Pavlodar oblysy – ozyq bastamalar ordasy

25-26 qazanda Astanada Pavlodar oblysynyń kúnderi ótedi Pavlodar oblysy 1938 jyldyń qańtar aıyn­da quryl­dy. Oblys ortalyǵy – Pavlodar qala­sy Qazaq­stannyń eń iri ózeni Ertistiń jaǵasynda. Geografııalyq turǵydan alǵanda, Pavlodar ob­lysy Qa­zaq­stannyń jáne basqa da mem­lekettiń aımaq­tary­men áýe, temir jol, avtomobıl, elektrondy, qubyr, ózen kólikteri túr­leri­men erkin qarym-qatynasta bolý­ǵa qolaı­ly ornalasqan. Oblystyń úlesine respýblıkadaǵy óńdeý ónerkási­bi­niń 7%-y, kómir ón­di­risiniń - 70%-y, ferroqorytpalar óndi­ri­siniń 4-ten 3 bóligi, elektr energııasy jáne munaı ónimderiniń 40%-y tıesili. Sonymen birge, oblystyń hımııa, máshıne jasaý, metall óńdeý jáne aýyl sharýa­shylyǵy salalary bo­ıyn­sha kásiporyndardy damytýda áleýeti zor.

* * *

JETISTIKTER – JAŃA ISTERDIŃ BASTAMASY

Derbestik alyp, dúıim jurtpen moıyndalǵan táýel­siz Qazaq­stany­myz 20 jyldyq torqaly toıy qar­sańyn­da óziniń júrip ótken órshil de ónegeli jolyna kóz tastap, jetken jetistikteriniń, to­laıym tabys­tary­nyń qorytyndylaryn shyǵaryp, bolashaq­tyń baǵdaryn saraptap otyr. Árıne, tutas­taı elimiz­diń qýatty­lyǵyn eseleýde jekelegen óńir­lerdiń qosar úlesi qomaqty ekeni esh daý tý­dyrmasa kerek. Pavlodar oblysynyń ákimi Ba­qyt­jan SAǴYN­TAEV óńirde keıingi kezeń­der­de jú­zege asqan ıgi óz­gerister men jańashyl­dyqtar, bola­shaqqa belgilengen josparlar týraly oı bólisedi.  – Dana halqymyz aıt­qan­daı, «О́tkendi saraptaý – bola­shaq­qa baǵdar». Bú­gingi belesti baǵamdaý úshin artta qalǵan kezeńderge kóz tigý, salystyryp-saraptaý – qashanda zańdy qubylys. Táýelsiz Qazaqstan az ǵana ýaqyt ishinde, naqtyraq aıtsaq, jıyrma jyldyń deresinde tolaıym tabystarǵa qol jetkizdi. Kúni keshe egemen memleket retinde alǵashqy qalyptasý kezeńine bet burǵan alyp Otanymyz búginde turaqty damý jolyna túsken, tórtkúl dúnıemen terezesi teń, abyroıly da aıbarly, qýatty elge aınaldy. Tarıhtan málim, mundaı deńgeıge ıek artý úshin qaısybir elder tutastaı ǵasyrlardy jumsaıdy. Keńestik júıe ydyraǵan tusta Qazaqstannyń kóptegen problemalarmen betpe-bet kelgenin bilemiz. О́ndirister tyǵyryqqa tirelip, jumysyn toqtatýǵa, jabylýǵa májbúr boldy. Halyq aılar boıy eń­bek­aqylaryn ala almady, sonyń saldarynan kommý­nal­dyq qyzmet tó­lemderi qıyndyq kórdi, elektr qýatyn aǵytyp tastaý jıilep ketti. Sol bir almaǵaıyp tusta tek Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev qana elimizdiń ótpeli qıyn­shylyqtar men aýyrtpalyqtardy, derbes túrde qalyptasý kezeńderin sátti eńserip, az ýaqytta álemdegi jetekshi eldermen ıyq tirestirer, ekonomıkasy qýatty memleketke aınalaryna sengeni anyq. Osynaý qıyn da kúrdeli, asa jaýapty kezeńdegi jumys­tardyń barlyǵyn Memleket basshysy óz moınyna aldy. Árıne, sol kezderi ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik re­for­­ma­lar­ǵa senimsizdikpen qarap, túpki maqsattaryn túsinbeý­shilikke saly­nyp, Qazaqstandy toqyraýǵa qaraı keri ıtermelegen jandar da az kezdespedi. Alaıda, Elbasymyz tek qana alǵa qadam basyp, eldi jáne turǵyndardy jarqyn ári jaıly bolashaqqa qaraı nyq senimmen bastaı bildi. Sonyń aıqyn jeńisi men jemisine búgingi kúni barshamyz kóz tigip, zor maqtanyshpen kýá bolýdamyz. 1995-1999 jyldary júrgizilgen ónerkásiptik reformalar eksport­tyq ónimder óndirisiniń kólemin eseleýge jáne mundaı ónimderdiń basqa da túrlerin turaqty jasaýǵa keń jol ashty, elimizdiń, sonyń ishinde, bizdiń óńirimizdiń ekonomıkasyn arttyrýǵa yqpal etti. 2000 jyldan bastap eksporttyq baǵyt boıynsha naqty sektordyń barlyq salalaryn­da óndiris kólemi aıtyrlyqtaı eselendi. 2002-2010 jyldary negizgi ka­pıtalǵa quıylatyn ınvestısııalar kólemi 9,3 esege ósti. Oblysy­myz­dyń respýblıkalyq ınvestısııa kólemindegi úles salmaǵy bir jarym esege artty. О́nerkásip ónimderiniń kólemi 5,8 ese ulǵaıdy. Tek osy jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynyń ózinde ol 717,5 mıllıard teńgeni qurady. Qazirgi ýaqytta aımaǵymyzda 863 ónerkásip kásiporyndary qarqyn­dy jumys isteýde. Onyń 15-i júıequraýshy. 2001 jylmen salys­tyr­ǵanda ónerkásiptiń elektr qýatyn óndirý men taratý, gaz ben sý (ósý kólemi 7,8 ese), óńdeý (6,6 ese), metallýrgııa (6,7 ese), taý-ken óndirisi ónerkásibi (4 ese) salalaryndaǵy óndiris kólemi aıtarlyqtaı artty. 