. El sony qyzyqtap demalýy kerek, buǵan qalaı qaraısyz?» dedi. Ol kezde birinshi hatshyǵa joq dep aıta almaıdy eken ǵoı. «Qup bolady, Dımash Ahmetovıch, aıtqanyńyz orynda­lady» dedi. Sosyn Dımekeń Mıroshhın degen ekinshi hat­shysyna qarady. «Teatr­dy qabyldap alǵansyzdar. Qury­lys­shy­lar tapsyrǵan. Sony nege qada­ǵala­maısyzdar? Qane, maýsym ashylǵanǵa deıin bárin bitirip beretin bolyńdar», dedi. Dımekeńniń sondaǵy teatrǵa degen yqylasyna áli kúnge deıin tántimin. – Esaǵa, siz búkil jan-tánińizben, qany­ńyzben qazaqy topyraqtan shyq­qan kánigi kásibı rejıssersiz. Rejısser mamandyǵynyń rólin, mán-mańyzyn qalaı baǵalaısyz? – Teatrdyń ustyny – rejısser. My­saly, Semeı teatrynyń  70 jyldyq tarı­hynda árqaısymyz jıyrma jyldan úsh rejısser ǵana istegen ekenbiz. Ýkraınadan kelgen Leontıs degen kisi. Báıten Omarov. Sosyn men. Rejısser turaqta­maǵandyqtan, osy teatrdyń hali múshkil­deý. Teatrdyń ósýi de, óshýi de rejısserge baılanysty deıtinim sondyqtan. Jas kezimizde: «Partııa – ým, chest, sovest nashı epohı»  degen uran bolatyn. Men sonyń óńin aınaldyryp: «Rejısser – teatrdyń aqyl-oıy, abyroıy jáne ar-ojdany» deımin. – Rejısserlik tól kásibińizden qol úzińkirep ketken jyldaryńyz da boldy emes pe? – Sonshalyqty qol úzdim dep aıta almaımyn. Mınıstrlikte júrgenimde, Júr­genov ınstıtýtynyń rektory kezinde de teatr máselesimen tikeleı shuǵylda­nyp otyr­dym. Bar ómirim qazaq tea­trynyń gúl­de­nýine, qazaq teatrynyń kadryn daıyndaýǵa, qazaq teatrynyń kási­bı dárejede ósýine arnaldy desem, eshkim daý aıtpas. 23 jasymda konser­vatorııany bitire sala meni osynda muǵa­lim etip qaldyrdy. Ári Áýezov teatrynda isteımin, ári muǵalimmin. Sol 1964 jyl­dan beri qaraı osy pedagogtik jumy­symdy úzgen emespin. Konservatorııada Asqar Toqpanovtyń assıstenti, ekinshi oqytýshy boldym. Al, Semeı kezeńinde sondaǵy agrarlyq ınstıtýtta FOP degen fakýltet boldy – fakýltet obshestven­nyh professıı. Munda bolashaq zootehnıkterdi, vettehnıkterdi, aýyl kórkem­ónerpazdaryn basqaratyn rejısserlikke oqytatyn. Men solarǵa sabaq berdim. Odan keıin rektor boldym. О́ner akade­mııasynda áli kúnge deıin ustazdyq etemin. Búginde stýdentterimniń aldy shetinen halyq ártisteri: Tilektes Meıramov, Doshan Joljaqsynov, Ǵazıza Ábdiná­bıeva, eńbek sińirgen qaıratker Nurqanat Jaqypbaev, tolyp jatyr, kóp. Áýezov teatry ártisteriniń qyryq paıyzyna jýyǵy óz shákirtterim. Osynshama jylda bizdiń oqýshylarymyz respýblıkanyń barlyq teatrlaryna tarap ketti. Qazaq­standa qazir 52 teatr bolsa, qaısysyna barsam da shákirtterim aldymnan shyǵady. Bul da bir baqytym. – Táýelsizdik jyldarynda ashylǵan teatrlar sany qansha? – Táýelsizdik jyldarynda elimizde jańadan jeti teatr ashyldy. Petropavlda, Qostanaıda, О́skemende, Aqtaýda, Jetisaı men Túrkistanda. Bularǵa ózbek teatryn qossaq – jeteý. Osynyń ózi jat­qan bir álem ǵoı. Meniń taǵy bir baqytym, osy teatr­lardyń barlyǵynyń ashylýy kezinde óne­boıy el Prezıden­tiniń qa­synda júrdim. Sol­tústik Qazaq­stan obly­synda Sábıt Mu­qanov atyndaǵy teatr ashylǵanda meniń bir jylǵy túlekterim túgel sonda bardy. – Osynaý teatrlardyń búgingi jaı-kúıi qalaı? – Olardyń bárine memleket tarapynan qarajat bólinýde. Ǵımarat – memleketten. Qazir Qostanaıdyń qaq ortasynda qazaq teatrynyń úıi salynyp jatyr. Aqtaý men Túrkistandaǵy teatr ǵımarattary da jańa. Osynyń bári Elbasynyń tikeleı tap­syrmasymen atqarylýda. Osylaı kó­ńil bólinip turǵan kezde is qalaı órge baspasyn. Bir ǵajaby, dúnıe júzinde Qazaqstannan basqa eshbir memlekettiń teatrlary alty tilde sóılemeıdi. Amerı­kańyzda bolsyn, Reseıińizde bolsyn. Biz alty tilde óner jasaıtyn teatry bar halyqpyz. Qazaq teatry. Orys teatry. Uıǵyr teatry. Koreı teatry. Nemis pen ózbek. Altyndaı alty teatr. Alty ulttyń tilinde. Kóp ulttylyǵymyzdyń, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵannyń bir kórinis-kórsetkishi osy emes pe. Biz osyndaı elmiz dep maqtansaq oraıy bar. – Sol maqtanyshtyń materıaldyq jaǵyna  úńilsek she? – Osy teatrǵa men kelgen kezde Asanáli Áshimovter 8 myń teńge alatyn. Asanáli maǵan: «Týh, Esmuhan, segiz myń eńbekaqy beresiń de seksen saǵat ursa­syń», dep oıyn-shyndy  qaljyńdaý­shy edi. Qazir sol kisilerimizdiń jalaqysy 140 myńǵa deıin kóterildi. Oblystyq teatr­larda, árıne, tómenirek. О́ıtkeni, bizdiń teatr aı saıyn 30 oıynnan oınaıdy. Tapqan aqshany paıyzdap, túgel ártis­terge jalaqysynyń ústine ústemelep beremiz. 50 paıyzǵa deıin. О́ıtpesek bol­maıdy. Teatr osynshama spektakldi ıgerý jolynda kúndiz-túni jumys isteıdi. Sol eńbektiń qaıtarymy bolý kerek qoı. – Ana bir jyldarda teatrlardy turalatyp tastaǵan qıynshylyqtar da bolǵany jadyńyzda shyǵar? – Naryqtyń alǵashqy jyldarynda eńbekaqyny der kezinde ala almaı, úsh-tórt aıǵa deıin sozǵan qıynshylyqtar bolǵany ras. Ol bir kóppen kórgen uly toı. Qıynshylyq jaǵdaı memlekettiń eko­nomıkasy báseńdegen ótpeli, ólara tusta týyndady. Osy teatrymyzdyń ózinde 80-shi jyldardyń aıaǵynan 2000 jylǵa deıin kórermen sany kúrt azaıyp ketti. Onyń sebebi, el ekonomıkasynyń, halyqtyń turmys dárejesiniń tómendeýi edi. Qalta­synda tıyny joq adam teatrǵa qaıtip keledi? Endi, mine, ekonomıka kóterildi, qoǵam órledi, memleket órkendedi. Eldiń qaltasynda aqsha paıda boldy. Osy kezde adam rýhanı qajetin oılap, teatrǵa bet bura bastady. Elbasynyń: «Eń áýeli ekonomıka» deıtini de sodan ǵoı. Qazir qazaqtyń aqsaqal qarttary nemerelerin ertip kassadan bılet alyp turǵanyn kóremiz. Qymbat emes. 300-400 teńgeden. Sol qarııa zalda otyryp: «Qara­ǵym, Abylaı han degen babań myna kisi. Abaı  degen abyz atań ana kisi», dep ja­­ńa­ǵy nemeresine tarıh taǵylymyn