Mujyǵyn

« ...Buzylǵan qaýymdy Táńiri týra jolǵa bastamaıdy».

(Quran Kárim. Máıda súresi, 51-aıat)

1.

Aqsary bala ádettegisinen keshteý oıanǵan. Saǵat tili on birge taqapty. «Kúndegideı jetide turyp, erteńgilik shaıymdy asyǵys ishe sala mektepke júgire jónelýden qutyldym, – dep oılady esinep-qusynap. – Jazǵy kanıkýldyń bastalǵany keshe. Alda úsh aı demalys bar... Qandaı tamasha!..»

2.

Erteńgilik shaıyn iship bolǵan bala ydys-aıaq­tar­dy jýyp, jınady da, jazǵy demalys aı­laryn­da ne isteý kerektigin ret-retimen jaza bastaǵan. Negizgileriniń astyn syzdy, «oqıtyn kitaptarym» degen tusqa jetip, oılanyńqyrap qaldy. Qandaı shyǵarma tańdaıdy? Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn oqysam dep oqtaldy da, ile qazaq ertegilerine kóńili aýǵan. Bul ıdeıasy una­ǵa­ny sondaı, kitap sórelerindegi «Qazaq halyq áde­bıeti». «Ertegiler. Úshinshi tom» degen jınaqty alyp, paraqtaı bastady. «Aǵash at týraly» erte­gi­niń bas jaǵyna kóz júgirtip edi, jetelep barady. «Baıaǵy zamanda ataqty bir patsha bolypty. Onyń kúndeı sulý úsh qyzy, aıdan appaq bir uly bolypty...» «Toqtaı qal Nurjan... Kúndeı sulý degeni jón, aıdan appaq ul bola ma?!. Aıdan ap-paq-q... Aı­dan ap-paq-q... Aıdyń appaq bolǵany ma?! Ol­-daǵy jerge uqsaǵan ózge planeta ǵoı... Geografııa pániniń muǵalimi Qaldybek aǵaı solaı aıtqan! Iá-á, kartadan qarasańyz, Jer de, Aı da dóńgelek...» « ... Kúnderdiń kúninde patshaǵa ónerpaz úsh jigit kelipti, onyń bireýi qolyna taýys (kórkem túkti qus), bireýi mystan istelgen qońyraý, bireýi aǵashtan soqqan at ustap kiripti ...» «Qyzyq... Taýys... mystan jasalǵan qońyraý... aǵash at... Him-m... Qazaq tilindegi osyndaı ertegilerdi oqymaımyz da, tańdaı qaǵamyz... Bizdiń synyptaǵy oqýshylardyń esi ketip, kórip júrgen Garrı Potterden qaı jeri kem bul erteginiń?!. Ary qaraı ne bolady?!.» – Kitap sóresiniń qasynda turǵan Nurjan, óz bólmesine kelip, stolǵa jaıǵasty da oqýyn jalǵastyrdy. « – ... Olarǵa, patsha: – Bul kóterip júrgenderiń nemene? – dep saýal qoıypty. Taýys ustaǵan jigit: – Taqsyr, siz óz qataryńyzdaǵy patshalardan asqan uly patsha boldyńyz. Biz sizdiń zamany­ńyz­da oqyp óner tapqan kisiler edik. Sizge ónerimiz­ ben jetken tabysymyzdy ákelip otyrmyz. Myna meniń qolymdaǵy taýys jandy saǵat. Ol ár saǵat saıyn shaqyryp, ótken mezgildi bildirip otyrady». Ǵajap, – dedi bala. – Qońyraý shetten kelgen jaý­dy biledi. Qaqpaǵa ilip qoısa, qastyq oımen qam­dan­ǵan dushpandardy sezip qalyp, kúmis úni syń­ǵyr­lap dybys shyǵarady. Memlekettiń qaýip­siz­digi úshin arnaıy soǵylypty. Al aǵash atpen ushyp, dittegen jerge qas-qaǵym sátte jetýge bolady eken... Aǵash attyń keremetin kórýge kópshilik qaýym jıyldy. Árkim atqa minip, aıaqtaryn tebinip, ta­qym­dap kórdi. Aǵash at miz baqpady. Ornynan qoz­ǵal­mady. Patshanyń balasy kelip atqa otyrǵanda, aǵash atty jasaǵan sheber bir tetikti qozǵap jiberdi. At birtin-birtin kókke kóterildi. Shahardyń sulbasy bul­dyrap, kózden tasalanǵan shaqta, patshanyń ba­la­sy «bul meni joıǵaly jasalǵan zat bolar» dep qoryqty. Aǵash attyń búıirin sıpap júrip, oń ja­ǵynan bir, sol jaǵynan bir shaǵyn tetik tapty. Oń ­jaǵyn basqanda joǵary órlep, sol jaǵyn qozǵa­ǵan­da tómen túsetinin bildi. Sóıtip, aǵash atty ıgerip, qalaǵan jaǵyna ushty. Jerdegiler shahzadany qashan qaıtyp oralar eken dep kútip qala berdi. Balaǵa ertegi erekshe áser etti. Qym-qıǵash qy­zyq­ty oqıǵalar kóz aldyna elestedi... Quddy kıno kórgendeı... Kıno demekshi, bunyń kishkentaı kezinde, ájesi aıyqpas aýrýǵa shaldyqqan anasy­na shıpa izdegen bala jaıly ertegi aıtyp edi...