2001 jyldan bastap naqty kórinistegi kómir óndirýdiń kólemi 33,7%-ǵa, elektr energııasyn óndirý 67,4%-ǵa, ferroqorytpa – 49,9%-ǵa, munaı óńdeý 2,2 esege ulǵaıtyldy. Taǵy bir aıtatyn jáıt, oblys turǵyndary arasynan «buryn Pavlodarda traktor zaýyty jáne hımkombınat, qurylys ındýstrııasy kásip­oryn­dary bolǵan edi, búginde olar joq» degen pikirler estilip qalady. Bul múlde qate túsinik. Aıtyńyzshy, qazirgi ýaqytta aýyl sharýalary sheteldik, joǵary óndiristik qýattylyqqa ıe sheteldik tehnıkalardy satyp alyp jatqanda, burynǵynyń ábden eskirgen ári ózindik quny joǵary traktory kimge qajet? Búginde sharýashylyq ıegerleri ótken kúnniń enshisinde ketken tehnıkalar týraly estigisi de kelmesi anyq. Árıne, traktor zaýyty qazir joq. Biraq onyń bazasynda joǵary qýattylyqqa ıe metall qorytatyn, túrli dıametrdegi qubyrlar men basqa da asa qajetti ónimder daıyndaıtyn «Kastıng» JShS jáne «KSP Steel» JShS kásiporyndary shoǵyrlanǵan. Endi ekologııalyq turǵydan asa qaýipti tehnologııasy bolǵan burynǵy hımııa zaýytyn alaıyq. Búginde onyń ornyna «Kaýstık» AQ quryldy. Bul kásiporyn dál burynǵydaı hlor, kaýstıkalyq soda jáne taǵy da basqa ónimderdi shyǵarady. Biraq mundaǵy ónimder membrandyq ádispen, eshqandaı zııandylyǵy joq negizde jasalady. Aıta keteıin, bul ázirge bastamasy ǵana. Taıaý arada kásiporyn aýmaǵynda asa iri kólemde kapıtal tartý, sondaı-aq qazaqstandyq jáne sheteldik óndiristerdi qatystyrý arqyly erkin ekonomıkalyq aımaq qurylatyn bolady. – Baqytjan Ábdiruly, Qazaqstannyń údemeli ındýs­trııa­lyq-ınnova­sııalyq damý baǵdarlamasy, sóz joq, el ekono­mıkasyn tyń betburys­tar­ǵa jetelep, damýǵa jańasha sıpat berip otyr. Joǵa­ry­da aıtylyp ótken­deı, Pavlodar oblysy mundaı tyń jobalardy jú­zege asyrý jaǵynan respýblıkada kósh­basshylar qatarynda tur. Al­daǵy Táýelsizdik toıyn óndiristiń osy baǵyty qandaı jetistiktermen qarsy almaqshy? – Bul memlekettik baǵdarlamany júzege asyrýǵa kirispes buryn biz tutastaı oblystyń jáne onyń árbir aýdanynyń ózindik jaǵdaı­laryn jiti saraptap aldyq. Mundaı ustanym bizge jekelegen aýdanda nemese qalada údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarla­ma­synyń alǵa tartar tiregi bolar jobany aıqyndaýǵa múmkindik týǵyzdy. Qazirgi ýaqytta óńirimizde 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan aı­maq­tar­dy damytý baǵdarlamasyn júzege asyrýdamyz, al ony ómirsheń etýge 915 mlrd. teńge qarjy qarastyrylǵan. El Prezıdenti aldy­myz­ǵa qoıǵan basty mindetter oblysymyzda nátıjeli oryndalýda. Baǵ­dar­lama júzege asyryla bastaǵannan beri óńirde jalpy somasy 158 mıllıard teńgeni quraıtyn 42 joba iske qosyldy. Ústimizdegi jyldyń sońy­na deıin taǵy 43 jobany iske qosý josparlanǵan. Munyń bári tuǵyrly Táýelsiz­digi­miz­d­iń toıy qarsańyndaǵy asa zor tartý. Aıta keteıin, birqatar tyń hám jańashyl jobalar Elbasy­myz­dyń tikeleı basshylyǵymen júzege asyryldy. Olar – «Qazaq­stannyń elektrolız zaýyty» AQ, týra tigisti bolat qubyrlaryn daıyndaý kásiporny, Pavlodar munaı-hımııa zaýytynda ónim sapasyn arttyrýǵa arnalǵan sýtegi óndirý boıynsha qondyrǵyny ornatý, metıl-tret-býtıl efırin jáne polıpropılen óndirý zaýyty, «Qazaqstannyń Soltústigi men Ońtústigi» atalatyn qýat­tylyǵy 500 kılovatt joǵary qýatty elektr taratýdyń aımaq­ara­lyq jeli­sin iske qosý jáne taǵy basqalar. Osynyń barlyǵy el Prezıdentiniń aımaqtaǵy ındýstrııalandyrý qarqynyna qansha­lyq­ty mán beretinin aıǵaqtaıdy. Bóle-jara aıta keter taǵy bir másele – memlekettiń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdar­la­masy aıasynda oblysymyzda jalpy ınvestısııalyq kólemi 1 trıllıon 202 mıllıard teńgeni quraıtyn 168 jobany júzege asyrý nátıjesinde 14 myń jańa jumys oryndary qurylady. Nazar aýdararlyq taǵy bir máseleni aıtpaı ketýge bolmas. Sóz joq, biz­diń oblys prezıdenttik baǵdarlamany oıdaǵydaı oryndaýda. Degenmen, bul ba­ǵyttaǵy jumys aýqymyn odan ári keńeıte otyryp, aımaqqa tek ın­dýstrııaly degen ǵana emes, sondaı-aq, ınnovasııalyq degen mártebeni alý­dy kózdeımiz. Demek, ǵylymı negizge baǵyttalǵan kásiporyndardy quratyn bolamyz. Elbasymyz ınnovasııa, nanotehnologııa jáne basqa da serpindi baǵyttar boıynsha naqty mindetter qoıdy. Sondyqtan da biz atal­mysh jańashyldyqtardy oblysymyzda engizýge barynsha kúsh salýdamyz. – Pavlodar óńiri elimizdegi