Respýblıka halqyn sýmen qamtamasyz etý, sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný jáne qorǵaý ómirlik mańyzy bar másele ekeni bárimizge belgili.
Qoǵamdaǵy barlyq tirshilik salalary úshin sý resýrstarynyń mańyzdylyǵyn baǵalaý múmkin emes. Sý ómirdiń kózi dep halyq danalyǵy bekerge aıtylmaǵan.
Aýyz sýmen qamtamasyz etýdegi oń jumystarǵa qaramastan, búgingi kúni respýblıka halqynyń edáýir bóligi sapaly jáne jetkilikti kólemde sýmen áli kúnge deıin qamtamasyz etilmegen.
Jalpy, respýblıka boıynsha halyqty ortalyqtanǵan sýmen qamtý úshin paıdalanylatyn ashyq sý aıdynyndaǵy 1-sanattaǵy sý sapasy 2009 jylmen salystyrǵanda sanıtarlyq-hımııalyq kórsetkishteri boıynsha tómendegen, 1989 sý synamasynyń, 151-i nemese 7,6 paıyzy talaptarǵa jaýap bermeıdi, mıkrobıologııalyq kórsetkishter boıynsha – 4,5 paıyz.
Buryn Qyzylorda oblysynda sý aıdyndarynyń lastanýy joǵarǵy deńgeıde bolǵan, máselen, ol 95,8 paıyzdy quraǵan, Batys Qazaqstan oblysy – 22,4 paıyz, Aqmola – 16,9 paıyz, Ońtústik-Qazaqstan – 8,5 paıyz.
Ashyq sý aıdyndaryndaǵy sýdyń sapasyna áser etetin sebepterdiń biri sý tartý jelilerindegi apattar men sharýashylyq-turmystyq jáne ónerkásip aǵystardy tazartpaı burý bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty, tazartylmaǵan aǵyndy sýlarmen sý kózderin lastaýdy boldyrmaý, sýmen qamtý jáne sý tartý salasyna jeke kapıtaldy tartý, paıdalanýshy kásiporyndar men uıymdardyń utymdy jáne paıdaly qyzmetin qamtamasyz etý, sýmen qamtý jáne sý tartý júıelerin jetildirý, halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin jer asty sýlaryn tıimdi paıdalaný jáne sý sharýashylyǵy salasynda jobalaý-izdestirý jumystarynyń sapasyn kóterý máseleleri túbegeıli bolyp tabylady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty halyqqa Joldaýynda aıtylǵandaı, Qazaqstan halqyn sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýdyń mańyzdy mindeti bolyp tabylady jáne strategııalyq turǵydan Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi shuǵyldanatyn basym baǵyttardyń birine jatqyzylady.
Osyǵan oraı Qazaqstan Úkimetine sý sharýashylyǵy sektoryna jeke kapıtaldy tartý úshin tıimdi yntalandyrý sharalaryn jasaý tapsyryldy. 2020 jylǵa deıingi Qazaqstan Respýblıkasyn damytýdyń strategııalyq josparyn jáne Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 28 qańtardaǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Joldaýyn iske asyrý maqsatynda Úkimet 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan «Aq bulaq» baǵdarlamasyn ázirlep, bekitti. Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty halyqty sapaly aýyz sýmen jáne sý tartý qyzmetterimen qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Bul jańa baǵdarlamany ázirlep iske asyrýǵa memlekettik qurylymdar burynǵyǵa qaraǵanda birshama jınaqtalǵan tájirıbemen keldi. Saraptaý, taldaý jumystary jaqsy júrgizilip, 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasyn ázirleý men baǵdarlamany iske asyrý barysynda ketken kemshilikter eskerildi.
Baǵdarlamanyń negizgi mindetteri qalalyq jáne aýyldyq mekenderde sýmen qamtý jáne sý tartý júıelerin salý jáne qaıta jańartý, sýmen qamtý jáne sý tartý júıelerin tıimdi jáne utymdy paıdalaný, sýmen qamtý jáne sý tartýdyń qoldanystaǵy nysandaryn qaıta jańartý jáne jańa nysandardy salǵan kezderi olarǵa júıeli tásildi engizý, sýmen qamtý jáne sý tartý salasyndaǵy jobalaý jumystarynyń sapasyn kóterý, sýmen qamtý jáne sý tartý jobalaryn iske asyrýda qazaqstandyq úlesti damytý bolyp tabylady.
