PARLAMENT «Egemen Qazaqstannyń» arnaýly beti
Aldaǵy aptada Astanada Batys Qazaqstan oblysynyń kúnderi ótedi. Osyǵan oraı, Oral qalasynda júzege asqan myna bir jaǵymdy jáıt týraly áńgimelegendi jón kórip otyrmyn. Jalpysynda, tek bir qala aýqymynda ǵana emes, respýblıka jurtshylyǵy arasynda úlken jańǵyryq týǵyzǵan bul qýanyshty oqıǵanyń oryndalǵanyna da altynshy jylǵa aýysyp barady. Men ol kezde Oral qalasy ákiminiń orynbasary, sonymen qatar, qalalyq onomastıkalyq komıssııanyń tóraǵasy edim. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 14 jyl ótse de, qala kósheleriniń kommýnıstik-totalıtarlyq baǵyttaǵy ataýlary myzǵymaı siresip turǵan bolatyn.
Turǵyndar men qoǵamdyq uıymdardan ony táýelsizdik talaptaryna qaraı ózgertý, yńǵaılaý jóninde komıssııa atyna usynystar men pikirler úzdiksiz túsip jatty. Ony aıaqsyz qaldyrý esh múmkin emes edi. Komıssııa tóraǵasy retinde bul jaýapty istiń negizgi jobasyn ózim jasaýǵa týra keletinin tereń túısindim. Sóıtip, iske kiristim. Ony kóshe ataýlaryna taldaýlar jasaýdan bastadym. Qalada halqymyzdyń tanymal tulǵalary men ulty qazaq Keńes Odaǵy batyrlarynyń bir de birine kóshe ataýlary berilmegen bolyp shyqty.
Sonyń bárin júıege túsirgen kezde eń alǵashqy kezekte 34 kósheniń ataýyn shuǵyl aýystyrýǵa týra keletini belgili boldy. Sodan soń komıssııa múshelerimen keńese otyryp Qurmanǵazy, Muhıt, Dına sekildi halqymyzdyń birtýar talant ıeleri bir baǵyttaǵy parallel kóshelerge ornalasqany oryndy degen toqtam jasadyq. Erliktiń qos qanatyndaı Mánshúk pen Álııa atyndaǵy dańǵyldardy da bir-birimen jarystyra qatar qoıýdy uıǵardyq.
Sonymen birge, qazaq halqynyń tarıhyna tikeleı qatysy bar, onyń qaıǵysy men muńyna ortaqtasa bilgen Mırzoıan, Savıchev, Ivanov sekildi tarıhı tulǵalarǵa da kóshe ataýlary berilgeni oryndy dep tabyldy. Oral qalasynda XVIII ǵasyrdyń aıaǵynda ómir súrgen Karev degen kópes bolypty. Sol kezdegi onyń Oralda turǵyzǵan eńseli ǵımarattary sáýlet óneriniń qaıtalanbas úlgisindeı kórinetin. Bul oryndarda búginde oblystyq fılarmonııa men kitaphana ornalasqan. Keleshekke qaldyrǵan osyndaı óshpes izi úshin Karevtiń atynda da Oralda bir kósheniń bolǵany ádiletti dep eseptedik.
Osylaısha ár kóshe jóninde túıindemeler men anyqtamalar jáne qabyrǵalyq materıaldar jınaqtalyp, qalalyq máslıhat depýtattarynyń nazaryna usynyldy. Ári komıssııa otyrysynda túsinbestik týǵyzǵan barlyq suraqtarǵa tereń de jan-jaqty jaýaptar qaıtaryldy. Kóshelerdiń ataýyn almastyrý jónindegi túsinik jumystaryna Bolat Jeksenǵalıev, Jańabek Jaqsyǵalıev sekildi fılolog ǵalymdar tartyldy. Sóıtip, Oral qalasynda 34 kósheniń ataýyn bir mezgilde ózgertý jónindegi másele Oral qalalyq máslıhaty qaraıtyn máselelerdiń qataryna engizildi.
Sessııa bolatyn kún de kelip jetti. Kóńilde alańdaýshylyq ta joq emes. Ne bolar eken dep sessııa zalynda eleńdep-aq otyrmyz. Quramy boıynsha alǵanda qazaǵynan góri ózge ult ókilderi áldeqaıda basym qalalyq máslıhat depýtattarynyń bári de bul sheshimdi jaqtap daýys berdi. Árıne, sol kúngi qýanyshymyzda shek bolǵan joq. Tek sessııa ústinde qalalyq máslıhat depýtaty Aleksandr Potıchenko ǵana: «Súndetqalı Esqalıev kim edi?» degen saýal qoıdy. Oǵan tolyqqandy jaýap berildi. Iаǵnı, Súndetqalı Esqalıev 1924 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Shyńǵyrlaý aýdanynda dúnıege kelgen. 1942 jyly soǵysqa attanyp, on segizinde ot keshken. 1944 jyly Belorýssııanyń Mogılev oblysyndaǵy qııan-keski shaıqastardyń birinde Aleksandr Matrosovtyń erligin qaıtalap, kúrkirep, aýzynan ot pen oq jaýdyryp turǵan pýlemetti keýdesimen kómkerip erlikpen qaza tapqany, sol jyly oǵan osy erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵynyń berilgeni aıtyldy. Mine, Súndetqalı Esqalıev kim edi degen depýtat saýalyna osyndaı jaýap qaıtaryldy. Ol buǵan qanaǵattanatynyn aıtyp basqa suraq bergen joq.
Sóz joq, halqymyzdyń rýhyn bıiktetýge áseri mol mundaı ózgerister tek táýelsizdiktiń arqasynda múmkin bolyp otyrǵany belgili. Osy ulyq merekemizdiń 20 jyldyǵy qarsańynda respýblıkanyń batystaǵy qaqpasy – Oral qalasynda bir kúnde ataýy ózgergen 34 kóshe jónindegi osy bir tolǵanysymdy bas basylym oqyrmandarynyń nazaryna bergendi jón kórdim.
Erbolat MUQAEV, Senat depýtaty.
