Jolbasshy

Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵyn atap ótetin ýaqyt ta kún sanap taıap keledi. Biz úshin táýel­siz­dik eshnársege teńgermeıtin uly kún. Osy arada oıyma Elbasy Nur­sul­tan Nazar­baevtyń eldigimizdiń 19 jyldyǵynda sóılegen sózindegi: «Azattyqtyń araı­ly tańynan beri táý eter kıemizge aınalǵan Táýelsizdik kúni – bizdiń eń ulyq merekemiz. Armanda ketken arystardyń asyl muratyna biz myńjyl­dyq­tar toǵysynda qol jetkizdik. Aıymyz ońynan týyp, Táńir tilekti berdi. Tórt qubylamyz teńelip, tó­bedegi keldi. Alashtyń aıbyny asyp, kún sóngenshe azat boldy. Qyrandaı qom­danyp, tuǵyryna qaıta qondy!», degen jol­dar oıǵa oralyp otyr. Iá, osy táýekelge bekingen 20 jyl talaı bıikke kóterip, asýlardan asyrdy. Árıne, bul kún bizge ońaılyqpen kelgen joq. Aryǵa barmaı beriden tizgin tartsaq, el bolǵan kúnnen bastap jurty­myz­dy sara jolǵa bastaǵan jolbasshymyz – Tuń­ǵysh Prezıdentimiz. Ol kisi joǵaryda aıtqan, armanda ketken arystar ańsaǵan táýelsizdigimiz kún sóngenshe sónbeýi tıis. Baqytymyzǵa qaraı sol táý­elsizdikti kórý, sharapatyna bólený bizdiń tá­leıi­mizge jazylypty. Kórý óz aldyna, munyń jaýapkershiligin aıtsańyzshy! Sol jaýapkershilikti biz Tuńǵysh Prezıdentimizdeı sezine aldyq pa? Keıde osy suraq meni mazalaıtyny bar. Ǵasyr­lar toǵysynda qolǵa tıgen egemendiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy alasapyran, jańa júıe qurý barysyndaǵy izdenister, naryqqa beıimdelý kim­niń de bolsa kóz aldynda shyǵar. Balapan basyna, turymtaı tusyna tartatyn. Biri jetse, ekinshisi jetpeıtin. Basqany qaıdam, óz salam boıynsha ótkenge oı jibersem myń qubylyp, kóz aldyma ke­ledi. Sonyń bárin qazir artta qal­dy­ryp, dań­ǵyl jolǵa salǵan Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń aqyl-parasaty, alǵyrlyǵy, tara­zy­daı teńshep otyratyn sarabdal saıasaty edi. Osy ýa­qyt ishinde elimizde ǵasyrlarǵa para-par jumys at­qaryldy. Tórtkúl dúnıe elimizdi, Elbasy­myz­dy tanydy. Ekonomıkamyz órlep, áleýmettik jaǵ­daıymyz jaqsardy. О́tpeli kezeń­niń san ót­keli qysyp turǵanyna qaramaı Arqa tósinen Astana saldyq. Bul Memleket basshy­synyń batyl qa­damy, teńdessiz erligi boldy. Basynda oryn­dal­maıtyn armandaı kórinip edi. Endi táýekelge bel býsań bárin jeńip shyǵýǵa bolady eken degen baılamǵa kim de bolsa keletini anyq. Qazir El­ba­synyń bul erligin ózimiz ǵana emes, tórtkúl dú­nıe moıyndap otyr. Moıyn­daǵany sol emes pe, nebir alqaly jıyndar Astanada ótip, abyroıy­myz aspandap keledi. Kelgen jurt máýeli Báı­te­rek­ke, sáýletti ǵımarattarǵa qarap elimizdiń áýle­tine qaraı dáýleti artqanyn kórip, bilýde. Dán rızalyqtaryn aıtyp, bul bereke-birlikke uıyǵan halyqtyń oń qadamy dep baǵalaýda. Men maqalanyń atyn «Jolbasshy» dep beker alyp otyrǵanym joq. Eldi bastaı bilý, durys jolǵa salyp, jolbasshylyq kórsetý kez kelgen adam­nyń táleıine buıyrmaǵan baq pen baqyt. Bul turǵydan kelgende Nursultan Ábishuly naǵyz jolbasshy da, kóshbasshy da dárejesine kóterilgen álemdik tulǵa. Qyrkúıek aıynyń sońǵy kúnderi Astanada Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy densaý­lyq saqtaý mınıstrleriniń 3-shi Islam kon­fe­ren­sııa­sy boldy. Arada eki apta ótkennen keıin, ol qazan aıynyń 12-13-i kúnderi elordanyń Táýel­siz­dik saraıynda bastalyp, Semeıde «Iаdrosyz álem úshin» atty