Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty bıylǵy Joldaýynda «Bıyl – biz úshin erekshe qasterli jyl. Biz el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna qadam bastyq. Bodan jurtty búgingideı bostan kúnge jetkizgen bul jolda biz bıik belesterdi baǵyndyrdyq», dep atap kórsetti. Iá, bıylǵy jyl azattyq ańsaǵan uly dala perzentteri úshin shynynda da aqjarylqap jyl. Sonyń dálelindeı elordada Saryarqa tósin bereke men birlikke, án men jyrǵa bólegen oblys kúnderi erekshe aıtýly sharalar qatarynda ótip jatyr. Buǵan deıin Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy sheńberindegi búkilhalyqtyq uly merekege oraı Astana qalasynda Atyraý, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Qaraǵandy, Mańǵystaý jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń kúnderi ótkendigin gazetimizde keńinen jarııaladyq. Keshe elordamyzda Almaty, Batys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarynyń kúnderi bastaý aldy.
Jer jánnaty Jetisý bútkil kórki men kelbetin, barsha sáni men saltanatyn Arqa tósine ala kelgen sııaqty. Bas qalamyzdaǵy Jastar saraıynyń aldyndaǵy alań da, segiz qatar keń joldan turatyn Respýblıka dańǵyly da dúbirli mereke qushaǵynda. Atshaptyrym alańda qaz-qatar tizilgen aqshańqan kıiz úıler men kógildir shatyrly saýda sóreleri Jetisý jerinen bir dúıim el kóship kelgendeı saýda-sattyqty qyzdyryp, án men kúıdi kúmbirletip jatyr.
Taý dese taýy, baý dese baýy bar, aıdyndy kól, sarqyraǵan ózendi ólke atanǵan Taldyqorǵan óńiri tamyljyǵan tabıǵatymen qatar óndirisi órkendep, aýyl sharýashylyǵy damyǵan óńirlerdiń birinen sanalady. Bıylǵy jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda oblysta aýylsharýashylyq óniminiń jalpy kólemi 202 mıllıard teńgeni qurady. Oblysta jemis-jıdek ósirýmen 800-den astam sharýashylyq qurylymdary aınalysady. Qazir sharýa qojalyqtary 317 baq pen 7 gektar júzimdik ósirip, 35 gektarlyq 459 jyly jaıda ónim ósiredi. Qazir oblysta almanyń atasy – Almatynyń aportyn qaıta túletý baǵdarlamasy júzege asyrylýda.
2011 jyldyń qańtar, qyrkúıek aılarynda oblysta ónerkásip óndirisiniń kólemi 308,3 mıllıard teńgeni qurady. О́ńdeý ónerkásibi 253,7 mıllıard teńgeniń ónimin shyǵardy. Azyq-túlik óndirisiniń úlesi 62,4 mıllıard teńge boldy. Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda bıylǵy jyldyń ekinshi jartysynda oblysta 5 iri joba iske qosyldy. Múıizdi iri qara etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý maqsatynda osy baǵyttaǵy sharýashylyqtarǵa 878 asyl tuqymdy buqalar satyldy. Sońǵy kezde jańadan 7308 bas asyl tuqymdy iri qara ósiretin 83 fermerlik sharýashylyq quryldy. Oblysta mal basyn ósirý máselesi de oıdaǵydaı júzege asyrylyp keledi. Bıylǵy jyly oblys ekonomıkasyna 249,1 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy.
Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde óńir ekonomıkasy erekshe damýda. Ásirese, Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasyna kóshirilgennen bergi kezeńde óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy serpindi damý baspaldaǵyna kóshti. Bıyl óńirde 578 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Qurylys jumystarynyń kólemi ótken jyldyń 121,5 paıyzyn qurap, 125,4 mıllıard teńgege ulǵaıdy. 2011 jyldyń qańtar, qyrkúıek aılarynda oblys boıynsha 14401 jańa jumys oryndary ashyldy.