ındýstrııaly ólke retinde qabyl­dana­dy. Al agrarlyq sektorda bóle-jara aıtar ilgerindi ózgerister bar ma? – Agrarlyq sektor ekonomıka salasynda asa mańyzdy ról atqarady. О́nerkásipti sanalatyn bizdiń oblysta da osy salaǵa basa mán beriledi. О́ńirimizde 4 myńǵa jýyq aýylsharýashylyq qurylymdary áreket etedi. Egin sharýashylyǵynda bizdiń oblys bıdaı, kúnbaǵys jáne qara­qu­myq daqyldaryn óndirý boıynsha qolaıly sanalady. Biz aýyl­sharýa­shylyq ónimderimen tek ózimizdi ǵana qamtamasyz etip qoımaı, sonymen qatar, syrtqa eksporttaımyz. Mal sharýashylyǵynyń damý qarqyny men tórt túliktiń ósimi de kóńil kónshiterlikteı. Oblysta asyl tuqymdy iri qara mal, jylqy, qoı men shoshqa ósirý baǵytynda 43 sýbekti jumys isteıdi. Maldyń sapalyq surpyn jaqsartý boıynsha asyl tuqymdy saraptaıtyn eki dıstrıbıýtorlyq ortalyq qyzmet etedi. Mal sharýashylyǵy ónim­deri­ne degen suranys Reseıdiń bizben kórshi­les óńirlerinde asa joǵary. Eger sandyq málimetterge den qoıatyn bolsaq, oblystyń aýyl­sharýa­shy­lyq ónimderi óndirisiniń kólemi táýelsizdik alǵan jyl­darmen salys­tyr­ǵanda 2010 jyly 75,8 ese, 2000 jylmen salys­tyrǵanda 3,7 ese ósti. 2011 jyly óńdeýmen shuǵyldanatyn nysan­dar­dyń sany 416 birlikke artty. Bul – 1991 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda tórt ese joǵary kór­set­kish. Osy kezeń aralyǵynda óńdeýdiń jáne daıyndaýdyń 158 nysany iske qosyldy. Indýstrııalandyrý kartasyndaǵy agroónerkásip kesheni joba­lary­nyń úlesi tórtinshi bólikti quraıdy – 168 jobanyń 42-si. Muny aldaǵy ýaqytta arttyrý qajet. 2011 jyly egis alqaptarynyń kólemi 2000 jylmen salys­tyr­ǵanda 62%-ǵa artty. Agroónerkásip keshenine salynǵan qarjyny men ózin-ózi tolyqtaı aqtaıtyn ınvestısııalar dep qaras­tyra­myn. Tek bıylǵy jyl­dyń ózinde agroónerkásip keshenin damytýǵa 11 mıllıard 800 mıllıon teńge qarjy baǵyttaldy, sonyń ishinde 3 mıllıard teńgege jýy­ǵyn sýbsıdııalar quraıdy. Aýyl­sharýa­shylyq daqyldary egistiginiń jalpy aýmaǵy byltyrǵy jylmen salystyrǵanda bes esege ulǵaıdy. Nátı­jesin­de biz astyq, maıly daqyldar, kókónis, kartop ónimderiniń joǵary shyǵymdaryna qol jetkizdik. Qysqasy, bizde agrarlyq sektordyń áleýeti asa joǵary. Biraq biz ony tolyqtaı paıdalana almaýdamyz. Bul – óz aldyna úlken másele. Sýarmaly jer alqaptaryn qaıta jańǵyrtý baǵyty memlekettik qoldaýdy qajetsinýde. – Qazaqstan memlekettiliginiń qalyptasý jolyn saraptaı otyryp, Prezıdenttiń áleýmettik baǵytqa negizdelgen utymdy saıasatyna nazar aýdarmaı kete almaıtynymyz aıan... – Sóz joq, naq solaı. Memleketti damytýdyń barlyq kezeń­erinde medısına men bilim berý salasy aıryqsha basymdyqqa ıe boldy. Artta qalǵan jıyrma jylda densaýlyq saqtaý salasyna jumsalatyn qarjy kólemi on esege ósti. Memlekettik «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasynyń qansha­lyq­ty mańyzdy ári ýaqtyly qabyldanǵan qujat bolǵanyn az sózben baǵalaý ońaı emes. Tek bizdiń oblystyń ózinde sońǵy ýaqytta 140 oryndyq eki balalar aýyly, 530 oryndyq úsh balabaqsha iske qosyldy. Mysaly, «jabaıy naryq» jyldarynda barlyq balabaqshalardy túbegeıli jeke menshikke satý etek alǵany belgili. Mektepke deıingi bilim berý salasynyń jaǵdaıy qıyndady. Al memlekettik «Balapan» baǵdarlamasynyń qanshalyqty utymdy ári ýaqtyly bolǵanyn tómendegideı derekterden anyq ańǵara alamyz. Balalar baqshasynyń sany 2,5 ese artty, balalardy mektepke deıingi bilimmen jáne tárbıemen qamtý 17,7%-dan 79,4%-ǵa deıin ósti, jyl sońyna deıin bul kórsetkishti 85%-ǵa jetkizýdi josparlap otyrmyz. 2001 jyldan beri oblysta 8,1 myń oryndy qamtıtyn 22 jańa mektep ashyldy. 2015 jylǵa deıin Pavlodar oblysynda bes myń oryndy qamtıtyn bes jańa mektep qurylysyn salý kózdelgen. Sońǵy on jylda densaýlyq saqtaý salasynda oblystyq dıagnos­tı­kalyq ortalyq, úsh aýrýhana, týberkýlezge qarsy úsh aýdandyq aýrýhana, tórt emhana salyndy. 2010 jyly Pavlodarda oblystyq týberkýlezge qarsy dıspanser paıdalanýǵa berildi. Asa ozyq medısınalyq qon­dyr­ǵylar pavlodarlyq kardıohırýrgtarǵa, onkologtarǵa, basqa da dáriger mamandarǵa naýqastardy emdeýde jańa tehnologııalardy engizýge jol ashty. Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaev bastaǵan el basshylyǵynyń tur­ǵyn­dar qajettilikterine oraı qolǵa alǵan memlekettik saıa­saty­nyń áleý­mettik baǵyty qazaqstandyqtarǵa respýblıkamyz­dyń qa­lyp­tasýy­nyń asa qıyn da kúrdeli jyldarynda tózimdilik pen tabandy­lyq ta­nytýyna múmkindik berdi dep bilemin. Bul – Qazaqstan qoǵamyn biriktirgen ári laıyqty joǵary baǵaǵa ıe jalpyulttyq ıdeıa. Jańa ónerkásiptik nysandar ashsaq – jańa jumys oryndary paıda bolady, bıylǵy jyly turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyq salasyn jańartý baǵdarlamasy iske qosyldy – bul da adamdar turmysynyń jaılylyǵyn arttyratyn qadam bolyp taby­lady. 1998 jyldan beri aımaqtyń qurylys salasyna quıylǵan ınvestısııa nátıjeli boldy. Tek 2000 jyldyń ózinde 1999 jylmen salystyrǵanda qurylysqa salynǵan kapıtal kólemi 1,8 esege ósip, 12,7 mlrd. teńgeni qurady. Sońǵy on jylda oblys naǵyz qurylys alańyna aınaldy. Burynnan beri ózekti bolyp, qordalanyp kelgen máselege taıaýda memleket tarapynan qomaqty qarjy bólindi – bizdiń oblys 400 mıllıon teńge aldy. Birinshi kezeńde Pavlodarda 40 turǵyn úıdi jóndeý josparlanǵan. Olardyń 13-inde jumystary bastalyp ta ketti. Jyl basynan beri turǵyn úı qurylysyna qarjylandyrýdyń barlyq kózderinen jalpy somasy bir jarym mıllıard teńge ınvestısııa ba­ǵyttaldy. 33 myń sharshy metrden astam turǵyn úı iske qosyl­dy. Bıyl­ǵy jyldan bastap oblysta páterlerdi turǵyn úı qurylys jı­naq júıesi arqyly salý qolǵa alyndy. Osy júıe boıynsha boı kóter­gen alǵashqy úılerdi Pavlodar qalasynda jyl sońyna deıin tapsyrý kózdelýde. Aldaǵy jyly salaǵa 3,5 mıllıard teńge jumsaý qarastyrylyp otyr. Ná­tıjesinde 38 myń sharshy metr kredıttik turǵyn úıdi iske qosý qam­tama­syz etiledi. Budan ózge, turǵyn úı qurylysyn júrgizý «Qazaqstan alıýmınııi» AQ-ta, Aqsý ferroqorytpa zaýytynda, «EEK» AQ-ta jáne basqa da kásiporyndarda jolǵa qoıylǵan. «Ju­mys­pen qamtý-2020» baǵdarlamasy sheńberinde oblystyń qalalary men aýdandarynda 41,5 myń sharshy metr jaldamaly turǵyn úıler qurylysyn salý josparlanyp, ol jumystar bastalyp ketti. Bıyl «Aq bulaq» baǵdarlamasy boıynsha aýyldyq eldi mekenderde sýmen jabdyqtaý jobalaryn júzege asyrýǵa 735 mıllıon teńge baǵyttaldy. Nátıjesinde qazir sýmen jabdyqtaý boıynsha 12 joba júzege asyrylýda, sondaı-aq, Belovod jáne Maı toptyq sý qubyrlaryn qaıta jańǵyrtý jobalary qolǵa alynǵan. Bizdiń eń basty basymdyqtarymyzdyń biri – turǵyndardy ju­mys­pen qamtý. Eńbek rynogyndaǵy belsendi is-sharalar jumys­syzdyq deńgeıin tómendetýge múmkindikter týǵyzdy. Búginde bizde jumyssyzdyq deńgeıi­niń eń tómengi kórsetkishterine qol jetkizildi. Jyl basynan beri 7,5 myń jańa jumys orny quryldy, sonyń ishinde úsh myńy turaqty jumys oryndary. Buǵan kásipkerlik sektoryn damytý jan-jaqty múm­kin­dikter berdi. Búginde «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy kásipkerlikti qoldaýdyń negizgi quraly retinde sanalyp otyr. Bıylǵy jyly osy baǵdarlamany júzege asyrýǵa 2 mıllıard teńgeden astam qarjy qarastyrylǵan. 2006-2010 jyldary shaǵyn jáne orta bıznes ónimderiniń kólemi eki ese artty. – Baqytjan Ábdiruly, sizdiń oblys basshylyǵyna kelge­nińiz­ge úsh jyldan asa ýaqyt bolǵan eken. Qazirge deıin nendeı ister tyndyrylyp, alǵy kúnderge nendeı mindetter belgilenip otyr? – Ekonomıkada negizgi salmaq ónerkásiptik sektorǵa artyla beredi. Taý-ken óndirisin, metallýrgııalyq ónerkásipti, energe­tı­kany damytý odan ári jalǵasady. Bolashaqta 2015 jylǵa deıin aımaqty damytýǵa ońtaıly jaǵdaılar týdyrý jáne ekono­mı­kalyq ósimdi qamtamasyz etý maqsatynda basymdyqqa ıe baǵyt­tar­dy damytý qolǵa alynatyn bolady. Atap aıtar bolsam, ol – eko­nomıkany jáne áleýmettik salany, agroónerkásip keshenin ja­ńartý úshin ınnovasııalyq tehnologııalardy engizip, ómirsheń etý. Osy baǵyttardyń birqatarynyń sheńberinde aımaqtyń ınfra­qury­lymdyq múmkindikterin damytý, týrıstik áleýetin keńeıtý, ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jumystary qolǵa alynady. – Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda oblystyń qol jetkizgen nátıjelerin qalaı qorytar edińiz? – Bul saýalǵa Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń: «Bizdiń barlyq jetistikterimiz – jańa isterdiń bastamasy» degen sózimen jaýap berer edim. Barsha qazaqstandyqtar atap ótýge daıyndalyp jatqan mereıli toıǵa bizdiń de oblys laıyqty kórsetkishtermen jetti. Bul – búginde qadirmendi ardagerlerimizdiń jáne olardyń izin, isin jalǵastyrýshylardyń ujymdyq eńbegi.