aı­tady. Qazirgi balalardyń bári birdeı Abaıdy oqyp júrgenine kúmándimin. Al endi sol bala teatrǵa kelip, úsh saǵat oıyndy tamashalasa, Abaı álemin tanyp shyǵady. Abaıdyń uly parasatyn, Muqań­nyń uly sózderin sanasyna sińiredi. Búgingi kúnniń dramatýrgııasy qaqtyǵysqa qurylady. Sahnada halyqqa oı salatyn, neǵurlym ulttyq rýhymyzǵa jaqyn, ótimdi dúnıeler ǵana qoıylady. – Qazir qoıyp jatqan sondaı dúnıelerdiń birin ataı ketseńiz. – Serik Asylbekovtiń «Imperııadaǵy toı» degen pesasy júrip jatyr. Munda baılyqqa bógip, azǵyndaǵandar men óziniń uıatyn, ar-namysyn saqtaǵan, Otanyn súıetin adamdar arasyndaǵy qaqtyǵys, shıelenis jeli tartqan. Búgin kishkentaı ǵana «Imperııa» degen restoran salyp alǵan adam erteń kúlli el tutqasyn ıemdenýge aranyn ashpaı ma? Ondaılar kóp qoı. Prezıdentimiz qanshama adamǵa úmit artyp, qansha jasty oqytyp, jolyn ashty. Solardyń arasynan óz halqyna ózi qarsy shyǵyp, óz elin julyp jeýge kóz alartqandar da bar emes pe. Sondyqtan, teatr búgingi kún taqyrybyn, qoǵamymyz­dyń tolǵaqty jaǵdaılaryna ún qosatyn, óz jurtymyzdyń namysyn jyrtatyn taqyryptardy kóbirek qaýzaıdy. Teatr óziniń barlyq bolmysymen qoǵam úshin, memleket úshin, halyq úshin, halqy­myz­dyń bıik keýdeli rýhy úshin qyzmet etedi. Sonyń sebebinen bolar, teatrda shetinen otansúıgish, elim dep eljirep turatyn, tilin súıetin, ótken tarıhty, qazaq degen halyqty qadirleıtin adamdar ǵana jumys isteıdi. Sahnanyń patshasy – ártis. «Saf taza óner byqsyq oıdan týmaıdy» degen naqyl bar ǵoı. Teatrdaǵy óner ıeleri byqsyq ataýly­dan aýlaq, ózderinshe bir taza álem. Mine, osy ujymnyń kóńilin tabý, árqaısysyna saı ról úlestirý kór­kemdik jetekshi úshin ońaı sharýa emes. Pesaǵa qatysyp otyrmasa, qaraıyp qalady. Bulardyń tileýin de úıdegi óz balańnyń tileýin tilegendeı tileısiń. Ártisimniń tabanyna kirgen shógir meniń mańdaıyma kirsin dep jumys istemeseń, ol jumystyń quny kók tıyn. – Teatr men táý eter Táýelsiz­digimizdiń arasyna qandaı parallelder tartar edińiz?   – Qazaq teatry úshin aınalyp keteıin Táýelsizdiktiń bergeni kóp. Jalpy qazaq ónerin, qazaq rýhyn órletti. Muny soqyr ǵana kórmes. Qazirgi bar álemge tanylyp jatqanymyz tek baılyqtyń arqasy desek, qatelesemiz. Bıikke shyrqaǵanymyz eń aldy­men rýhtyń arqasy. Biz tek munaı­men, gazben ǵana el bolmaımyz. Rýhanı álemimizben, rýh baılyǵymen el bolamyz. Sol rýhanı álemdi dúnıege taratýshy – teatr. Mysaly, qazirde Qurmanǵazy orkestri muhıttyń arǵy betindegi Karnegı-hollda konsert berip jatyr. Qazaq dombyrasynyń únin estigen sheteldikter tánti bolýda. Al, dombyra qazaqtyń jany emes pe? Qobyz qazaqtyń qany emes pe? Ultty moıyndatatyn, ulttyń bitim-bolmysyn tanytatyn – óner. Adamnyń janyn tárbıeleıtin, qýa­nyshqa bóleıtin osy teatr óneri, mýzyka óneri, ádebıet óneri. Endeshe, qazirgi tańda qazaq óneri