Jetisýdiń sýly da nýly óńirine ornalasqan Balqash aýdanynyń eńbekkerleri negizinen aýyl sharýashylyǵymen, onyń ishinde jaıylym sáni – mal basyn arttyrýmen aınalysady. Bizdiń aýdanymyzdaǵy 15 selolyq okrýgtiń turǵyndary búginde asyl tuqymdy mal basyn ósirýge den qoıǵan. Aýdanymyzda qazir asyl tuqymdy mal ósiretin 13 iri sharýashylyq jumys isteıdi. Munda negizinen qazaqtyń etti aqbas sıyrlary jáne muhıttyń arǵy jaǵynan ákelingen amerıkalyq gereford tuqymdy etti baǵyttaǵy qara mal ósiriledi.
Balqash aýdanynda qazir aqtyly mal ósirýmen 907 sharýa qojalyǵy aınalysýda. Jalpy alǵanda, aýdanymyzda qazir 67 myń iri qara, 14 500 jylqy, 125 myń qoı ósiriledi. Bul rette óńirimizdiń aıtýly azamaty, Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirovtiń ıeligindegi «Jaqsylyq» sharýa qojalyǵyn erekshe atap ótýge bolady. Sol sııaqty kúrishshi Áben Qystaýbaevtyń «Birlik agrofırma» JShS bıylǵy jyly 1600 gektar kúrishtiktiń ár gektarynan 48 sentnerden ónim aldy.
Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyq torqaly toıy qarsańynda Astanada ótkizilip jatqan oblysymyzdyń jármeńkesine Balqash aýdanynyń eńbekkerleri ózderiniń qomaqty úlesin qosty. Atap aıtqanda, bizdiń aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri bul jármeńkege 3 tonna kúrish, 3 tonna pııaz, 2 tonna kartop, 2 tonna kókónis, 700 kılo et ákeldi. Bul bizdiń eńbekkerlerdiń búkilhalyqtyq merekege tartqan tolaıym tartýy.
Meırambek QANATBEKOV, Balqash aýdandyq aýylsharýashylyq jáne maldárigerlik bóliminiń bastyǵy.
Ejelden Edil men Jaıyq arasynda qonys tigip, qos qurlyq – Eýropa men Azııanyń arasyndaǵy altyn kópir atanǵan Batys Qazaqstan oblysynyń tarıhı shejiresi mol, óndiristik qýatynyń áleýeti ortaımaǵan tuǵyrly ólke ekendigi belgili. Bul ólkede kezinde Altyn Orda, Aqorda, Noǵaıly ordalary tý tikken. Búginde qurylǵanyna 210 jyl tolyp otyrǵan Bókeı handyǵy da sol uly shejireniń sabaqtastyǵy. Kezinde qazaq dalasyna azattyǵyn ańsaǵan kúnbatys Alashorda tarıhy da osy óńirde bastaý alǵan. «Myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqynyń qoly jetken búgingi mereıli Táýelsizdik osy óńirlerdegi aıtýly kúres shejirelerimen shyńdalǵan. Sondyqtan da el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy aıasynda Astanada ótip jatqan Batys Qazaqstan oblysy kúnderiniń mereıi erekshe salmaqty.
О́rkendi óńirdiń 2011 jylǵy qańtar-qyrkúıek aralyǵyndaǵy ónerkásip ónimderin óndirý kólemi 1124,8 mıllıard teńgeni qurady. Gaz óndirý kólemi 12886,3 mıllıon tekshe metr bolyp, 2010 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 18,2 paıyzǵa ósti. Mashına jasaý salasynda 11982,0 mıllıon teńgeniń ónimi óndirildi. Munaı óńdeý óndirisiniń ónim shyǵarý kólemi 35320,1 mıllıon teńgeni qurap, 2010 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 1,6 ese ósti. Sonymen birge 381,6 mıllıon teńgeniń toqyma buıymdary jáne kıimderi shyǵaryldy. Tamaq ónimderin shyǵarý kólemi 19813,5 mıllıon teńgeni qurady.