3.

Ertede bir baıdyń jalǵyz balasy bolypty. Balanyń qoly ashyq, jomart eken. Kembaǵal kedeı men joq-jitik adamdarǵa suraǵanyn beredi. Anasy da ulynyń izgi nıetin túsinip, jaq ashpaıdy. Bir kúni anasy qatty aýyryp, jatyp qalady. Bala ýaıymdap, anasynyń jazylýyna em izdep, alys-jaqyn jerlerden ataqty dárigerlerdi aldy­rady. Jeti kún degende ımanjúzdi bir kárııa kelip, syrqat ananyń tamyryn ustaıdy. – Jaman dert eken, – deıdi basyn shaıqap. – Ne isteýim kerek? Shıpasy bar ma? – deıdi bala qadalyp. – Taba almaısyń, báribir... – Anam úshin janym sadaǵa! – Aýrýdy jibergen Alla, shıpasyn da jiberer! – Táýekel! – Anańa janyń ashıdy eken. Nıetiń túzý... – Az-kem únsiz otyrǵan kárııa sóz bastady: – Jazyq jáne alasa taýly jerlerde, aryq ja­ǵa­larynda, saılardyń dymqyl jerlerinde ósetin mu­jyǵyn degen shóp bolady. Bul – tik ósetin, kópjyl­­dyq, shóp tektes ósimdik. Bıiktigi eki qarys­taı. Ja­­py­raǵy kezektesip ornalasady. Túp jaǵy­nyń ja­py­raǵy úlken, uzyn saǵaqty, jo­ǵar­ǵy bóliginiń ja­pyraǵy kishkene, qysqa saǵaqty nemese saǵaq­syz­daý, keń qandaýyr tárizdi, bútin jıekti nemese bo­lym­syz ara tisti keledi. Shoq bas gúli shashagúl sho­ǵy­ryn quraı­dy. Gúli sary tústi, erneýi til tárizdi keledi. Osy shópti taýyp ákelseń, anań aýrýynan jazylady.

4.