halyqaralyq forýmǵa jalǵas­ty. Atalǵan joǵary deńgeıdegi eki májiliske de qatystym. IYU forýmyna 57 elden 400 delegat, óz elimizdiń medısına salasynyń mamandary, ǵalymdar qatysty. Men sol basqosýda sheteldik qoǵam qaıratkerlerimen, halyqaralyq uıymdar­dyń ókilderimen kezdesip, suhbattastym. Ondaǵy oıym eldik isti ózgeniń ozyq tájirıbesimen jetildire túsý edi. Semeı ıadrolyq synaq polıgony tóńiregin meken etken baýyrlar bastan keshken jantúrshigerlik derekterdi beıneleıtin «Qazaq­stan ıadrosyz álemdi qoldaıdy» atty fılmdi zerdemnen ótkizdim. Adamnyń ólsheýli ómirine tóngen qater sońy ólimge soqtyratynyn kórdim. Osydan keıin adam densaýlyǵy, adamǵa jáne adamzatqa tóngen apattardyń jaýapkershiligi tý­ra­ly kóp oılandym. Bolashaq urpaqtyń qam-qare­ketin ary­dan boljap, ajdahany óz Jarlyǵymen tunshyq­ty­ryp, sodan beri atomsyz ǵalamdy qalyp­tas­ty­rý­dy kógildir týmen qatar kóterip kele jatqan Nursul­tan Ábishulynyń kóregendigine tánti boldym. Osy forýmdardan keıin qyryq jyldan astam densaýlyq saqtaý salasynda dárigerlik qyzmette júrgen maman retinde, shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt «Álem dárigerleri ıadrolyq soǵysqa qar­sy» atty halyqaralyq qozǵalystyń múshesi retinde, Astana qalasy máslıhatynyń áleýmettik-mádenı damý jónindegi turaqty komıssııasynyń tóraǵasy retinde elimizdiń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» oqyrmandarymen ózimdi tolǵan­dy­ryp júrgen oılarmen bóliskendi jón kórdim. Men joǵaryda aıtqan alqaly jıyndarda zamandastarymmen pikirleskende kóp nárseden habardar boldym. Sonda ańǵarǵanym, medısına salasyn tolyq qarjylandyrǵan, barlyq alǵa qoıǵan maqsattary sheshilgen, uzaq jyldardy qamtıtyn strategııalyq baǵdarlamalary bar mu­syl­man eli sanaýly eken. Kóp memleketterdiń den­saýlyq saqtaý mekemeleri medısınalyq qu­ral-jabdyqtarmen jetkilikti deńgeıde qamtama­syz etilmegen. Bastaryn taýǵa da, tasqa da urǵan pákstandyq áriptesterim satylý quny óte qym­bat turatyn vaksınalarǵa qoljetimdilikti qamta­ma­syz etý máselelerin kóterip kele jatqaly biraz ýaqyt bolypty. Iraktaǵy áıelderdiń 70 paıyzdan astamy ózderiniń otbasynda bosanady eken. О́ıtkeni, elde akýsher-mamandar jetispeıtin kórinedi. Al Aýǵanstanda bezgek pen týberkýlez aýrýlary úlken problemaǵa aınalǵan. Olar bul týraly dabyl qaqqaly qashan. Bul memlekette qurt aýrýy derti 50 paıyzdan 70 paıyzǵa deıin sharyqtap ketken. Al Aljırdegi densaýlyq saqtaý salasynyń qyzmetkerleri qaýipti juq­paly syrqat SPID-tiń boı bermeı, órship turǵanyna alańdaı­dy. «Elimizde bala men ana densaýlyǵyn qorǵaý asa qıyn jaǵdaıda: ana men bala ólimi óte kóp», dedi Gvıneıa Respýblıkasy densaýlyq saqtaý mınıstriniń orynbasary Týre Fatomata. Delegattardan Qazaqstan týraly pikirlerin suraǵan kezimde Birikken Arab Ámir­likteri densaýlyq saqtaý mınıstriniń oryn­ba­sary Mansur Ál-Hýası bylaı dedi: «Qazaqstanda densaýlyq saqtaý salasyna, ana men balany qorǵaýǵa memleket ta­rapynan erek­she qamqorlyq jasalyp jatqanyna kýá bolyp otyrmyz. Onyń barlyǵy órkendegen eldiń eko­nomıkalyq deń­geıine baılanysty dep oılaımyn. Astana­la­ry­ńyz qandaı keremet!». Bas­qa da áriptester qazaq elinde medısına salasy joǵary dárejede damyp kele jatqanyn tilge tıek etti. Men bul pikirlerge nege toqtalyp otyr­myn? Sebebi, biz táý­el­sizdigin