Osy merzimde oblysta negizgi kapıtalǵa 114,5 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy. Onyń 54,7 mıllıard teńgesi shetelderden tikeleı quıylǵan ınvestısııa bolyp tabylady. 2010 jyly oblysta respýblıkalyq jáne aımaqtyq ındýstrııalandyrý kartasy sheńberinde 9 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. Olardyń ishinen 54 mVt gaz-týrbınaly elektr stansasy, «Qarashyǵanaq – Oral» gaz qubyrynyń 2-kezeńi jáne basqa iri jobalardy atap aıtýǵa bolady. Oblysta osy merzimde aýyl sharýashylyǵy jalpy óniminiń kólemi 51,8 mıllıard teńge boldy. Oblystyń barlyq sanattaǵy sharýashylyqtary esepti kezeńde 51,7 myń tonna et, 194,2 myń tonna sút, 105,9 mıllıon dana jumyrtqa óndirdi.
Oblysta orta jáne shaǵyn kásipkerlikti damytýǵa erekshe kóńil bólinedi. Qazir munda 36,1 myń shaǵyn kásipkerlik sýbektiler tirkelse, olarda 65 myń adam jumyspen qamtylǵan. Osy merzimde shaǵyn bıznes sýbektileri 108,4 mıllıard teńgeniń ónimin óndirdi. Oblysta ústimizdegi jyldyń 10 aıynda 10199 jańa jumys orny ashyldy.
Bıyl elimiz úshin erekshe aıtýly jyl bolyp otyr. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen elimiz óz Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn tolaıym tabystarmen qarsy alýda. Táýelsiz Qazaqstannyń óndirisi órkendep, aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damý ústinde. Onyń aıqyn mysalyn bizdiń Batys Qazaqstan oblysynyń aýyl sharýashylyǵy salasynan da aıqyn kórýge bolady. Oblys dıqandary bıylǵy jyly bitik egin ósirip, ár gektardan 10 sentnerden astyq jınady. Mal basyn qystan qońyn tómendetpeı alyp shyǵý maqsatynda 1,5 jyldyq jem-shóp qory ázirlendi. 2011 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 2010 jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda oblysymyzdaǵy qoı sany 1,4 paıyzǵa, jylqy 13,3 paıyzǵa ósti.
Oblysymyzdyń aýylsharýashylyq eńbekkerleri Táýelsizdik toıynyń sheńberinde bas qalamyzda ótkizilip jatqan oblys kúnderine mol tartý-taralǵylarmen kelip otyr. Edil men Jaıyq, shejireli qos ózenniń jaǵasynan jol tartqan oraldyq kerýen 2,5 myń shaqyrym jol júrip, astanalyqtar men qala qonaqtaryna ósirgen ónimderin, án men jyrlaryn toıǵa shashý retinde alyp keldi. Atap aıtqanda, oblys aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri Astanadaǵy jármeńkege 80 tonna et, 20 tonna balyq, 180 tonna kókónis jetkizdi. Bul aıtýly kúnge oblysymyzdyń 12 aýdanynan 56 aýylsharýashylyq sýbektileri kelip otyr.
Oraldyqtar bul kúnge jármeńke sóresindegi sapaly azyq-túlik ónimderimen birge ónerli óńirdiń án men jyryn da tartý etýde. Sonymen birge Batysta ejelden bastaý alǵan qolóner sheberleriniń neshe túrli buıymdary da jármeńkege kelgen qonaqtardy tamsandyrýda.
Marat OŃǴARBEKOV, Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy.
Astana qalasy ákimdiginiń aldyndaǵy ortalyq alań asqaq áýen qushaǵynda qalyqtap tur. Kerekýden jetken kúmbirli kúı, Baıanaýyldyń balaýsa áýezi alańǵa jınalǵan astanalyqtar men qala qonaqtaryn óner qudiretimen baýrap, mereıli el merekesiniń asqaq rýhyna tánti etkendeı. Alań tórindegi aq shatyrly sahnada myń burala bılegen kerekýlik kerim qyzdardyń sheberligi jármeńkege jınalǵan jurttyń janaryn eriksiz ózine tartyp, saýda sórelerinen góri rýh qudyretiniń áleýetin arttyra túskendeı. Qurylǵanyna 73 jyldyń júzi bolǵan Pavlodar oblysy Táýelsiz Qazaqstannyń óndiristi de órkendi óńiri ekendigi búgingi osy bas qalamyzda ótip jatqan oblys kúnderiniń aıasynda aıryqsha pash etildi.