* * *

Táýelsizdik belesteri

ULTTYQ О́NERDIŃ ShAMShYRAǴY J.Aımaýytov atyndaǵy qazaq mýzykaly drama teatry ashylýy Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy tarıhı oqıǵa boldy. Alǵash ret shymyldyǵy M.Áýezovtiń «Aıman-Sholpan» qoıylymymen ashyldy. Dál osy spektakl keıinnen sheteldik sahnalarda da ystyq yqylasqa bólendi. Ulttyq teatrdyń tabysqa jetýine Qazaqstanǵa eńbek sińirgen qaıratker, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Ersaıyn Tápenov bastaǵan óner maıtalmandary ólsheýsiz úles qosty. Búginde ujymnyń pesalyq qoıylymdary kóp. О́ner ıeleri Mysyr, Túrkııa elderinde, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Omby jáne Novosibir qalalarynda tabysty óner kórsetti. Aıta keterligi, byltyr teatr óziniń 20 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. KÚMBEZI KО́K TIREGEN MÁShHÚR JÚSIP MEShITI Oblys halqy 2001 jyly úlken qýanyshqa bólendi. О́ıt­keni, sol jyly kúzde oblys ortalyǵy Pavlodar qalasynda Máshhúr Júsip atyndaǵy oblystyq ortalyqta jańa meshit ashyldy. Segiz qyrly 4 munarasy bar jáne olardyń árqaısysynyń bıiktigi 63 metrden turady. Meshitte Quran oqýdy úıretetin dáris jáne demalys, sún­det­ke otyrǵyzý bólmeleri, 400 oryndyq ashana jáne onyń qo­sal­­qy bólmeleri ornalasqan. Sonymen qatar, áıelder bólimi de bar. Meshitte dinı ýaǵyzdar aıtylyp, ımandylyqqa tárbıeleý sharalary uıymdastyrylyp turady. KО́NE ÁÝENDER MÝZEII «Shafer úıi» – Qazaqstandaǵy birden-bir kúı­tabaq­tar murajaıy. Mádenı oshaq belgili mýzykatanýshy, kompozıtor Naým Shaferdiń biregeı kolleksııasy negizinde qurylǵan. Mýzeıdiń ereksheligi men biregeıligi – onyń N.Shaferdiń óz eńbegimen qurylǵandyǵynda. Ol kúıtabaqtardy jınaýmen 15 jasynan bastap aınalysqan. Jınaqta 25 myń kúıtabaq, 1500 bobındi magnıtafon jazbalary men aýdıokassetalar bar. Mýzeıde sonymen qatar, kúıtabaqtar týraly jazyl­ǵan 64 myń kóne gazet-jýrnaldar jarııalanymdary men 20 myń kitaptan quralǵan baı kitaphana bar.   MAQTANYShQA AINALǴAN MUZ SARAIY Pavlodar qalasynyń qaq ortasynan oryn tepken «Astana» muz saraıy – Qazaqstandaǵy beldi sport kesheniniń biri. 2003 jyldyń 16 qazanynda Elbasy Nursultan Nazarbaev saltanatty túrde tusaýyn kesti. Zamanaýı sport zalynda sporttyń kez kelgen túrimen kási­bı túrde aınalysýǵa bolady. Muz saraıynyń trıbýna­laryna úsh myńdaı adam syıady. Bul jerde mánerlep syrǵanaýdan, shaıbaly hokkeıden túrli deńgeıdegi jarystar uıymdas­tyry­lady. Negizinen jastar men mektep oqýshylary keledi. Sportshylardyń tabystary da barshylyq.

________________________

BÚGINGI OBLYS KELBETI

KО́MIR QAZǴAN BAHADÚR «Bogatyr Kómir» JShS álemde eń ozyq tehnologııaly óndiris ornyna aınalady. Buǵan Prezıdenttiń ındýstrııa­lan­dyrý saıasaty oń yqpal jasaýda. Byltyr «Bogatyr» kenishinde kólik qozǵalysynyń joldary qaıtadan qalpyna keltirildi. Keleshekte atalmysh kenishte kómir óndirisin jylyna 40 mln. tonnaǵa deıin ulǵaıtý josparlanǵan. Buryn temir jol arqyly shyǵarylǵan ónim endi elektrli jáne dızeldi súıreýish tehnıkalardyń kómegimen óndiriledi. 2017 jylǵa deıin kásiporyn eńbek ónimdiligin odan ári kóterýge beıil. Qazirde munda 7 myńnan astam adam jumys isteıdi.   TIL ÚIIRGEN «KRENDEL» Pavlodar oblysynda «Krendel» kásiporny pisiretin tátti taǵamdardy jurttyń bári biledi. Aıta ketelik, fırma táýelsizdikke qol jetken jyldary qurylyp, búginde birge jasasyp, nyǵaıyp keledi. Alǵashqyda úı jaǵdaıynda bal tatıtyn toqashtar pisirýdi qolǵa alǵan «Krendel» shaǵyn kásipkerlik nysany ne­bári úsh jyldan soń kondıterlik sehqa aınaldy. Kele-kele kom­panııa óndiris aýqymyn keńeıtti. «Krendeldiń» kondıterlik ónimderi Shyǵys, Batys, Ońtústik Qazaqstan jáne Qara­ǵandy oblystarynda óz tutynýshylaryn tabýda. Qazir­de Astana qalasyna jiberý jóninde jumystar jasalýda. «Krendel» sekildi kásipkerliktiń jyl ótken saıyn óristeı túsýi – memlekettiń shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýynyń nátıjesi. MUNDA ELEKTR QÝATY О́NDIRILEDI Búginde elimizde ınnovasııalyq jobalardy iske qosý úshin elektr qýatynyń jetkilikti bolýy shart. «Eýrazııalyq ener­getıkalyq korporasııa» AQ Aqsý elektr stansasynda taıaýda ǵana 2-shi energoblok jańadan salynyp, paıdalanýǵa berildi. Oǵan 250 mln. AQSh dollary kóleminde ınvestısııa jumsaldy. Stansanyń óndiris qýaty burynǵydan 325 mega­vat­qa artty. Endigi kezekte 6-shy energoblokty jańartý isi tur. 2019 jylǵa deıin stansanyń barlyq 8 blogy jańartylady dep josparlanǵan. Jalpy, oblystyń elektr óndirýshi stansalary úshin Úkimettiń shektik tarıf júıesin engizýi óz paıdasyn berýde. «EEK» eldegi elektr qýatynyń 17 paıyzyn óndiredi. Búginde munda 6830 adam jumys isteıdi. SURANYSQA IE О́NIM «Gofrotara zaýyty» JShS 2006 jyly qurylǵan. Mun­da úsh qabatty gofrokarton ónimderi men qus fabrıka­lary­na qa­jet­ti jumyrtqa salatyn qoraptar shyǵarylady. Gofrokar­tonnon jasalatyn qaǵaz qoraptarǵa ártúrli azyqtyq taýar­lardy oraıdy, basqa da úı sharýashylyǵyna qajetti zattardy salýǵa bolady. Kompanııa ónimderin negizinen qazaq­standyq óndirý­shi­ler­ge jetkizedi. О́ńirlik ındýstrııa­landyrý kartasy sheńberinde óndiristi ulǵaıtýǵa kirisken kásiporyn Taıvan, Germanııa, Qytaı elderinen avtomatty jeliler, qondyrǵylar satyp alǵan. О́ndiristi keńeıtýge 211 mıllıon teńge qarajat jumsaldy. Jańa qural-jabdyqtar óndiristi birden eki jarym esege arttyrdy. Zaýyttyń qýaty búginde aıyna 2 mıllıon sharshy metr ónim shyǵarýǵa jetip otyr.