Statıstıka agenttiginiń 2011 jylǵy 1 qańtardaǵy málimetteri boıynsha, aýyldyq eldi mekenderdiń ortalyqtanǵan sýmen qamtamasyz etilýi 42,5 paıyzdy quraǵan edi. Endi «Aq bulaq» baǵdarlamasyn iske asyrý qorytyndysynda, ıaǵnı 2020 jylǵa taman aýyldyq eldi mekenderdiń 80 paıyzyn ortalyqtanǵan sýmen qamtamasyz etý jóninde asa aýqymdy mindet alǵa qoıylyp otyr. Onyń ústine osy ýaqytta elimizdiń halqy táýligine 24 saǵat boıy, ıaǵnı aýyz sýmen úzdiksiz qamtamasyz etiletin bolady.
«Aq bulaq» baǵdarlamasynyń bir jańalyǵy – bul jańa baǵdarlamada sý tartý boıynsha tutas bir is-sharalar keshenin júzege asyrý qarastyrylǵan. Osy boıynsha aýyldyq eldi mekenderde sý tartýdyń oqshaýlanǵan júıelerin (septıkter) salý jáne qaıta jańartý, sý tartýdyń qoldanystaǵy nysandaryn qaıta jańartý jáne jańa nysandardy salýdyń júıeli tásilderi qoldanylatyn bolady. Aýyz sý árbir úıge deıin jetkiziledi.
«Aq bulaq» baǵdarlamasynda qarastyrylǵan osy júıeli tásilderiniń aıasynda sýmen qamtý jáne sý taratý nysandaryn salýdyń bekitilgen tizbesine arnaıy zertteýler júrgizilip, saraptamadan ótken nysandar jobalary ǵana bolǵanda ǵana engiziledi.
2009 jyly sý tartýmen jabdyqtalǵan aýyldyq turǵyn úı qorynyń jalpy alańynyń jıyntyq úlesi ortasha respýblıka boıynsha 8,8 paıyzdy quraǵan edi. Endi aýyldyq eldi mekenderdiń jalpy sanynyń 20 paıyzy ortalyqtandyrylǵan sý júıelerimen qamtamasyz etiledi.
Baǵdarlamany júzege asyrýda bıýdjetke keletin aýyrpalyqtardy, ıaǵnı bıýdjettik shyǵyndardy azaıtý úshin syrttan ınvestısııalar tartý kózdelinedi. «Aq bulaq» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa qatysatyn ınvestorlar halyqaralyq qarjy ınstıtýttary, sý sektoryndaǵy jumys tájirıbesi bar jeke ınvestorlar jáne basqada áriptester bolýy múmkin.
Sý sharýashylyǵy sektorynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn kóterý úshin sýmen qamtý jáne sý tartý salasynda teńdestirilgen tarıftik saıasat qajet ekeni túsinikti. Bizdegi bul saıasat sý sharýashylyǵy uıymdarynyń tıimdi jumysyn qamtamasyz etý úshin tarıfti qurý jáne salynǵan ınvestısııalardy kepildi túrde keıin qaıtarý maqsatymen uzaq merzimdi jáne tıimdi tarıfterdi belgileý arqyly júzege asyrylatyndyǵyn aıta ketsek artyq bolmas.
«Aq bulaq» baǵdarlamasynda qarastyrylyp otyrǵan qazaqstandyq úlesti damytý maqsatynda EDSM-men birigip IJTM qoldanystaǵy óndiriske taldaýlar jasaý jáne sý sektory nysandaryn salýda paıdalanylatyn materıaldar, tehnologııalar men jabdyqtardy ázirleý boıynsha jobalar tizbesin anyqtaý kózdelgen.
Jasalǵan taldaý negizinde sýmen qamtý jáne sý tartý boıynsha jobalardy ári qaraı paıdalaný úshin elimizde óndirilgen quraldarmen jáne jabdyqtarmen qamtýdyń birtutas tujyrymdamasy ázirlengen. Sýmen qamtý jáne sý tartý salasynda elimizde óndirilgen materıaldar men jabdyqtardy paıdalanýdy retteıtin normatıvtik-tehnıkalyq qujattama qaıta qaralatyn bolady (QNjE, tehnıkalyq tapsyrma jáne t.b.).
«2011-2013 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańda «Aq bulaq» baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda aýyldyq eldi mekenderdi sýmen qamtý úshin 2011 jylǵa 41,6 mlrd. teńge qarjy qarastyrý kózdelgen.
Sondaı-aq baǵdarlama aıasynda tushy jer asty sýlarynyń ken oryndaryn sharýashylyq aınalymǵa tartý boıynsha jumystar jandandyrylatyn bolady. Osyǵan oraı arnaıy mamandandyrylǵan uıymdar qurylyp, olardaǵy mashınalardy, qural-jabdyqtardy jańartý josparlanǵan. Sonymen qatar 7002 aýyldyq eldi mekenderde sýmen qamtý boıynsha barlyq jobalarǵa monıtorıng ótkiziletin bolady.