men mádenıeti, teatry táýelsizdigimizge qyzmet etýde. Osyndaı teatr ónerin, kıno ónerin, jalpy mýzyka álemin tıisinshe baǵalamaı jatamyz. Mysaly, bizdiń qarashańyraqta qyzmet isteıtinder tek jalǵyz Áýezov teatrynyń ǵana ártisteri emes. Sony­men birge olar qazaq kınosynyń, qazaq radıo­synyń, qazaq teledıdarynyń, qa­zaq dýblıa­jynyń de ártisteri. Teatr jalǵyz Almatynyń ǵana teatry emes, kúlli Qazaqstannyń teatry. Jyl saıyn eki-úsh qalaǵa gastrolge baramyz. Búkil eldiń oblystarynan bastap, aýdanda­ryna deıin aralaımyz. Jaqynda ǵana Jambyl oblysynyń úsh aýdanynda bo­lyp, spektaklderimizdi qoıdyq. Saıyp kelgende, biz Táýelsizdiktiń qyzmetshi­simiz. Biz degenimiz, ıaǵnı teatr. – Olaı bolsa, teatrdyń táýel­sizdik kezeńindegi tabystaryn tara­tyń­qyrap aıtsańyz qaıtedi. – Áýezov teatry óziniń 86 jyldyq ǵumyrynda halqymen birge jasasyp keledi. Táýelsizdik jyldarynda biz on shet memleketke bardyq. Ol saparlarda 80 qoıylym qoıdyq. Qazaq teatry tý­raly sol kezderde tórtkúl dúnıe baspa­sózi jabyla jazdy. Qazaqtyń kásibı rejıs­sýrasyn, kásibı akterlik mektebin, qazaq­tyń ssenografııasyn jer-ja­hanǵa tanyt­tyq. Álemniń basqa teatr­larymen birge Koreıanyń Seýl qala­synda, Túr­kııanyń Konıa qalasynda gastrolde bolyp qaıttyq. Túrikter mar­qum bop ket­ken jas rejısser Súgir­bekovtiń qoıy­lymynda «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdy» kórgende tań-tamasha qaldy. Myna tarıh bizde de bar ǵoı. Biz qalaı buǵan nazar aýdarmaǵanbyz, deıdi. Mar­qum Talaptan Ahmetjannyń «Sulý men sýretshisin» Konıada kórsetkende: «Aqyn­jandy teatr ekensizder. Mahab­batqa qazaq halqy qandaı jaqyn. Qandaı bııazy, názik, darhan jandy halyq­syzdar!» deıdi. Mine, kórdińiz be? Osy­laı ultty tanytyp otyrǵan joqpyz ba, biz. 1926 jyly osy teatr ashylǵanda «Teatr nege kerek» degendeı sózder de bolypty. Sonda Sáken Seıfýllın: «Eger teatrǵa kózi kórmeıtin adam kelse, sahnada ótip jatqan áreketti qula­ǵymen tyńdap, lázzat alady. Eger kózi kórip, qulaǵy estimeıtin adam kelse, kózimen kórip otyryp lázzat alady. Teatrdyń qasıeti de, qudireti de osyn­da», degen eken. Sonaý 1926 jyly teatr kerek bolǵan Qazaqstanǵa qazirgi táýelsizdik zamanynda teatr tipten aýadaı qajet. Elimizdegi qalǵan 52 teatr Áýezov tea­trynyń balalary, nemereleri, shóbere­leri desek bolady. Ákemteatrdy qazaq óneriniń qarashańyraǵy deıtinimiz sodan. Opera teatry da bizden enshi alyp ashylǵan. Qazdyń balapanyndaı sońy­myz­dan shubyrǵan sol ini teatrlarmen tyǵyz baılanystamyz. Sahnamyzdy beremiz. Áneýgúni ǵana Astananyń jastar teatry kelip, óner kórsetip ketti. Qazir Qaraǵandynyń teatry kelip jatyr. Bıik mártebeli qazaq teatrlary jyl saıyn festıval ótkizýdi dástúrge aınal­dyrǵan. Oblystaǵy akterlik mek­teptiń hali qalaı?  