endi ǵana alǵan mem­leketpiz. Bar bolǵany jıyrma jyl, osy ýaqyt ishinde baıtaq dalamyz túledi, túrlendi. Árıne, bizdiń de san-salaly másele­le­rimiz kóp. Biraq so­nyń bárin Elbasy al­dyn-ala boljap, oryn­daý tetigin alǵa shyǵa­ryp, adam densaýly­ǵyn saqtaý men bilim berýge erekshe kóńil aýdarýda. Sonyń nátı­jesi jurttyń ál-aýqa­tyn arttyryp, erekshe rıza etip otyr. Muny ózimiz ǵana emes, ózgeler de joǵary baǵalaýda. Bul sózimiz jalań shyq­pas úshin Elbasy ta­ra­pynan densaýlyq saq­taý salasyna jasalyp jat­qan qamqorlyqqa toq­tala ketsem deımin. Halyq densaý­ly­ǵy­nyń jaǵdaıy mem­lekettiń áleýmettik beıimdelýiniń ıntegraldyq kórset­ki­shin beıneleıdi jáne azamattarynyń aldyndaǵy Úkimettiń jaýapkershiligin anyqtaıdy. Bul tur­ǵy­dan kelgende el damýynyń jáne azamattar aman-saýly­ǵy­nyń uzaq merzimdik baǵdary 1997 jyly Prezıdent N.Nazarbaev usynǵan «Qazaq­stan-2030» Strategııasynda taıǵa tańba bas­qan­daı bekitilgen. Onda halyqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtý memleket qurýdyń basym baǵyttarynyń biri retinde dáıektelgen. El táýelsizdik alǵannan beri Memleket bas­shy­sy azamattardyń densaýlyǵyn nyǵaıtýǵa úne­mi qamqorlyq kórsetip keledi. Onyń bári zańdyq kúshi bar qujattarmen bekitilip otyr. «Ha­lyq­tyń densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi tý­ra­ly» Kodeks, densaýlyq saqtaý salasyn da­mytýǵa arnalǵan birneshe baǵdarlama, halyqqa medı­sı­nalyq qyzmet kórsetýdi jaqsartý jolyn­daǵy pro­gresshil, qazirgi kúngi Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesin maquldaýy soǵan dálel dep bilemin. Astana qalasynan Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyqty, Medısınalyq klasterdi jáne Ulttyq medısınalyq holdıngti qurýy, elde «100 aýrýhana jáne 100 mektep» salýǵa uıytqy bolýy, halyqaralyq «Nazarbaev Ýnıversıtetinde» medısına mektebin (fakýltetin) jáne Tirshilik ınstıtýtyn, Iаsaýı atyndaǵy qazaq-túrik ýnıversıtetinde medısına fakýltetin, Al­ma­tyda Salamatty ómir saltyn qurýdyń ulttyq ortalyǵyn ashýǵa bastamashylyq etýi halyqqa kórsetilip otyrǵan zor qamqorlyq. Densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý jyl saıynǵy Jol­daýda naqtylanyp, ol óz sheshimin taýyp keldi. Sońǵy on jylda densaýlyq saqtaý salasyna jum­salǵan qarajat 10 esege kóbeıgen. Táýel­siz­dik jyldary 500-den astam jańa den­saýlyq saqtaý mekemeleriniń ǵımarattary salynyp, 2010 jyly densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý ishki jalpy óniminiń (IJО́) 3,2 paıyzyn qurady. О́tken jyly Elbasy «Qazaqstan Respýblı­ka­synyń densaýlyq saqtaý salasynyń «Salamatty Qazaqstan» atty 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan Memlekettik baǵdarlamasyn» bekitip berdi. Ol eldiń turaqty áleýmettik-demografııalyq damýyn qamta­ma­syz etý úshin el azamattarynyń den­saý­ly­ǵyn jaqsartýǵa, qorǵaý máselelerine, vedom­stvo­aralyq qarym-qatynasty kúsheıtýge jáne sanıtar­lyq-epıdemıologııalyq aman-saýlyqty qamtama­syz etýge, Biryńǵaı ulttyq júıeni damy­týǵa, jetildirýge, medısınalyq jáne farma­sev­tıkalyq bilimdi ór­kendetýge, medısına ǵylymyn jáne farmasev­tı­kalyq qyzmetti óristetýge dań­ǵyl jol ashýda. Atalmysh memlekettik baǵdarlama Qazaqstan Prezıdentiniń 2010 jyldyń 1 aqpanyndaǵy «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi stra­tegııalyq damý jospary týraly» №922  Jar­ǵysyn iske asyrý maqsatynda daıyndal­ǵa­nyn eske sala ketsem deımin. Aıtylǵan derekterge qarap otyryp el densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń Bas strategi Qazaqstan Prezıdenti dep batyl aıta alamyn. Memleketimizdiń irgesin kóterip, álemdegi al­dyń­ǵy qatarly 50 eldiń qataryna qosýǵa bar kúsh-jigerin jumsap júrgen Nursultan Ábish­ulymen birneshe ret júzdesip edim. Adam retinde, azamat retinde ol kisiniń búkil bolmysy maǵan úlgi-ónege bolyp keledi. Endi keıingige sabaq bolsyn dep sol týraly da aıta ketsem deımin. 1989 jyldyń naýryz aıy bolatyn. Qyryq­tyń qyr­qasyna kóterile bergen jasymda mań­daıy­ma elde birinshi salynǵan respýblıkalyq dıag­nos­tıka­lyq ortalyqqa jetekshilik etý baqyty buıyr­dy. Biraq ol kez halqymyzdyń baı salt-dástúrleri esten eriksiz óshirilip, birjola umyt bolyp kete bastaǵan óliara ýaqyt edi. Degenmen, ulttyq ǵurypqa talpynys kórinis bere bastaǵan. Áli esimde, ózim basqaryp otyrǵan orta­lyqtyń ujymy Ulystyń uly kúni Naýryz meıramyn atap óteıik dep jatqanbyz. Qanaty­myzdy erkin qomdaýǵa qaımyǵatyn sol zamanda, óshkenimizdi tiriltip, joǵaltqanymyzdy qaıta tabýǵa muryn­dyq bolyp júrgen Qazaq KSR-i Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Nursultan Ábish­uly ekenin sezetinbiz. Úkimet basshysy orta­lyqqa keledi dedi. Alǵa­shyn­da abdyrap qaldyq. Artynan ol kisiniń qara­paıym ǵana Naýryz toıymyzdy kelip tamashalap, dastarqanymyzdan dám tatatynyn oılaǵanda mereıimiz óskendeı boldy. Birinshi júzdesýde synap, ári barlap qaraǵan ótkir janar jadymda jattalyp qaldy. Jyl basyn bizben ótkizip, dárigerlerdiń ortasynda emen-jarqyn áńgime-suhbat qurǵan mańdaıy kere qarys qandasymyzdyń qyraǵy kózqarasyna alǵash ret men, bálkim, sol joly iliktim shamasy. Adam janyn ajaldan qaıtsem arashalap qalamyn dep júrgen kez edi. Oǵan qosa psıhologııa ǵyly­myna den qoıyp, qatar ıgergen men úshin jan-dú­nıesi teńizdeı tereń azamattyń bolmysy bólek, bitimi bıik ekenin uǵyndyrǵan alǵashqy júzde­sý­diń jóni bólek, máni men mańyzy da zor boldy. Kúni búginge deıin barmaqtaı ǵana baǵymnyń janýyna qazaqtyń birtýar perzentiniń qyrandaı qyraǵylyǵy sebep bolǵanyn aıtyp júrýime de sol alǵashqy júzdesý áser etti bilem. Qazir 20 jyldan buryn bolǵan jaılar eske túskende, «Ár qazaq – meniń jalǵyzym» dep jazǵan aqyn baýyrymyzdyń tamasha tirkesi júrektiń qylyn sherte me, qalaı? Memleketimizdiń birinshi tulǵa­sy bir men ǵana emes, mıllıondaǵan azamattarǵa qamqor bolǵa­nyn jaqsy bilemiz. Ol kisiniń tálimin alyp, tárbıesin kórgen adamdardyń abyroı-bedelge bólengenine de kýámiz. Ekinshi júzdesý jaıly áńgimemizdi ári qaraı jalǵastyrsaq, aıshyqty Astananyń taǵy bir jeńisi, Memleket basshysynyń tól balasyndaı týyn­dysy Ulttyq ǵylymı medısınalyq orta­lyq jaıynda sál tolyǵyraq syr shertip kóreıin. Jurtym dep jumylyp, elim dep eńiregen talaı jaqsy men jaısań kóre almaı ketken, ege­men­diktiń altyn araı shapaǵy nur bolyp tógilgen baqytty sátti bastan ótkerý, joǵaryda da aıt­tym, bizdiń býynnyń mańdaıyna buıyrǵan edi. Odaqtyń qursaýynan bosaǵanda halqy ata-baba jolymen aq kıizge kóterip Tuńǵysh Prezıdent saılap alǵan Qazaq eli de qaıta túledi. Saǵyn­dy­ryp, zaryqtyryp, taryqtyryp jetken táýelsiz eldiń ul-qyzynyń aldynda sonda bir ǵana mindet turdy: ózgelermen terezesi teń, keregesi keń, eńseli el bolý. Ol kezdegi murat ta, maqsat ta osy edi. Bir kisiniń balasyndaı, bir qoldyń sala­syn­daı birigý paryz edi. О́ıtkeni, atam qazaqtyń «Tór­teý túgel bolsa tóbedegi keledi, altaý ala bol­sa aýyzdaǵy ketedi» degen sózi árqaısy­myz­dyń jadymyzda jańǵyryp turatyn. Qazaq eliniń ómirine sáýleli sán kirgizgen táýelsizdikten kóńildiń marqaıyp, mereıdiń asqaqtap júrgen kúnderiniń birinde men daraboz qazaqpen taǵy júzdestim. Sol baıaǵy qyraǵy kóz qyran qazaq meni anadaıdan jazbaı tanydy. Almas qylysh­taı jarqyldap turyp aıtqan aǵalyq sózi de jan dúnıemniń ishki bar ıirimin terbemeı qoımady. – Syndarly sátte ár salany kóterý úshin men ózderińe, ózderiń sekildi azamattarǵa arqa súı­eı­min, – dedi Nuraǵań, – bári eldiń ıgiligi úshin, atqa qamshy basatyn kez keldi. Abaı, Qazaqstanda medısınalyq klasterdi damytýymyz qajet. Aqmolada barlyǵymyz judyryqtaı jumylyp, talaı jańa jobalardy júzege asyrýymyz kerek. Elbasy aıtqan maqsat pen mindet aıdaı anyq edi. Osylaısha meniń birqalypty ótip jatqan ómirim kúrt ózgerip sala berdi. Memleket basshy­sy senim artyp otyr. Ony buljytpaı oryndaý pa­ryz. Astana qalasyndaǵy Respýblıkalyq klı­nı­kalyq aýrýhanany (keıinnen «Ulttyq ǵylymı medısına­lyq ortalyqqa» aınaldy), Prezıdent bizge qun­daq­taǵy baladaı tapsyryp edi. Sodan beri de oqtaı zýlaǵan 10 jyl ótip ketipti. О́tken kún­derge kóz júgirtsem, talaı jaı sanamda saırap qoıa beredi. Solardyń birqataryn qysqasha sho­lyp kóreıin. Ortalyq az ýaqyttyń ishinde Qa­zaqstannyń den­saý­lyq saqtaý salasynyń jol­bas­shy­sy bola bildi. Qazirgi tańda mekemede jary­syp «sen tur, men ataıyn» deıtindeı mamandar shoǵyrlanyp jumys isteýde. Bizde 60-tan astam medısına ǵylym­dary­nyń doktorlary men kandı­dat­tary, 80-nen astam joǵary sanatty dárigerler eńbek etýde. Klınıkamyzdyń ozyq úlgidegi zamanaýı tehnologııamen jabdyqtalýy da Elbasynyń qamqorly­ǵy­men júzege asyp jatyr. Álemdik órkenıetke halqymdy jetkizsem, medısınalyq kómek alý múmkindigin jaqsartsam degen nıeti aı sanap emes, kún sanap óz jemisin berýde. Sonyń dá­leli Elbasy ıdeıasyn óz strategııasyna aınal­dyr­ǵan klınıka naýqastarǵa kórsetiletin qyz­met­tiń joǵary sapaly bolýyn alǵa ozdyrdy. Oǵan medısına qyzmetkerleriniń joǵary ıntel­lek­týaldyq áleýeti kóp septigin tıgizdi. Birigip istegen is kóp­tiń kóńilinen shyqty. Qazirgi kúngi ozyq teh­no­logııalardy paıdalaný men ma­man­dardyń únemi ózin ózi jetildirýi de tabysqa uıytqy boldy. Ujy­mnyń mundaı zerdeli eńbe­gin sońǵy jyl­dary halyqaralyq uıymdar moıyndady. 2008 jyly klınıka ISO-9001-2000 sapa menedjmenti júıe­siniń halyqaralyq ser­tı­fıkatyna (TIýFSERT, Germanııa), al 2010 jyldyń maýsym aı­yn­da, EFQM modeli­niń «Tanylǵan kemel­de­nýdiń 4 juldyzy» (sapa menedjmenti júıesiniń Eýro­pa­lyq qory, Belgııa) sertıfıkatyna ıe boldy. Eýro­keńestiń saý­da-ónerkásip pala­ta­sy bizdiń ortalyqqa «Eýropanyń medısına salasyndaǵy eń úzdik kásiporny» sertı­fı­ka­tyn tapsyrdy. Ashyl­ǵan­nan keıingi 10 jylda klınıkada qazaqstan­dyq­tarmen birge AQSh-tan, Reseıden, BAÁ-den, Túrkııadan, Germanııadan, Ulybrıta­nııa­dan 210 myńnan astam jo­ǵary tehnologııalyq kó­mek aldy. Men munyń bárin Táýelsizdiktiń ar­qasy, Elbasy saıasa­ty­nyń durystyǵy dep bilemin. Buǵan qosa Otanymyzda myqty