Anarbek ORMAN, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy.
Qoǵamdaǵy barlyq tirshilik salalary úshin sý resýrstarynyń mańyzdylyǵyn baǵalaý múmkin emes. Sý ómirdiń kózi dep halyq danalyǵy bekerge aıtylmaǵan.
Aýyz sýmen qamtamasyz etýdegi oń jumystarǵa qaramastan, búgingi kúni respýblıka halqynyń edáýir bóligi sapaly jáne jetkilikti kólemde sýmen áli kúnge deıin qamtamasyz etilmegen.
Jalpy, respýblıka boıynsha halyqty ortalyqtanǵan sýmen qamtý úshin paıdalanylatyn ashyq sý aıdynyndaǵy 1-sanattaǵy sý sapasy 2009 jylmen salystyrǵanda sanıtarlyq-hımııalyq kórsetkishteri boıynsha tómendegen, 1989 sý synamasynyń, 151-i nemese 7,6 paıyzy talaptarǵa jaýap bermeıdi, mıkrobıologııalyq kórsetkishter boıynsha – 4,5 paıyz.
Buryn Qyzylorda oblysynda sý aıdyndarynyń lastanýy joǵarǵy deńgeıde bolǵan, máselen, ol 95,8 paıyzdy quraǵan, Batys Qazaqstan oblysy – 22,4 paıyz, Aqmola – 16,9 paıyz, Ońtústik-Qazaqstan – 8,5 paıyz.
Ashyq sý aıdyndaryndaǵy sýdyń sapasyna áser etetin sebepterdiń biri sý tartý jelilerindegi apattar men sharýashylyq-turmystyq jáne ónerkásip aǵystardy tazartpaı burý bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty, tazartylmaǵan aǵyndy sýlarmen sý kózderin lastaýdy boldyrmaý, sýmen qamtý jáne sý tartý salasyna jeke kapıtaldy tartý, paıdalanýshy kásiporyndar men uıymdardyń utymdy jáne paıdaly qyzmetin qamtamasyz etý, sýmen qamtý jáne sý tartý júıelerin jetildirý, halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin jer asty sýlaryn tıimdi paıdalaný jáne sý sharýashylyǵy salasynda jobalaý-izdestirý jumystarynyń sapasyn kóterý máseleleri túbegeıli bolyp tabylady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty halyqqa Joldaýynda aıtylǵandaı, Qazaqstan halqyn sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýdyń mańyzdy mindeti bolyp tabylady jáne strategııalyq turǵydan Úkimet pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi shuǵyldanatyn basym baǵyttardyń birine jatqyzylady.
Osyǵan oraı Qazaqstan Úkimetine sý sharýashylyǵy sektoryna jeke kapıtaldy tartý úshin tıimdi yntalandyrý sharalaryn jasaý tapsyryldy. 2020 jylǵa deıingi Qazaqstan Respýblıkasyn damytýdyń strategııalyq josparyn jáne Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 28 qańtardaǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Joldaýyn iske asyrý maqsatynda Úkimet 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan «Aq bulaq» baǵdarlamasyn ázirlep, bekitti. Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty halyqty sapaly aýyz sýmen jáne sý tartý qyzmetterimen qamtamasyz etý bolyp tabylady.
Bul jańa baǵdarlamany ázirlep iske asyrýǵa memlekettik qurylymdar burynǵyǵa qaraǵanda birshama jınaqtalǵan tájirıbemen keldi. Saraptaý, taldaý jumystary jaqsy júrgizilip, 2002-2010 jyldarǵa arnalǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasyn ázirleý men baǵdarlamany iske asyrý barysynda ketken kemshilikter eskerildi.
Baǵdarlamanyń negizgi mindetteri qalalyq jáne aýyldyq mekenderde sýmen qamtý jáne sý tartý júıelerin salý jáne qaıta jańartý, sýmen qamtý jáne sý tartý júıelerin tıimdi jáne utymdy paıdalaný, sýmen qamtý jáne sý tartýdyń qoldanystaǵy nysandaryn qaıta jańartý jáne jańa nysandardy salǵan kezderi olarǵa júıeli tásildi engizý, sýmen qamtý jáne sý tartý salasyndaǵy jobalaý jumystarynyń sapasyn kóterý, sýmen qamtý jáne sý tartý jobalaryn iske asyrýda qazaqstandyq úlesti damytý bolyp tabylady.