* * *

QAZAQ JERINDEGI «QANATTY» METALL

Barlyq shıkizat túri ta­by­latyn qazaq jerinde daıyn alıýmınıı óndirisin qurý buǵan deıin buıyrmaǵan baqyt edi. Shúkir, elimiz egemendik alyp, Táýelsiz­dik­tiń týy jelbiregen tusta bul asqaq armanǵa da qol jetti. Álemde teńdesi joq, bas­tan-aıaq joǵary tehnolo­gııaǵa qurylǵan Elektrolız zaýytynyń birinshi kezegi nebári 27 aıda qoldanysqa tapsyryldy. Bul rette Úkimettiń qoldaýy myqty bolǵanyn aıta ketý kerek. Elektrolız zaýytynyń qurylysy respýblıkalyq ındýstrııalan­dyrý kartasyna engizilgen eń iri jobanyń biri bolatyn. Elektrolız zaýytynyń alǵashqy ónim shyǵaratyn kesheni 2007 jyldyń 12 jeltoqsanynda jumysyn bastady. Zaýyt­tyń ekinshi kezegi 2010 jyldyń 24 maýsymynda saltanatty túrde iske qosyldy. El tarıhynda eleýli bolyp qala beretin eki oqıǵaǵa da Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev kelip qatysty. Jalpy mundaı iri zaýyt salýǵa on-jıyrma jyl ýaqyt qajet. Alaıda Elektrolız zaýytynyń árbir kezegi nebári eki jarym jyl ishinde salyndy. Bul osynda jumys istegen qurylysshylardyń, metallýrgterdiń eren eńbeginiń úlgisi, – degen edi zaýyttyń ashylý saltanatynda Prezıdent. Elektrolız zaýytynyń ónimi búginde álemdik rynokta su­ra­nysy úlken sapaly taýar bolyp sanalady. Jalpy, álem­de eń sapaly alıýmınıı A-9 markaly bolyp tabylsa, búginde Qazaqstan elektrolız zaýytynda A-8,5 markaly ónim shyǵarylady. Ádette, jańa salynǵan óndirister tómen markaly ónimder shyǵarýdan bastaıdy, birtindep qural-jabdyqtaryn synaıdy. Al biz bolsaq birden sapaly ónim shyǵarýǵa kiristik, deıdi zaýyt prezıdenti Almaz Ibragımov. О́nim halyqaralyq standartqa sáıkes dep tanylyp, 2009 jyly London metaldar bırjasynda tirkeldi. Munyń bári – zamanaýı joǵary tehnologııanyń jemisi. Búginde Elektrolız zaýytynda eki myńnan astam adam jumys isteıdi. Solardyń ishinde negizgi alıýmınıı óndirisimen nebary 600-den astam maman ǵana aınalysady, al qalǵany qosalqy jumystarda. Munyń sebebi óndiristiń bastan-aıaq avtomat­tan­dyryl­ǵanymen túsindiriledi. Árbir elektrolızderde gaz tazalaıtyn norvegııalyq «Alstom» fırmasynyń elektr súzgileri jumys isteýde. Nátıjeliligi 99,7 paıyz bolatyn bul jańa tehnologııa búkil álemde qoldanylady. Zaýytta tek óndiris qazandaryn ǵana qytaılar jabdyqtady, sebebi olardyń alıýmınıı shyǵarýda tájirıbeleri mol. Al qalǵandary basqa da shetelderden ákelingen quraldar. Qazir biz anod zaýytyn salyp jatyrmyz. Onda fransýzdyq tehnologııa qoldanylady. Ázirge alıýmınıı óndirýge qajet shıkizat – anodty Qytaıdan tasymal­daýǵa májbúrmiz, biraq ol kóp keshikpeı ózimizde shyǵarylatyn bolady, deıdi óndiriste qazaqstandyq taýarlar úlesin kóbeıtý jóninde áńgime qozǵaǵan A.Ibragımov. Elektrolız zaýytynyń salynýy respýblıkamyzda metal­lýrgııa klasterine jol ashyp otyr. Buǵan deıin sazbalshyq (alıýmınıı totyǵy) óndirýmen shektelip kelgen elimiz endi tyń óndiristi tolyq ıgerýge kóshti. Aldaǵy ýaqytta alıýmınıı quımasynan daıyn ónimder shyǵarý máselesi de qarastyrylýda. Taıaýda Pavlodar jerinde ótken «Qazaqstan-Sibir-2011» ha­lyq­aralyq kórmesine qatysqan Reseıdiń shekaralas jatqan Omby, Tom, Novosibir, Kemerov oblystary, Altaı ólkesiniń taýar óndirýshileri men ǵylymı ortalyqtary bizdiń Elektrolız zaýytynyń tehnologııasyna tańdaı qaǵysty.