Bala jolǵa shyǵady. Alǵashqy et qyzýymen toq­tamastan úsh kún, úsh tún júredi. Mezgil kók­tem bol­ǵanymen jer saz, jol aýyr. Erteńinde aq­sham ýa­qy­tynda arnaly úlken ózenge tap bolyp, belin jazyp dem alady. Tóńirekke qarap otyrsa anadaı jerde qa­raı­ǵan bir maqulyq typyrlap jatyr. Bul ne dep taqaý kelse, aıaqtary aspanǵa qarap sazǵa batqan kádimgi tasbaqa! Balanyń jany ashyp, jaǵaǵa alyp shyqty. – Tunshyǵyp ólip barady ekenmin! Alǵysym sheksiz saǵan! – deıdi tasbaqa. – Kórip turyp qutqarmasam, kim bolǵanym, – deıdi bala shynyn aıtyp. – Osylaı jatqanyma biraz boldy. Kesheden beri qanshama adam ótti bul jerden, eshkim nazar aýdarǵan joq. Tasbaqanyń kóńili bosap, kózine jas keldi. – Baıqamaǵan shyǵar... – Nege baıqamasyn?!. О́zińdeı meıirimdi janmen jolyqtyrǵan Alla! Kórer jaryǵym bar eken. – Qaıda bet túzediń? – Anam syrqattanyp, uzaq saparǵa shyǵyp edim. – Bir qajetińe jararmyn. Basyńa is tússe, kózińdi tars jumyp, meni esińe al, – deıdi tasbaqa. – Jaraıdy, – dep bala júrip ketedi. Júrip keledi, júrip keledi. Birde qyrǵa, birde taý­ǵa órmelegen ıir-qıyr dala joly taýsylar emes. Kúnderdiń bir kúninde, ekindi aýǵan mezgilde, ný ormanǵa ener tusta tize búgip, dem alyp otyra­dy da, kózi ilinip ketedi. Quddy óńindegideı anasy­men qaýyshady túsinde! Júzi jaınaǵan anasy jaı­dary! Ústindegi kıimderi shyttaı jańa! «Ba­lam-aı, shal­dy­ǵyp-sharshadyń-aý!.. Bir ótini­shim bar! Qashan da járdem suraǵan tirshilik ıelerine qamqor bol! Qolyńnan kelse jaqsylyq jasa! О́ıtkeni, meıirim ıesin Táńiri jaqsy kóredi! Jebep-jeleıdi!..» Aqqý keıpindegi anasy qanattaryn qaǵyp-qa­ǵyp, aspan álemine áýeleı kóterilip kórinbeı ketti. Bala oıanyp ketti. Boıy sergek, tyń! О́n bo­ıy­na qýat kirgendeı qýnap qalypty! Júrmek nıetpen tura bergende, shyryldap olaı bir – bylaı bir ushqan ana-qarlyǵashqa kózi tústi. Asa maza­syz, abyrjýly! «Bul jaı emes», dep bala qarly­ǵash­tyń sońynan ilesti. Dińi jýan aq qaıyńnyń túbine kelse, aıyr tilin sýmańdatyp, ala­shu­bar jylan sámbi taldyń ushar ba­syndaǵy qarlyǵash­tyń uıasy­na jetip qalypty. Qolyndaǵy ótkir qy­lyshpen tar­typ qaldy. Sol mezette ana-qarly­ǵash­tyń qy­zyl shaqa bala­pandary ulardaı shýlap qoıa berdi. – Alǵysym sheksiz saǵan, eı adam! – dedi ana-qarlyǵash. – Kórip turyp qutqarmasam kim bolǵanym, – dedi bala. – Álginde ǵana salt atpen bir kisi ótti. Onda alashubar jylan endi-endi órmelep bara jatqan. Arasha suradym shyryldap. Qaıy­ry­lyp qaraǵan da joq! Janary jasqa toly ana-qarlyǵash muńyn shaqty. – Baıqamaǵan shyǵar... Sókpe eshkimdi... – Qaıda ketip barasyń? – Anam qaýipti dertke ushyrap, jolǵa shyǵyp edim. – Qajet kezde meni esińe al, – dedi ana-qarlyǵash qosh aıtyp.

5.