Statıstıka agenttiginiń 2011 jylǵy 1 qańtardaǵy málimetteri boıynsha, aýyldyq eldi mekenderdiń ortalyqtanǵan sýmen qamtamasyz etilýi 42,5 paıyzdy quraǵan edi. Endi «Aq bulaq» baǵdarlamasyn iske asyrý qorytyndysynda, ıaǵnı 2020 jylǵa taman aýyldyq eldi mekenderdiń 80 paıyzyn ortalyqtanǵan sýmen qamtamasyz etý jóninde asa aýqymdy mindet alǵa qoıylyp otyr. Onyń ústine osy ýaqytta elimizdiń halqy táýligine 24 saǵat boıy, ıaǵnı aýyz sýmen úzdiksiz qamtamasyz etiletin bolady.
«Aq bulaq» baǵdarlamasynyń bir jańalyǵy – bul jańa baǵdarlamada sý tartý boıynsha tutas bir is-sharalar keshenin júzege asyrý qarastyrylǵan. Osy boıynsha aýyldyq eldi mekenderde sý tartýdyń oqshaýlanǵan júıelerin (septıkter) salý jáne qaıta jańartý, sý tartýdyń qoldanystaǵy nysandaryn qaıta jańartý jáne jańa nysandardy salýdyń júıeli tásilderi qoldanylatyn bolady. Aýyz sý árbir úıge deıin jetkiziledi.
«Aq bulaq» baǵdarlamasynda qarastyrylǵan osy júıeli tásilderiniń aıasynda sýmen qamtý jáne sý taratý nysandaryn salýdyń bekitilgen tizbesine arnaıy zertteýler júrgizilip, saraptamadan ótken nysandar jobalary ǵana bolǵanda ǵana engiziledi.
2009 jyly sý tartýmen jabdyqtalǵan aýyldyq turǵyn úı qorynyń jalpy alańynyń jıyntyq úlesi ortasha respýblıka boıynsha 8,8 paıyzdy quraǵan edi. Endi aýyldyq eldi mekenderdiń jalpy sanynyń 20 paıyzy ortalyqtandyrylǵan sý júıelerimen qamtamasyz etiledi.
Baǵdarlamany júzege asyrýda bıýdjetke keletin aýyrpalyqtardy, ıaǵnı bıýdjettik shyǵyndardy azaıtý úshin syrttan ınvestısııalar tartý kózdelinedi. «Aq bulaq» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa qatysatyn ınvestorlar halyqaralyq qarjy ınstıtýttary, sý sektoryndaǵy jumys tájirıbesi bar jeke ınvestorlar jáne basqada áriptester bolýy múmkin.
Sý sharýashylyǵy sektorynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn kóterý úshin sýmen qamtý jáne sý tartý salasynda teńdestirilgen tarıftik saıasat qajet ekeni túsinikti. Bizdegi bul saıasat sý sharýashylyǵy uıymdarynyń tıimdi jumysyn qamtamasyz etý úshin tarıfti qurý jáne salynǵan ınvestısııalardy kepildi túrde keıin qaıtarý maqsatymen uzaq merzimdi jáne tıimdi tarıfterdi belgileý arqyly júzege asyrylatyndyǵyn aıta ketsek artyq bolmas.
«Aq bulaq» baǵdarlamasynda qarastyrylyp otyrǵan qazaqstandyq úlesti damytý maqsatynda EDSM-men birigip IJTM qoldanystaǵy óndiriske taldaýlar jasaý jáne sý sektory nysandaryn salýda paıdalanylatyn materıaldar, tehnologııalar men jabdyqtardy ázirleý boıynsha jobalar tizbesin anyqtaý kózdelgen.
Jasalǵan taldaý negizinde sýmen qamtý jáne sý tartý boıynsha jobalardy ári qaraı paıdalaný úshin elimizde óndirilgen quraldarmen jáne jabdyqtarmen qamtýdyń birtutas tujyrymdamasy ázirlengen. Sýmen qamtý jáne sý tartý salasynda elimizde óndirilgen materıaldar men jabdyqtardy paıdalanýdy retteıtin normatıvtik-tehnıkalyq qujattama qaıta qaralatyn bolady (QNjE, tehnıkalyq tapsyrma jáne t.b.).
«2011-2013 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańda «Aq bulaq» baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda aýyldyq eldi mekenderdi sýmen qamtý úshin 2011 jylǵa 41,6 mlrd. teńge qarjy qarastyrý kózdelgen.
Sondaı-aq baǵdarlama aıasynda tushy jer asty sýlarynyń ken oryndaryn sharýashylyq aınalymǵa tartý boıynsha jumystar jandandyrylatyn bolady. Osyǵan oraı arnaıy mamandandyrylǵan uıymdar qurylyp, olardaǵy mashınalardy, qural-jabdyqtardy jańartý josparlanǵan. Sonymen qatar 7002 aýyldyq eldi mekenderde sýmen qamtý boıynsha barlyq jobalarǵa monıtorıng ótkiziletin bolady.
Anarbek ORMAN, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy.