* * *

BAIаNAÝYL – ULYLAR MEKENI

Oblys ortalyǵynan ońtústikke qaraı 200 shaqyrym jerde oryn tepken Baıanaýyl ólkesi qazaqtyń talaı jyr-shejirelerine arqaý bolǵan kórikti de kıeli ólke. Ár zamanda Baıanaýla eli qol bastar batyrynan, sóz bastar bıinen, qasıet daryǵan áýlıelerinen, sýyryp salma aqyny men jyrshysynan arylmaǵan jer. Ata-baba dástúrinde tárbıe­lengen ǵulama ǵalymdar, ádebıetshiler, óner, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri eline eren eńbek etti. Baıan jeriniń sulýlyǵy týraly áńgime bir bólek. Bul jerde san myńdaǵan jyldar buryn qalyptasqan abyzdyq dástúr búgingi kúnge deıin óz jalǵasyn taýyp keledi. Onyń aıshyqty dáleli osy jerden shyqqan uly tulǵalar. Kıeli ólkeden 18 akademık, 8 general shyqqan. Abyz degende «jeti handy jebelegen» kómeı áýlıe Buqar jyraý (1683-1780) eske túsedi. Odan keıin arqaly aqyndardyń biri – Kótesh Raıymbekuly (1750-1832). Kótesh aqyn murasy­nyń ishinde Abylaıǵa aıtatyn sózi jurtqa tanymal, sonymen birge Súıindik-Tórtýyldyń ataqty kósemi Shoń bıge (1770-1835/1836 qys aılary) qatysty aıtylǵan syndarly sózderi de bar. Saqaý Máýkeuly (1798-1875) XIX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Saryarqaǵa áıgili bolǵan ataqty aqyndardyń biri. Tek áli de zertteýshisi, izdeýshisi az bolǵandyqtan ádebıet tanytqysh eńbekterge enbeı júr. Saqaý aqyn qazaqtyń óz betinshe erkin kúı keshken órshil rýhtyń ıegerleri Toraıǵyr (1778-1827) sııaqty bı-batyrlaryn jyrlaǵany belgili. Patshalyq Reseı otarshyldyq sheńgelin salyp, janal­qym­ǵa alǵan ýaqytta qazaqty «ǵylymnyń jaǵyp shyra­ǵyn» eýropa­lyq bilim jolyna Musa Shormanuly (1818-1884) bastady. Búrkit­baıdyń Mustafasy (shamamen 1850-1880 jj.) bastaǵan án dýmanyn Jalǵapberli (1851-1914 jj.), Báıten sal (HIH ǵasyrdyń birinshi jartysy), Jaıaý Musa (1835-1929) jalǵastyrdy. Máshhúr Júsip Kópeıuly (1858-1931) XX ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili jáne týǵan halqynyń tarıhy men etnografııasyn óte jetik bilgen ǵulama shejireshi. Sonymen birge, M.J.Kópeıuly áleýmet tirshiligine aralasqan qoǵam qaıratkeri. Júsipbek Aımaýytov (1889-1931) — jazýshy, aqyn, drama­týrg, ustaz, qoǵam qaıratkeri, ónerpaz. Júsipbek tóńkeristen keıin qanat jaıǵan jazba ádebıettiń negizin salýshylardyń aldyńǵy leginde boldy. Jumat Shanın qazaqtyń tuńǵysh teatryn uıymdas­tyrý­shylardyń biri, asa iri rejısser, qazaq ulttyq teatrynyń túńǵysh dırektory. Sultanmahmut Toraıǵyrov (1893-1920) — qazaq ádebıetine Abaıdan keıin «Jasasyn Alash, jasasyn!» dep urandap engen iri tulǵalardyń biri. Qoshmuhambet (Qoshke) Kemeńgerov (1894-1937) – ádebıet zertteýshi, jazýshy, dramatýrg, tarıhshy. Qadir Taıshyqov (1900-1937) — jazýshy, aýdarmashy, ánshi. Teńizdiń aqbuıra tolqynyndaı týlaǵan ulttyq tarıhymyzdy jandandyryp, jadyratý eren tulǵalardyń, alpaýyt danyshpan­dar­dyń arqasy ekeni daýsyz. Osy oraıda arqanyń altyn tórinde týǵan akademık Qanysh Sátbaevtyń ǵylymǵa salǵan soqpaǵy qazaq hal­qy­nyń tarıhy men keleshegi úshin orasan zor qubylysqa aınaldy. Álemdik deńgeıde esimi joǵary baǵalanǵan taý tulǵa Q.Sátbaev elimizdiń ǵylym salasyn qalyptastyrý men damytýda tereń iz qaldyrdy. О́zi negizin qalaǵan geologııa-mınerologııa salasyn aıtpaǵannyń ózinde, taý-ken isi, metallýrgııa jáne ken baıytý, energetıka, hımııa ǵylymy, astronomııa, topyraqtaný, botanıka, zoologııa, eksperımenttik bıologııa, fızıologııa, ólkelik patologııa, klınıkalyq jáne eksperımenttik hırýrgııa, tarıh, arheologııa, etnografııa, til men ádebıet jáne taǵy da basqa ǵylymı ınstıtýttardyń negizin qalady. Onyń eńbek jolynyń qanshalyqty aýqymdy bolǵanyn osydan-aq kórýge bolady. Ol – asa kórnekti qazaq geology, qoǵam qaıratkeri, Qazaq KSR Ǵylym akademııasyn uıymdastyrýshy jáne onyń tuńǵysh prezıdenti, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi, qazaqstandyq metallogenııa mektebiniń negizin qalaýshy. Qanekeńniń taǵdyry, ǵylym jolynda ashqan jańalyqtary oqyrman qaýymǵa belgili. Baıanaýla ólkesinen Qanekeńniń sońynan erip qazaq ǵylymynyń irgetasyn qalasqan azamattar az emes. Qanekeńnen keıin Qazaq ǵylym akademııasyna biraz ýaqyt (1964-1967 jj.) Shapyq Shokın jetekshilik jasady. Qazaqtyń hımııa ǵy­lym­darynyń qalyptasýyna Ábiken Bekturov (1901-1985 jj.) ulan-ǵaıyr eńbek sińirdi. Tarıh, ádebıet, arheologııa jáne etno­grafııa salasynda ámbebep maman Álkeı Marǵulan (1904-1985 jj.) eńbek jasap, qazaq tarıhynyń eń kóne qatparlaryn ǵylymı júıege túsir­di. Álekeńe deıin qazaq dalasyndaǵy kóne mádenıet eskertkish­teri tý­raly túsinikter óte jutań edi. Qazaqtyń arheologııa ǵyly­myn Kemel Aqyshev (1924-2003 jj.) alǵa bastasa, etnografııa ǵy­ly­mynyń ir­getasyn qalaýǵa Halel Arǵynbaev (1924-1998 jj.) mu­ryndyq bol­dy. Qazaqstannyń azamattyq tarı­hy­nyń iri mamany Ermuqan Bekmahanov (1915-1966 jj.) boldy. Ol kisi alǵashqy Qaza­q­stan ta­rı­hy oqýlyǵynyń avtory, alǵashqy Qazaqstan tarıhy kafedrasyn uıymdastyrýshy, alǵashqy tarıh ǵylymdarynyń doktory. Bek­ma­hanovtyń qazaq tarıhynda altyn árippen jazylǵan kitaby Kene­sary qozǵalysyna arnalǵan «XIX ǵasyrdyń 20-40 jj. Qazaqstan». Ádebıet salasynda eńbek etken Belgibaı Shalabaev qazaq prozasynyń tarıhyna arnalǵan eńbekterimen belgili. Ol kisi 1948 jáne 1960 jyldary shyqqan «Qazaq ádebıeti tarıhynyń» (I tom) avtorlarynyń biri. «Qazaq prozasy tarıhy» (1956 j.), «Tóńkeriske deıingi qazaq Keńes ádebıeti tarıhynyń ocherki» (1958 j.), basqa da ǵylymı zertteý eńbekterin jazǵan. Baıannan joǵaryda atalǵan azamattardyń izin basyp ádebıet pen ónerge kelgen Dıqan Ábilev, Zeıtin Aqyshev, Zeıin Shashkın, Sháken Aımanov, Qalmuqan Isabaev, t.b. talantty tulǵa­lar óz halqyna qyzmetimen tanyldy jáne abyroıǵa bólendi. Sátbaev taǵylymynan nár alǵan alyptar Álkeı, Shapyq, Kemelderdiń izin basar jas órkenniń kıeli Baıan jerinde ósip kele jatqanyna da esh kúmán joq. О́ıtkeni, bul – dúnıeni dúr silkindirgen ǵulamalar men danalardyń mekeni! Árıne, Baıanaýla sııaqty qasıetti jerden túlep ushqan óner sańlaqtary bul tizimmen taýsylmaıdy. Bul áli kúnge óz jalǵasyn taýyp kele jatqan dástúr.