Toqymdaı quraq kórpesin jerge jaıyp, azyq-túlik salǵan qorjynyn basyna jastanyp jata qalǵan. Kózi ilinip ketipti. Aq saqaldy, aq sáldeli, qolynda aq taıaǵy bar kárııa taqaý keldi: – Anańnyń syrqatyna shıpa izdegeniń saýapty is! Táńiri jarylqasyn! Alǵan betińnen qaıtpa! Kóp uzamaı tabarsyń! – dedi. Bala kózin ashty. Apyr-aı, óńi me, túsi me? Aqsaqal qaıda?!. – Kózińdi jum! Kirpikteri qamasyp, beımálim dúnıege engen. Aq sáldeli aqsaqal jymıyp nusqaý berdi: – Asa qamqor, erekshe raqymdy Allanyń atymen bastaımyn de! – Asa qamqor, erekshe raqymdy Allanyń atymen bastaımyn! Qalyqtap bara jatqanyn sezdi. Qandaı ǵajap, qandaı qyzyq myna kórinis! Ip-ilezde irkes-tirkes, qabat-qabat syrǵı jyljyp, júzip bara jat­qan aq bulttardyń arasynan tabyldy. Bulttar sondaı jup-jumsaq! Bet-júzin aıalaı sıpaıdy! Yǵysyp jol ashady! – Anasyn ardaqtaǵan perzent sendeı-aq bolsyn! Qatarlasa qalyqtap appaq bult erip keledi. – Rahmet! – dedi bala jymıyp. – Jolyń bolsyn jolaýshym! – Aıshańqan bult biraz jerge deıin ushyp keldi de, qoshtasyp qalyp qoıdy. Ǵajap! Aqsha bulttar sonaý-sonaý tómende; bul áli ushyp keledi. Tóńiregine hosh ıis shashqan gúlderdiń ıisin-aı! Syldyraǵan káýsar bulaq dybysy qandaı áýezdi! Ushar basyn muz basqan asqar taýlar! Etegi syńsyǵan orman! Quıqyl­jy­ta án salǵan ánshi qustar! Altynmen aptalyp, kú­mis­pen kúptelgen úıdiń al­dyna kelip, ishke endi. To­qym­daı quraq kórpesi kire beris bólmede qaldy. – Bul seniń úıiń, – dedi aqsaqal. – Qalasań turýyńa bolady. – Nege? –Túsinbeı ań-tań. – Ol saýalyńa jaýapty es­tirsiń... Ázirshe arala, kór. О́ziniń jalań aıaq, jalań bas ekendigin sezdi. – Qoryqpa! – dedi aqsaqal jymıyp. Táı-táı basqan sábıdeı úrkektep alǵa atta­ǵan. Qyzyldy-jasyldy gúl­derdi basýǵa aıanshaqtady. Japy­ry­lyp, tyrbıǵan bashpaılarymnyń izderi qalyp qoıady-aý dep qoryqty. – Qysylma, júre ber, – dedi kárııa. Bireý qýyp kele jatqandaı, alǵa ozǵan. – Artyńa buryl... Japyrylyp qalady-aý degen gúlderi buryn­ǵydan da qulpyra túsken. Tańǵajaıyp mekendi armansyz aralady. – Sharshasań, úıge kir, – dedi kárııa. Ne degen kóp bólmeler! Birimen biri jalǵas, salyna bergen – salyna bergen. Ár bólmeniń qa­byr­ǵasy, shańyraǵy, tipti bosaǵasyna deıin ósimdik. Ádemi saraıdyń syrtqy qabyrǵasy toly jańǵaqtar! Arshyp, jelimdep qoıǵan sııaqty. Úı dep júrgeni, kádimgi kıiz úı! Oń qolyn sozyp edi, qabyrǵadaǵy jańǵaq dáni ýysyna topyldap tolyp ketti. Asady armansyz. Qarny syzdaǵanymen, kózi toımaıdy. – Kekirik atyp, tym-tym ashqaraqtanǵan jaman ǵadet! Jańǵaq dánin aýzyna apara bergende, mı qa­byr­shyǵyna uqsas kishkentaı túıir til qatty. Bala qolyn tartyp aldy. – Ashqaraqtyqtyń ekinshi aty ne ekenin bilesiń be? Túıirdeı dánniń tótesinen qoıǵan saýalynan uıaldy. – Nápsi deıdi! – Nápsi?! – Nege tańǵalasyń? – Alǵash estip turmyn. – Bilmeseń, tyńda! – Aıtyńyz. – Ár nárseniń orny bar. Uıqynyń da, kúlkiniń de, tamaqtyń da... Nápsi jáıli maǵlumat bilgiń kelse, men saǵan asyqpaı áńgimeleıin. – Tyńdaıyn, – dedi bala. Túıirdeı dán sózin sabaqtady. – Adamda eki rýh bar. Bireýin rýh-ı haıýanı deıdi. Bul Alla taǵalanyń qudiret sıpatynyń aralasýymen jaratylǵan. Ekinshisi, rýh-sultanı. Ol da Alla taǵalanyń kórkem sıpatymen jara­tyl­ǵan. Denede osy eki patshanyń bir-bir ýáziri jáne adamnyń rýhanı basshysy bar. – Qyzyq... – Dene tabıǵatyn osylar arqyly basqarady. Rýh haıýanıdyń aqyl keńesshisi – shaıtan. Ol shaıtandarmen keńesedi. Rýh sultanıdiń ýáziri aqyl jáne perishte. Ol solarmen aqyldasady. Rýh-haıýanıdiń zaýqy – iship-jeý, kıinýge ǵana soǵady. Iаǵnı, syrttaı adamǵa lázzat beretin ne bolsa, solardyń barly­ǵy­nan kúsh taýyp, rýhı sul­tanıdi jeńip otyrady. Rýh – sultanıdiń qa­laıtyny – ǵıba­dat jáne Allanyń ámirine baǵyný, jaq­sy­lyq jasaý, kisilikti bolý, otanyń­dy súıý! Ári Allanyń tyıym­dary­nan qashý. Rýh – sultanı, mine, osy­lar­dy jasaý arqyly rýhı-haıýanıden basym túsedi. Bular denede bılik qurady. Bireýiniń sıpaty ekinshisine qaıshy kelgendikten bir-birimen únemi qarsy kelip jatady. Rýh-haıýanıdiń negizi, erekshe kúshpen jamandyqty ámir etedi. Ony – nápsi deıdi. Ál­gin­de, sen qyzyǵyp jańǵaq dánin toı­ǵan­sha jediń. Qarnyń syzdasa da, kóziń toımady. Nápsiniń jetegine erdiń... – О́zim de uıalyp turmyn... – Budan bylaı nápsińdi aýyzdyqta! Sabyr saqta! – Bul sózderiń jigerimdi shyńdady! – dedi bala. – Áńgimem aıaqtalǵan joq... – Jalǵastyr, – dedi bala. – Rýh – sultanıdiń negizgi sıpaty – sáfıá. Ony adamshylyqtyń sıpaty dep te ataıdy. Mundaı sı­pat­qa ıe bolǵan kisi naǵyz adam! Bul – Alla taǵa­la­nyń jaqsy sıpaty. Sondyqtan osy eki sıpat bir-birine qarama-qarsy, adam aǵzasynda shaıqasyp jata­dy. Iаǵnı, rýh-sultanı rýh-haıýa­nı­di qaraýsyz qal­dyr­maı, onymen ylǵı kúresip otyrsa, onda qarsy­la­syn ózine táýeldi etedi. Ár­bir buıryǵyna baǵyn­dy­ryp, ılahı ámirdi oryndaǵan bolady. Túsindiń be?!. – Túsingendeımin... – Mynaý dóńgelengen dúnıedegi alýan túrli so­ǵystar, qyrqystar, qııanattar, qyzǵanyshtar, kó­re almaýshylyqtar taǵy basqa tolyp jatqan to­ıymsyzdyqtar, álgi rýh-haıýanıdiń amal-áre­ket­teri! Obyr, jalmaýyz nápsiden! Ágárákı adamzat­tyń jol bastaýshy serigi rýh-sultanı bolsa, jaıly tirshilik ornaıdy jer betinde! Sonaý-sonaý yqylym zamannan aıtylyp kele jatqan, ata-babalarymyz ańsaǵan, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn ó m i r degenimiz sol! – Ǵaja-ap, – dedi peıish nuryna shomylǵandaı sezimdegi bala – Ǵa-ja-ap!..