densaýlyq saqtaý júıesi qalyptasyp otyr. Buryn bodan kezimizde bul júıe ortalyqtyń baǵyttaýymen jumys isteıtin. Táýbe, qazir bári óz qolymyzda. Álemde qandaı ozyq jetistik, medısınaǵa qajet tehnıka, tehnologııa bar bolsa, sonyń bárin erkin alyp otyrmyz. Oǵan qarjy respýblıkalyq bıýd­jetten bólinýde. Eýropalyq deńgeıdegi kópsalaly klınıka retinde UǴMO Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý sa­la­synyń jáne medısına ǵylymynyń birneshe ózekti baǵyttaryn damytýda: jasýsha tehnolo­gııa­la­ryn, kardıologııalyq jáne kardıohırýr­gııa­lyq kómek berý, tynys alý, júıke jáne endokrındi júıe aýrýla­ryn emdeý (sırıngomıelııa, shashy­rań­qy tinniń syrqattyq qataıýy, qant dıabeti, t.b.), búırek, kóz syrqattaryn, baýyr sırrozyn, gepatıt aýrýlarynyń aýyr túrlerin anyqtaý jáne emdeýdi jolǵa qoıdy. UǴMO-diń jasýshala­ryn qoldanýǵa TMD elderi arasynda sapaǵa qatysty óte talǵampaz jáne ymyraǵa kelmeıtin uıym – FDA Departamentiniń (AQSh) ruqsatyn alǵan jalǵyz klınıka. 2010 jyldyń tamyzynda bizdiń ortalyqta krıobanki bar diń jasýshalaryn transplanttaý jónindegi qazaq­standyq-ame­rı­ka­lyq zerthana ashyldy. Al odan bir jyl buryn, 8 jyldyq tájirıbelik-klınıkalyq synaqtardan soń, sozylmaly aýyr aýrýlardyń 6 tobyn emdeý úshin fetaldi jasýshalardy trans­planttaýdy tájirıbede qoldanýǵa QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń resmı ruqsatyn aldyq. Diń jasýshamen emdeýdi qoldanýymyzdyń qo­ry­tyndylary óte úmittendiredi: sozylmaly aýrý­lary bar úsh myńnan astam pasıent emdelip shyqty. Olar jańa em alǵannan keıin óz ómir­le­ri­niń sapasyn áldeqaıda jaqsartty. Keıbireýleri qulan-taza jazylyp shyqty. Ishemııalyq ınsýlt­tiń saldarynan jáne omyrtqa july­ny­nan zardap shekken amerıkalyqtardyń eki toby bizde diń jasýshalarymen em qabyldap, naýqas múgedekter turyp, qımyldap júrýge múmkindik aldy. Taǵy bir aýyz toltyryp aıtýǵa bolar aqparat: 2003 jyly jeltoqsan aıynda Elbasy bizdiń ortalyqtyń jańa kardıohırýrgııalyq bó­limin ash­qan kezde: «Qazaqstanda júrek aýrý­larynan ólim-jitim kóp. Shetelge baryp júre­gine operasııa jasaýǵa májbúr bolǵan naýqastar myńdap sa­na­lady. Sizder elimizde kardıohırýrgııa salasyn damytýǵa kúsh salyńyzdar» dep edi. Búgingi kúni Prezıdent tapsyrmasyn bizdiń ujym abyroımen oryndap keledi. Densaýlyq saqtaý mınıstriniń buıryǵymen Qazaqstanda kardıologııa jáne kardıohırýrgııa qyzmetteriniń úılestirýshisi bolyp otyrmyz. Sońǵy jeti jylda aýqymdy sharýa­lar­dy iske asyrdyq: kardıohırýrgııa, kardıologııa salasynda (kardıohırýrg, kardıoanestezıolog, perfýzıolog, ınterventtik kardıolog, arıtmolog, t.b.) mamandyǵy boıynsha ortalyqta júzdegen mamandar daıarla­dyq, osy saladaǵy álemdik ozyq tehnolo­gııalardy áýeli klınıkada qoldanyp, onan keıin jaqsy tájirıbemizdi oblystarǵa tara­týda­myz. Bizdiń jyljymaly kardıohırýrgııalyq brıgada­larymyz kóptegen óńirlerde aptalap-aılap jatyp, ózderiniń ozyq jetistikterin jergilikti mamandarǵa úıretýmen keledi. Onyń nátıjesi oıdaǵydaı deýge tolyq negiz bar. 2006 jyly respýblıkada kardıohırýrgııadan nebári 110 naýqas­ty emdep, kardıohırýrgııalyq operasııalar 3 mekemede ǵana qoldanylatyn edi. Qazirgi tańda Otanymyzda on myńnan asa syrqatqa kómek kórsetetin boldyq. Barlyq oblystarda jáne Astana, Almatyda 23 mekeme kardıohırýrgııalyq kómek kórsete