Dıplomatııaǵa da, tarıhymyzǵa da qundy eńbek

Qolǵa alǵan dúnıesin túbe­geıli jetildirýge tyryssa, ol da adam­nyń zor qasıeti degen eken dany­sh­pandardyń biri. Bul ási­re­se, zertteýshi ǵalymdarǵa qatysty aıtylsa kerek. Qolǵa alǵan zertteý obek­ti­sin kúnnen-kúnge, jyl­dan-jylǵa je­tildirip otyrý, sóıtip onyń bar­lyq qyrlaryn ashý – zert obek­tisine ǵana emes, onymen tanysqan adamǵa da, sol ǵylymnyń salasyna da, jalpy qoǵamǵa da úlken olja bolary sózsiz. Memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri, Taıyr Mansu­rov­tyń qazaqtan shyqqan tuńǵysh ká­sibı dıplomat Názir Tórequlovtyń ómiri men qyzmetin zertteýi de osy talaptyń úddesinen shyq­qan­daı. Ol 1994 jyldan beri al­ǵash­qy elshiniń ómiri men qyzmetin tereńnen zerdelep keledi jáne sol eńbekteri qa­zaq, orys, aǵyl­shyn jáne arab tilderinde 7 kitap bolyp jaryq kórdi. Al «Názir Tórequlov – Keńes Oda­ǵynyń Saýd Arabııasyndaǵy elshisi» atty barynsha tolyqtyrylǵan soń­ǵy kitaby bıyl Almatydaǵy «Zerde» baspasynan jaryq kórdi. Sonymen birge rejısser Bolat Shárip Názir Tórequlov týraly T.Mansurovtyń keńesshiligimen «О́ki­let­ti ókil» atty derekti fılm túsirdi. Taıyr Mansurov 1994-2002 jyldary Qazaqstannyń stra­te­gııa­lyq mańyzy asa zor áriptesi sana­latyn Reseı Federa­sııa­syn­daǵy elshisi qyzmetinde boldy. Sol jyl­dary oǵan qazaqstandyq tarıhshy ǵalymdar tarapynan Názir Tóre­qulovtyń 1937 jyly tutqyndalyp, atylýyna baı­la­nysty qujattardy suratyp áperý týraly ótinish tú­se­di. О́ıtkeni, Más­keýde ustalyp, sonda atylyp ketken qazaqtyń osy­naý ardaqty aza­ma­ty týraly óz elinde aýyz tushy­tar­lyq derekter joq edi. Ashyqtyq, ja­rııalylyq dep jar salǵan 80-shi jyl­dardyń aıaǵy men 90-shy jyldardyń ba­synda da más­keý­lik bıýrokrattyq júıe qupııa qujat­tar­dy op-ońaı qol­ǵa us­ta­ta salǵan joq. Al táýelsiz el, bó­lek memleketter bol­ǵan soń ǵalym­dar­dyń olar­ǵa qol jetkizýi tipti qıyn­dap ketken edi. Sondaıda T.Mansurov sııaq­ty ótimdi de óristi dıplomattyń sheberligi qajet bol­dy. Elshi óziniń sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri E.Prımakovpen jeke tanystyǵy, jaqyn baılanysynyń arqasynda N.Tórequlovtyń 37-shi jylǵy náýbetke baılanysty ǵana emes, 1928-36 jyldary 8 jyl boıy KSRO-nyń Saýd Arabııasy Koroldigindegi ókiletti ókili bol­ǵan qyz­metine qatysty, barlyǵy 800 betke jýyq, qujattardy mınıstrliktiń tereńde jatqan muraǵatynan sýy­ryp shyǵaryp, kóshirip alýǵa qol jetkizedi. T.Mansurov SIM-degi qu­jattar ǵana emes, NKVD-nyń aıyp­taý qaǵazdaryn, Bas prokýra­týra­nyń sheshimderi, Joǵary sottyń aqtaý jónindegi anyqtamasy – bári-bárin de jaryqqa shyǵardy. Mine, sonyń arqasynda Názir Tórequ­lov­tyń jarqyn beınesi tolyq qal­pyn­da óziniń halqymen de, basqamen de qaıta qaýyshty. Taıyr Mansu­rov­tyń eńbekte­ri arqyly Názir Tóre­qulovtyń qa­zaq­tyń birtýar aza­mat­ta­ry­nyń biri ekenin ta­nydyq. О́z qolymen tol­tyr­ǵan ómir­baıa­ny­na qaraǵanda Ná­zirdiń ákesi iri baı bolǵan, ol ba­la­sy­na jan-jaqty bilim bergenge uqsaıdy. N.Tórequlov Qo­qan­da medirese, orys – túzem jáne kom­mer­sııa­lyq ýchlıshe bitirip, keıin Más­keý­diń kommer­sııa­lyq ınstıtý­tyn­da oqyǵan. Ol qazaq pen orystan basqa fransýz, túrik, arab, tatar, ózbek tilderin bilgen. Tórequlovty Saýd Ara­bııasyna elshilikke taǵaı­yn­daý úshin «asa qu­pııa» grıfimen Sta­lın­niń atyna jol­danǵan qyz­mettik hat­­ta ol týraly: «odın ız krýpnyh znatokov mýsýlmanskogo mıra ı mırosozersanııa» degen sózder bar. Asa ıkem­di dıplomat jáne suńǵyla saıasatker­li­gi­niń arqasynda ózi qyzmet etken jyl­dary ol Saýd Arabııasy Koroldigi men KSRO arasynda tyǵyz saıası áriptestik jáne saýda-eko­nomıkalyq ynty­maq­tastyq ornata bilgen. Osynaý jolda jasaǵan ártúrli áreketteri týraly kitapta kóptegen derekter bar. Mine, osy jáne budan basqa da júzdegen saýaldarǵa atalmysh eńbek tolyq jaýap beredi jáne ol Qazaqstannyń dıplomatııalyq qyz­­metiniń tıimdiligin arttyrý jolynda qyzyqty tájirıbe, úlgili mysal bolary anyq. Jaqsybaı SAMRAT.