6.

Bala bir-birine uqsas bólmelerdi uzaq arala­dy. Báriniń ishi qyzyldy-jasyldy shóp, túrli-túrli ósimdikter! Basqan izi baıqalmaıdy. Aralap-aralap kelip, ekinshi esikten dalaǵa shyqty. Bul jerde qurma aǵashtary jaıqala ósip tur. Ekeýin aldy. Bireýi ózine, ekinshisi anasyna. Eki-úsh qurmany jep kórip edi, ornyna qurmalar qaıta­dan ósip shyǵa keldi. Balanyń basyna tamasha oı keldi. Burylyp úıge endi de: – Asa qamqor, erekshe rahymdy Allanyń atymen bastaımyn! – dedi. Kózderin tars jumyp, qoldaryn alǵa sozdy: «Tabyla kór, men izdegen quraq kórpe!» Alǵa attap edi, bir bólmeniń esigi syrylyp ashyldy. Kózin ashsa, toqymdaı quraq kórpesi jatyr aldynda. – Ata, ata, taptym!– dedi qýanǵannan. – Qaıta ǵoı elińe, ruqsat... Aq sáldeli aqsaqal qolyn bulǵap, qoshtasý rásimin jasady. Bala toqymdaı quraq kórpege otyrýy muń eken, kózdi ashyp-jumǵansha, ózi kelip toqtaǵan taý bókterine dik ete tústi. Kún kókjıekke taqapty.

7.