alatyn dárejege qol jetkizdi. Bizdiń ıntervensııalyq kardıologtar jáne arıt­mologtar – klınıkanyń elektrofızıologta­ry júrek-tamyr aýrýlaryn emdeýde ozyq ınno­va­sııalyq tehnologııalardy tıimdi qoldanýda. Olardyń qatarynda: ballondy angıoplastıka jáne táj arterııalaryn stendteý, amplatser bitegishimen júrek arasy perdeleriniń kemistikterin jabý, júrek yrǵaǵynyń buzylýlaryn joıý úshin arıtmogendik aımaqtardyń radıojıilik ablasııa­syn jasaý, kenetten júrek toqtaýynyń aldyn alý úshin elektrokardıostımýlıatorlardy, kardıoverter – defıbrıllıatorlardy ornalastyryp bekitý. Ortalyqta jasandy qan aınalymy appara­tyn qoldaný arqyly jáne jumys istep turǵan jú­rek­ke de eresekter men balalar úshin kardıo­hırýr­gııalyq operasııalardyń barlyq túrlerin jasaýǵa múmkindik bar. 2010 jyly bizdiń mamandar bes myńnan astam naýqasqa kardıohırýr­gııalyq kó­mek kórsetti. Onyń ishinde eki myńnan astamy – ashyq júrek syrqaty. 2011 jyldyń mamyrynda klınıkada Qazaqstanda alǵashqy ret naýqasqa jasandy júrek qarynshasyn orna­lastyrý operasııasy jasaldy. Keıinirek donor tabylǵan jaǵdaıda naýqastyń júregi almas­tyrylady. Osydan 20 jyl buryn qaterli dertke shal­dyq­qan adamnyń «Aýrý – Allanyń tutqyny» deı­tin pikirge senip, erte semip-solatyn jaǵdaıy qazir ótken kúnderdiń enshisinde qaldy. Ilim-bi­lim­niń, ǵylymnyń damýy nátıjesinde qazir qaı derttiń de shıpasy bar, aıyqpas aýrýǵa sanalyp kel­gen naýqasqa bul kúnde medısına tıimdi kómek bere alady. Byltyrǵy jyldan beri klınıkada jı­yrma birinshi ǵasyr medısınasyndaǵy jańa teh­nologııalardyń biri engizildi. Ol Haıfýterapııa dep atalady, búgin operasııasyz, bylaısha aıt­­qanda pyshaqsyz, tek fokýstalǵan, joǵary qar­­qyndy ýltradybys kómegimen qaterli isikterdi joıýdyń múmkindigine qol jetkizip otyrmyz. «Nur Otan» HDP-nyń HIII sezinde sóılegen sózinde Nursultan Ábishuly Nazarbaev ár adam­nyń qarapaıym qundylyqtarynyń mán-maǵy­nasyn aıqyn atap ótip: «Ol – turǵyn úı, densaýlyq, bilim, januıa, jumys. Damý men órkendeýdiń basty maqsaty degenimiz osy. Tek osylar ǵana bizdiń jumysymyzdyń negizgi baǵyt-baǵdary bolýy kerek» degen edi. Munymen qatar Memleket basshysy: «Bizdiń baǵdarlamalardyń basty maqsaty – halyqtyń ál-aýqatyn nyǵaıtý. Bıyl men úsh asa mańyzdy – bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne tilderdi damytý memlekettik baǵdarlamalaryn bekittim» dedi. Osy boıynsha Elbasy júrgizip otyrǵan saıasattyń oń nátıjelerine bir sát nazar aýdarsaq kóp nársege kóz jetkizemiz. Ishki jalpy ónim mólsheriniń kórsetkishi bir adamǵa shaqqanda 1994 jyly 700 dollardan az ǵana assa, 2010 jyly 9 myń dollarǵa deıin ósti. Bul elimizdegi ekonomıkalyq órleýdiń, turaqty damýdyń aıqyn dáleli. Sheteldiń jetekshi klınıkalarymen baıla­nys jaqsy jolǵa qoıylyp, 150 telemedısına­lyq ortalyq iske qosyldy. Táýelsizdiktiń 20 jyly ishinde halyqtyń týý kórsetkishi 25 paıyzǵa ósip, ólim-jitim 11 paıyzǵa tómendedi. Halyqtyń ta­bı­ǵı ósýi 1,7 ese boldy. Árıne, bul ólshem bolyp qalmaq emes, órleý, ósý áli alda qarqyn alady. Daǵdarysqa qarsy sharalardy iske asyrý arqyly ótken úsh jylǵa taıaý ýaqyt ishinde elde jyl saıyn 6,4 mıllıon sharshy metr deńgeıinde jańa turǵyn úı berý mólsherin saqtap qalýdyń ózinde halyqtyń jaǵdaıyn oılaý jatqany anyq. Turǵyn úı salý baǵdarlamasy arqasynda mıl­lıon­ǵa