Ne istep, ne qoıyp jatyr? Osynyń bárin saralaımyz. Sóıtip, teatrdyń ósip-órkendeýine hal-qaderimizshe septesemiz. Músirepov teatrynda bıyl on toǵyzynshy ret ótken sol festıvaldiń jıýrı tóraǵasy myna aldyńyzda otyrǵan paqyryńyz. – Qazaq teatryn Qallekı, Serke, Elýbaı sııaqty korıfeıler shyrqaý bıikke kótergeni belgili. Teatrdyń qazirgi kásibı deńgeıin qaı óreden baǵalaısyz? – Kásibı deńgeıi sol burynǵy kezdegiden joǵary bolmasa, tómen emes. Nege? Ol kezderde sahna jutań, pesa jazatyn dramatýrgter az edi. Sol sebepti repertýar tapshy boldy. Qazir qyryq jazýshy pesa jazady. Táýelsizdiktiń arqasynda jyl saıyn konkýrs jarııa­la­nyp, on myń dollardan grant bó­linýde. Sultanáli, Dýlattar ómirbaqı alyp keledi. Iran-Ǵaıyp ta qalyptas­paıdy. Dúnıeni shyr aınaldyratyn pesalar bar. Bir qýanyshtysy, jas dramatýrgter kóptep kórine bastady. Demek, ádebı materıal jetkilikti. Bul, bile bilsek, ulttyń óskendiginiń belgisi. Ádebıettiń ósýi ult ósýiniń kórsetkishi. Al, dramatýrgııa bolmasa, teatr bol­maıdy. Qudaıǵa shúkir, bizde dramaǵa toly dramatýrgııa da, tartymdy teatr da bar. Qazaq teatrlarynyń qazirgi shyǵar­ma­shylyq ta, turmystyq jaǵdaıy da jaqsy deı alamyn. Quryp, qurdymǵa ketip bara jatqan, spektakl qoıa almaı sýalyp otyrǵan teatrdy kórgen joqpyn. Men bir spektakldi qoıý úshin keıde 15 mıllıon teńgege deıin qarajat shyǵaramyn. Kıimi, mýzykasy, sýreti bar. Avtory bar, basqasy bar degendeı. Sol qoıylym 15-20 ret júrgennen keıin ózin-ózi aqtaıdy. Ana bir jyldary gastrolge de shyǵa almaı qalǵan kezderimiz bolsa, qazir kórermenmen qaıta qaýyshqanbyz. Issaparǵa shyqsaq ta qarjy bar. Jańa qoıylym úshin de úkimet tóleıdi. Basqa tirshiligimizge aqshany ózimiz tabamyz. – Aldaǵy ulttyń ulyq merekesine qandaı tartý-taralǵymen kele jatyrsyzdar? – Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy aıa­synda Astana jurtshylyǵyna esep berip qaıttyq. Basqa da teatrlar esep berdi. Biz bastadyq. Maýsym aıynda Kú­lásh Baıseıitova atyndaǵy opera tea­trynda súbeli-súbeli bes qoıylym­dy sahnaǵa shyǵardyq. Áýezovtiń «Abaıy», Qalıhan Ysqaqovtyń táýel­siz­dik taqy­rybyn qaýzaǵan «Qazaqtar» atty spektakli, qyrǵyz tilinen aýdarylǵan «Júreıik júrek aýyrtpaı» degen qoıylym jáne basqalar. Eki apta boıy anshlag! Odan soń Tarazǵa bardyq. Osy­nyń bári uly mártebeli Táýelsiz­dikke taǵzymymyz. Osy kúnderde Táýelsizdik qurmetine jańa spektaklder qoıýdamyz. Muhtar Áýezovtiń «Qıly zamanyn» sahnaǵa shyǵarmaqpyz. Táýelsizdik zamanynda teatrdyń basty taqyryby – adam, jańa adam. Teatr sahnasynda adamnyń muńy, adamnyń quqy, adamnyń bostandyǵy, taǵdyry men táýelsizdigi, adamnyń jany men bolmysy, qaıǵysy men qýanyshy sóz bolady. Eger sahnada adam taǵdyry bolmasa spektakldi eshkim kórmes edi, teatrǵa kórermen kelmes edi. Bizge kórermen keledi. – Áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken  Qorǵanbek AMANJOL.