Bala qaljyrap sharshaǵanyna qaramastan kóz ushynda kóringen shaharǵa júrip ketti. Aıaqtaryna tas baılap qoıǵandaı, otyra ketse turýy neǵaıbyl. Dińkelep sharshaǵan shaqta az ýaqyt aıal jasady. Kókjıekke taıaǵan shartabaq kúnge qolyn kólegeılep uz-a-a-q qarady. O, toba! Shahar úıleri shashyrańqy hám jupyny! Kósheleri qısyq, buralań! Qala halqy aýa kóshken­deı, óli tynyshtyq úreı shaqyrady. Batys jaqta arnaly ózen aǵyp jatyr. Sý beti qap-qara! Taǵy tań­ǵalǵany, arnaly ózenniń arǵy jaǵy da qala! Qala bolǵanda qandaı! Arshyǵan jumyrtqadaı aq shańqan úıler! Oqtaı túzý kósheler! Aspanmen talasqan bıik-bıik sámbi taldar! Kók jelekke malynǵan gúlzarlar! Osyndaıda kereǵarlyq bolady eken-aý! Ar­naly darııanyń eki jaǵyndaǵy eki qala – eki álem! Biri, súreńsiz-surqaı, ekinshisi – jánnatty jasyl baqqa oranǵan! «О́ńim emes, túsim shyǵar!» dep oılady bala. Myna qyzyqty qarańyz! Sándi qalanyń tur­ǵyn­dary da ajarly biróńkeı! Imanjúzdi, ıbaly adamdar jymııa kúlip, biri-birimen esendesip ótip jatyr. Ne degen izet-iltıpat! Bergi jaǵalaýdaǵy shaharda jan balasy kórinbeıdi. Irkes-tirkes, qalaı bolsa solaı salynǵan toqal tamdardyń tozy­ǵy jetip, qulaýǵa jaqyndapty. Bala ornynan turdy. Surqaı shahardyń shetindegi temir qaqpadan ene bergende bet-júzderi ańǵa uqsaǵan, eki aıaqty, múıizdi qubyjyq aldyn kes-kestedi. – Qaıda barasyń? – Jolaýshymyn... Kózin shúberekpen tańyp, qolyna kisen salyp patshaǵa alyp keldi. Dáliz be, qora ma, áıteýir tars-turs, tars-turs ashylǵan kó-óp esikterden ótkenin biledi. – Shesh kózin! Tórdiń tóbesinde bet álpeti bujyr-bujyr, qos múıizdi óńkıgen dáý otyr. – Júrek jutqan janǵa uqsaısyń! О́mirińe qaýip tóngenin sezbeısiń be?! Bizdiń elge kelgen adam tiri qalmaıdy... Joq, álde bárin bilip, jorta ańqaýsyp turǵannan saýmysyń?! – О́tirik aıtyp óletin jaıym joq! Jol soraby sizdiń elge alyp keldi... Birer saýal qoıýǵa ruqsat pa? – Suraǵyn... – Sizdiń shaharda halyq tura ma? – Turmaǵanda she? – Nege kórinbeıdi? – Jurtshylyq kúndiz uıyqtaıdy... – Sonda túnde ne isteıdi? – Túnde tirshilik bastalady. – Ǵaja-ap! – Oǵan nege tańǵalasyń? – Jumys istemeı me, júrip-turmaı ma?! – Bizdiń elde tirshilik áýeni múlde bólek! Adamdar kúndiz uıyqtap, túnde tirshilik jasaıdy. – Túsindim-m, taqsyr... – Taǵy saýalyń bar ma? – Qala nege kóńilsiz... О́zenniń arǵy betindegi shaharǵa qarańyzshy! Tań-tamasha qaldym! Onda bári-bári sulý, kórkem! – Doǵar sózdi! Aqyl aıtýǵa keldiń be? Qaharly patsha qolyndaǵy aspabyn syldyr etkizgen. Eńgezerdeı eki ásker jetip keldi. – Myna pendeni zyndanǵa tastańdar! О́lsin irip-shirip! Ań beınesindegi qubyjyqtar balany dedektetip uzyn dálizben júrip-júrip keldi de, zilmaýyr esiktegi qara qulypty ashyp, qarańǵy bólmege ıterip jiberdi. Qansha jatqany jadynda joq. Tas qabyrǵaǵa basy soǵylǵan ba, solqyldap barady. Kózin asha ber­gende yshqyna aıqaılap jiberdi. Júzin ájim tor­laǵan, shashy alba-julba mystan kempir tónip tur. – Qoryqpa balam! – dedi keıýana. Úni jumsaq. Záresi ushyp, júregi toqtap qala jazdaǵan bala kózin ashqanda bet aýzy myj-myj kempir sózderin jalǵady. – Baǵy janbaǵan beıbaqpyn... Osynaý zyn­dandy turaq etkenime qansha bolǵanyn da bilmeımin... Kórer jaryǵym bar eken! Júregim soǵyp turǵanmen, tiri arýaqpyn!.. Sóıleserge qara tappaı, zaryǵyp jatqanda kelgenińdi qarashy! Tas zyn­danda jolyqtyrǵan Allaǵa sansyz shúkir­shilik aıtamyn! Keshegi túsim shýaqty kúnderden belgi bergendeı edi!.. Báse-báse-e!..

8.