jýyq qazaqstandyq jańa páterlerge qo­nys aýdardy. Jalpy, Qazaqstanda adamı áleýettiń nátıjeli damý modelin qurýǵa, qazaq­stan­dyq ulttyq ómir sapasy standartynyń negizin salýǵa múmkindik týyp otyr. Osy derek­ter­diń, nátıje­lerdiń bári – Ult Kóshbasshysy júrgizip kele jatqan saıasatynyń jeńisi men jemisi dep bilemiz. Elbasy bir sózinde: «Altyn anam Otanym, senen aıar janym joq, senen irker kúshim joq... Neni de bolsa elmen birge kóremin, elmen birge tó­ze­min, elmen birge jeńemin» degen edi. Shynynda Prezıdent elmen birge júrip, nebir qıyn­dyq­tar­dy jiger kúshimen jeńdi. Jemisi mol búgingi kúnge jetkizdi. Sol jeńis pen jemistiń bir kórinisi – ajary kóz tundyrǵan, erke Esildiń eki jaǵyn qatar alyp jatqan Astanamyz edi. Elordanyń búgingi kelisti kelbetine bir kúnde jetkemiz joq. Aqmola qalasy Astana bolady degende sanaýly bir-eki kóshe ǵana bar edi. Búgingideı eńseli ǵı­ma­rat­tar joqqa tán bolatyn. Sýy kermek, balshyǵy belýardan edi. Toq aýǵan jaqqa baq aýady dep, qazirgi Astana ol kezde qııal-ǵajaıyp ertegi bolatyn. Esime osyndaıda Astanany aýystyrǵan tarıhı sátter túse berdi. Aıtylyp júrgen alýan túrli pikirlerdi, alyp-qashpa áńgimelerdi saralaı kelip Elbasy: «Astanany qurý – ulttyq tarıhtyń jańa mátinin jazý. Mundaı mártebe ár urpaqtyń mańdaıyna buıyra bermegen» dep sheshile sóı­legen edi. Prezıdent aıtsa aıtqandaı, Astananyń aýystyrylýy – bul shynymen de aýyz toltyryp aıtar tarıhı oqıǵa. Jyl saıyn Astana kúnin atap ótý teginnen tegin bolmasa kerek. Búkil mem­le­ketimizdiń aıbyny men aıbary bolyp otyrǵan bas qalany solaı ulyqtaý urpaq sanasyna ulttyq rýhty, halyqtyq saltty sińirýge jol ashady. Bir kezderi Astanany sheneýnikter qalasy dedi. Qazir rýhanı ortalyqqa aınalyp, shoǵyr-shoǵyr zııalylar qalyptasyp keledi. Biz muny erekshe aı­typ otyrýǵa tıistimiz. Mundaı úrdis arqyly urpaq sabaqtastyǵy da qalyptasady. Bul Ult Kóshbas­shy­synyń kóregendigin, kósemge tán kóńil kókjıeginiń keńdigin dáıekteıdi. Basshy júrer baǵytyńdy anyq aıqyndasa, qosshynyń baǵy janady, baqyty baıandy bolady. Bizdiń búgingi tirlik-tynysymyz osynyń jarqyn mysaly dep aıtýǵa bolady. Tamasha sáýlet ónerimen kórkemdelgen zamanaýı ǵımarattardyń boı kóterýi, tórt quby­la­syn jasyl jelek kómkerýi, tar kóshelerdiń keń dańǵylǵa aınalyp, adamdardyń qala ıesi ekenin túsinip, túısinýi ózimizdi ǵana emes, halyqaralyq qoǵamdastyqtardyń da nazaryn aýdaryp keledi. Men Astana qalasynyń áleýmettik-mádenı damýy jónindegi komıssııasynyń tóraǵasy retinde kóptegen sharalardyń bel ortasynda júremin. Kóre júrip kóńilge túıgenimdi joǵaryda aıttym. Sonyń eń bastysy, táýelsizdigimizdiń 20 jyly ishindegi qazaqtyń kıeli topyraǵyn mekendep jatqan ulttardyń bereke-birlikte, tatý tirlikte ómir súrýi der edim. Qazir álemge qarap otyrsań, nebir úreıli kórinisterdi baıqaısyń. Ondaı jaǵdaılardy aına­lamyzdaǵy elder de bastan ótkergen edi. Qazaq jurty qashanda táýbesinen jańylmaı, Abaı da­nysh­pan aıtpaqshy: «Adam­zat­tyń bárin súı baýy­rym dep» degen ozyq oıǵa boı aldyrǵan halyq. Sodan da bolar, Elba­sy­myzdyń sara saıasatynyń, dana basshylyǵynyń, kóregen jolbasshylyǵynyń arqa­syn­da memle­keti­mizdiń tórtkúl dúnıege túgel ta­ny­lyp, erekshe qurmetke bólenip otyrǵany. Abaı BAIGENJIN, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.