* * *

ILKIMDILIK – ILGERILEÝ KEPILI

Aýylsharýashylyq qurylymdaryn jańa turǵydan damytýda azamattardyń, ásirese, aýyldaǵy aǵaıynnyń oı-órisi keńeıip, ulttyq ekonomıkany órkendetýge sanaly kózqaras paıda bolǵanyn aıryqsha ataǵan abzal. Ertistiń Pavlodar óńirinde agrokeshenge jan bitirip turǵan irgeli sharýashylyqtar jetkilikti. Solardyń biri – Ýspenka aýdanynda ornalasqan «Galıskoe» JShS. Bul oblys ortalyǵynan birneshe júz sha­qyrym qashyq jatsa da táýelsizdik jyl­dary damýdyń dańǵyl jolyna túsip, ózgelerge úlgi bol­ǵan erekshe sharýashylyq. Seriktestiktiń qu­ra­myna qos birdeı aýyl kiredi – «Galıskoe» jáne­ «Novopokrovka». Atalǵan eldi mekenderge joly­ńyz túse qalsa, jergilikti halyqtyń turmysyna súısinip qaıtasyz. Ásirese, Galıskoe aýylyn kelbeti kelisken shaǵyn qalashyq dersiń. Aýyl kó­sheleri retti ornalasyp, kóshe­leri qashanda taza, jarqyrap turady. Úılerdiń barlyǵy sońǵy jyl­dary zamanǵa saı materıaldarmen jabdyqtalǵan, jarqyrap, kóz tarta­dy. Sońǵy on jyl ishinde aýyl­da jańadan 24 páter salyndy. Ony aıtasyz aýylda aýyz sý orta­lyq­tandyrylǵan qubyrmen aǵyp, ár úıge jetip tur. Al qysta turǵyndar úıge pesh ja­ǵyp áýre­ge túspeıdi. Sebebi aýyl ortalyq­tan­dyrylǵan jylýmen qamtamasyz etilgen. Aýyl jastary­nyń bos ýaqyttaryn uıymdastyrý tur­ǵysynda jasalyp jatqan jumystar da orasan. Osy ıgiliktiń barlyǵy atalǵan sharýashy­lyq­­tyń óndiristik áleýetiniń aýqymdylyǵyna baılanysty bolyp otyr. «Galıskoe» JShS tórt túlik mal ósirip, egin egedi, sút óndirip, etten jartylaı fabrıkattar daıyndaıdy. Aýyl adam­darynyń kúndelikti iship-jem taǵamdary­nyń bar­ly­ǵy derlik sharýashylyqta óndiriledi. Qazirgi kúni onda jeti júzden astam jylqy, úsh jarym myńǵa jýyq qara mal, bes myńnan astam qaz, bes júzden astam shoshqa ósiriledi. Tórt birdeı mal ósirý kesheni, eki sıyr qorasy, sút saýatyn keshen, qaz fermasy bar. Byltyr «QazAgroQarjy» AQ-tyń qarjylandyrýymen jalpy quny 415,8 mıllıon teńge turatyn zamanǵa saı taýarly sút fermasy ashyldy. Onda 500 bas sıyr ustalady. 2010 jyly sharýashylyqta óndirilgen ónim­der­diń qarjyǵa shaqqandaǵy kólemi 734,3 mıllıon teńgeni qurapty. Bul degen bildeı bir kásiporynnyń óndiris kólemimen shamalas. Sharýashylyqtaǵy udaıy óndiristiń arqasynda et sapasyn kóterýge mán berilýde. Asyl tu­qym­dy mal sharýashylyǵy mártebesine ıe seriktestikte osy kúni et baǵytyndaǵy qazaq­tyń aq bas sıyry ósiriledi. Keler jyly ol 700 basqa jetip, sharýashylyq jyl saıyn oblys­tyń basqa sharýashylyq qurylym­dary­na 220 bas qara maldan satyp otyratyn bolady. Quramajem shyǵaratyn sehta táýligine 7 tonna mal azyǵy ázirlenedi. Budan basqa eki naýbaıhana, bir jartylaı fabrıkattar sehy oryn tepken. Nan aýdannyń on eki birdeı eldi mekeniniń turǵyn­daryna turaqty jetkizilip, onnan astam áleýmettik nysandarǵa aparylady. Atalǵan óndiristik-sharýashylyq nysandar­da jalpy sany 370 adam turaqty eńbek etedi. Sha­rýa­shylyq óz jumyskerleriniń áleýmettik jaǵ­daıyna aıryqsha kóńil bóledi. Bul baǵytta atqa­rylyp jatqan sharalarda esep joq. Oqý oryn­darynda bilim alyp jatqan stýdentterdiń oqý aqysyn k