Tań aldynda basyn kóterdi. Tyńaıyp qal­ǵan­daı. Shekesindegi isigi de basylǵan. Jan-jaǵyna saqtana qarady. Syǵyraıǵan shamnyń jaryǵy jóndi kórsetpeıdi. Alań-qulań sulba shalyn­ǵan­daı. Qarańǵy buryshta búgilip, qos qolyn jaıyp kempir otyr. Sońǵy sózderin emis-emis qulaǵy shalǵan: – Rabbym Alla! Tilegimdi qabyldap, bir pendeńdi jibergenińe rahmet! Endi osy balanyń tezirek jazylýyn násip et! Ekeýlep áreket jasap, jaryq dúnıege shyǵýymyzdy jaqyn et!.. – Ámın! – dedi bala júregi jarylardaı qýanyp. – Saýyqtyń ba, balam! Beti-qolyńdy shaı! Áıteýir sýǵa tapshy emespiz! Shúkir! Odan soń orazańdy ashyp alǵyn!.. Beli búgilgen keıýana qolyndaǵy baryn ju­py­n­y dastarqanǵa qoıdy. Qatqan qara nan. Sýyp qalǵan kóje. Qarny ashqan eken. Birin qaldyrmaı soǵyp aldy. – О́ler-ólmes aýqat qoı! Qanaǵat qaryn toı­ǵyzady demekshi, buǵan da kóndiktim... Kóndik­pe­gende ne isteımin?! Seniń osynda keletinińdi, kóp uzamaı jaryq dúnıege shyǵarymdy Táńirim sezdirgen!.. Bildirgen!.. – Qaıtip?! – Onyń mánisin túsine qoımassyń... – Yqtııaryńyz bilsin apa! Kúpti kóńildiń bilmegi de mol... Shahardaǵy adamdar ańǵa neǵyp aınalǵan? Menimen tildesip, osy zyndanǵa jibergen patsha da qubyjyq beınesinde. Sózi túzý sııaqty, kádimgi adam tilinde saırap tur... Mundaı halge nege ushyraǵan? Aıtyńyzshy bilseńiz? Álde, men tús kórip jatyrmyn ba?!. – Tús emes, óńiń balam... О́rekpigen júregin basyp, kárııaniń áńgime­sine qulaq túrdi bala. – Bul shahar Jaqut atalatyn memlekettiń astanasy bolatyn, – dep bastady hıkaıasyn keıýana. – Úlken eldiń tasy órge domalap, jyldan-jyl­ǵa dáýleti molaıdy. Qaryn qamynan basqany ańsamaǵan halyqtan bereke-birlik kete bastady. By­laısha aıtqanda, basqa qonǵan baqty tepti. Bolmashy sebepti syltaýratyp, toı toılady. Araq-sharapty sýsha simirdi. Qýlyq-sumdyq, maq­tan­shaq­tyq, kisi aqysyn jeý, aıarlyq asqyndy. Jez­ók­shelik etek aldy. Qara halyq sondaı bolǵan soń, han da uzap qaıda barsyn! Ynsap ketti odan da! Patsha saraıynyń qyzmetshilerin jaǵympaz­dyq, kólgirsý, tákapparlyq, qyzǵanysh, qyzyldy-ja­syl­dy dú­nıe­ge degen ashkózdik jaılady. Ádi­let­siz basshy­lar oryntaqtary úshin ózdi-ózi qy­ryq pyshaq qyrqysyp jatty. Qysqasy, meı­ma­nasy tasyp-shalqyǵan eldi táýbesine keltirý úshin Ja­ratýshy jer silkintti. Oǵan da qyńbady qyńyr el. – Sumdyq qoı! – Bala jaǵasyn ustady. – Aqyr aıaǵy nemen tyndy deısiń ǵoı?! – Iıa... – Jaratýshysyn umytqan el ońýshy ma edi?! Táńiriniń nazasyna ushyrap, qubyjyqqa aınaldy! – Birde-bir kisi qalmady ma? – Onda men on úsh jasta edim... Apattyń bári Alla­nyń jazasy dep bildim... Sol úshin de, jat­sam-tursam tilimdi kálımaǵa keltirdim... Minájat ettim Jaratýshyǵa! Adam keıpinde qalǵanym, bálkim sodan... – Hıkmet eken.... – Qubyjyqqa aınalǵanyn, áýeli patshanyń ózi biledi! Aına aldyna kelip úńilse, qos múıizdi bireý baǵjıyp, baqyraıyp tur deıdi. Qaq mań­daıynda kere qarys múıiz! Bet-júzin jún basqan! Qorqyp, qońyraýlatyp ýázir-jandaıshaptaryn sha­qyrmaı ma! Ýázirleri de biróńkeı múıizdi qu­by­jyqtar! Tipti, burynǵydan da elgezek! Yl­dym-jyldym! – Dereý qala halqyn jıyńdar! – deıdi qaharly patsha daýys kóterip. Saǵatqa jetpeı habar jetti: – Taqsyr, el-jurttyń tórt kózi túgel! Saraı aldyna alańǵa jınadyq! Sizdiń ǵazız júzińizdi kórýge yntyq! Taǵatsyzdanyp tur! – Qos múıizdi bas ýázir ıilip-búgilip, jik-jappar. Esik aldyna shyǵa bere basy aınalyp, qulap túse jazdady patsha aǵzam. O, toba! Qaq shekelerinde bizdıgen-bizdıgen kereqarys múıizder! Kóz­deri qyzarǵan, júzderi bozarǵan adamdar buqa kóz­denip, tura shabatyndaı; aıbat shege, múıiz­derin suǵyp-suǵyp alatyndaı! – Tarasyn... ketsin úılerine! – Qalshyldap-dirildegen patsha uly denesin ázer ıgerdi. – Bir aýyz lebiz aıtpadyńyz ba? – Bas ýázir qıylyp, patshaǵa tilek etti. – Joq aıtarym... Qaharly patshadan qaımyqqan ýázirler qysqa-qysqa buıryq berip, halyqty qýyp júrgende, ózi jas, ózi sulý boıjetkendi kórdi bas ýázir. – Iаpyr-aı! Qaıdan kelgen perızat?! Ań-tań bas ýázir. Sózge kelmesten patshanyń aldyna jetkizildi jas qyz. – Kimsiń? – Kórip tursyz... eki aıaqty pendemin... – Qala halqynyń bári ańǵa... múıizdi qubyjyqqa aınalǵanda, sen... sen... qalaısha adam beınesindesiń?! Qyz qasqaıa qarap tur! – Onyń mánisi Jalǵyz Jaratýshyǵa ǵana aıan! – Ne deıdi myna pende?! Qalaı-qalaı quıqyljıdy?! – Táńiri erekshe meıirimdi bolǵanymen, qahary da qatty... Sizdiń elińiz qaharǵa ushyrady! – Men she?! – Siz de, sizdiń elińiz de... Emen esikten engen jendetter jetip keldi qyzdyń qasyna. Patsha aıqaı saldy: – Zyndanǵa aparyńdar, myna albastyny! Qalsyn sonda...

9.

– Sol qyz, myna men edim, – dedi keıýana. – Sodan beri osynda jatyrmyn... Ol endi ótken ómir... Já, balam, jaryq dúnıege shyǵýdyń ama­lyn qarastyraıyq! – Aıtyńyzshy apataı! Ana ózenniń ar jaǵyndaǵy sándi qalanyń adamdary nelikten ajarly! Kósheleri nege túp-túzý! Sulý shaharǵa tamsanyp, qaraı bergiń keledi... – Onyń mánisi Jaratýshy Allaǵa senim jáne ımandylyqta jatyr! О́ziń aıtyp otyrǵan eldiń halqy qaıyrymdy, kishipeıil, mádenıetti hám bilimdi! Ásili, ımandy eldi jaý almaıdy! Aspany ashyq ámanda! Irgesi shaıqalmaıdy, bildiń be?! – Túsindim... – Túsinseń sol! Já, myna qamaqtan qutylatyn qandaı amal bar?! Bala jol-jónekeı jolyqqan tasbaqa men Ana-qarlyǵashty esine túsirýi muń eken, ekeýi de kóp uzamaı zyndannan tabyldy. – Min arqama, – dedi tasbaqa. Keıýana men bala kezektesip zyndannan shyq­ty. Ana-qarlyǵash shyqylyqtap jol bastady. Esh qıyndyqsyz arnaly ózennen de ótisti. Ásem shaharǵa jetken olardyń aldarynan ımanjúzdi, sándi kıingen eki ásker jasaǵy shyqty. Keıýana men balany saltanatty saraıdyń qasyndaǵy bir bólmege alyp kelip, ústerindegi shoqpyt-shoqpyt, eski kıimderin sheshindirip, monshaǵa túsirdi. Jýynyp, es jıǵan soń jaqsylap tamaqtandyrdy. Úsh kún alańsyz dem alǵan kárııa men bala patsha aǵzamnyń saraıyna jetkizildi. Tórdegi taǵynda otyrǵan patsha meımandaryn ornynan turyp, qushaq jaıa qarsy aldy. – Jaǵdaılaryńdy bilip otyrmyn, – dedi patsha meıirimin tóge sóılep. – Áıtse de, óz aýyz­daryńnan estıin. Bala basynan ótken jaǵdaıdy baıan etti. Erteńinde patsha jumsaǵan adam Mujyǵyn shóbin alyp keldi. Tas zyndanda kezdesken kárııa­ni bala ózine ókil áje etip qabyldady. Sodan soń ekeýin patshanyń senimdi adamdary eline jetkizdi. Al balanyń anasy dertinen qulan taza aıyǵypty. Tolymbek ÁBDIRAIYM. Astana.