Iá, Pavlodar oblysy respýblıkamyzdyń biregeı óndiristi óńiri ekendigi anyq. Oblystyń úlesine respýblıkadaǵy óńdeý ónerkásibiniń 7 paıyzy, kómir óndirisiniń 70 paıyzy, ferroqorytpa óndirisiniń tórtten úsh bóligi, elektr energııasynyń 40 paıyzy tıesili. Sonymen birge bul óńirde sońǵy jyldary máshıne jasaý, metall óńdeý óndiristeri erekshe qarqyn alyp, aýyl sharýashylyǵy salasy da tolaıym tabystarmen damyp keledi. О́tken jyly óńirlik ónim óndirisi kólemi 1993 jylmen salystyrǵanda 430 ese ósip, 1031,9 mıllıard teńgege jetti. Jan basyna shaqqandaǵy óńirlik ónim óndirý 1993 jylǵy 531,9 AQSh dollarynan 2010 jyly 9387,1 AQSh dollaryna jetip, 18 ese artty. 1993 jyldan bergi ýaqytta oblystaǵy ónerkásip óndirisiniń kólemi 256 ese ósip, 2010 jyly 844 mıllıard teńge boldy. Mine, bereke-birligi tolysqan, óndirisi ósken óńirdiń tátti Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy ishinde jetken jetistikteriniń bir belesi osyndaı.
Aımaq ekonomıkasynyń órkendeýine Elbasynyń tikeleı bastamasymen elimizde júzege asyrylyp jatqan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy qarqyndy serpin berdi. Baǵdarlama sheńberinde 168 ınvestısııalyq joba júzege asyrylýda. Qazirdiń ózinde 42 iri óndiris ortalyǵy iske qosyldy. Sońǵy 10 jylda oblysta 45 iri óndiristik kásiporyn ashyldy. О́ńirde 1990 jyldan beri aýyl sharýashylyǵy salasynda ónim óndirý kólemi 73 ese ósip, ótken jyldyń sońynda 60,7 mıllıard teńgege jetti. Aýylsharýashylyq qurylymdarynyń sany 1991 jyly 618 birlikti qurasa, 2010 jyly 4120 birlikke jetti. Agroónerkásip kesheninde mal sharýashylyǵy, qaıta óńdeý jáne aýylsharýashylyq ónimderin saqtaý salasynda 35 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy.
О́ndiristi óńirdiń órkendi órisi oblys turǵyndarynyń áleýmettik áleýetin arttyrýǵa barynsha jaǵdaı jasaýda. Táýelsizdik jyldary oblysta 2535,9 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Osynyń esebinen turǵyndardy baspanamen qamtý kórsetkishi jaqsaryp, 1994 jyly oblystyń árbir turǵynyna 16,9 sharshy metrden kelse, 2010 jyly árbir turǵynǵa shaqqanda 20,9 metrden aınaldy. Halyqty sapaly aýyz sýmen qamtý maqsatynda da aıtarlyqtaı sharalar júzege asyryldy. 2005-2011 jyldary oblystyń densaýlyq saqtaý salasy 20 jańa nysanmen tolyqty. Osy merzimde oblysta 30 jańa mektep ashylyp, 15,5 myń oqýshy sapaly bilim bastaýyna den qoıdy. Mádenı mekemeler jelisi 271 nysanǵa kóbeıdi. 2008 jyly respýblıkamyzda alǵash ret Pavlodar qalasynda Dostyq úıi ashyldy. Onda 19 etno-mádenı birlestik jumys isteıdi. Sońǵy jyldary 328 sport ǵımaraty salynyp, kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Oblysta 838 sport sheberi, 133 halyqaralyq dárejedegi sport sheberi jáne 3 Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen sport sheberleri daıyndaldy.
Oblys kúnderi aıasynda ortalyq alańda ashylǵan «Kereký-Baıanaýyl jármeńkesi» atty aýylsharýashylyq jármeńkesine oblystyń 152 aýylsharýashylyq qurylymy ózderi óndirgen azyq-túlik taýarlaryn ákeldi. Pavlodarlyqtar jármeńkege 800 tonnadan astam 27 túrli sapaly azyq-túlik ónimderin jetkizgen. Onyń ishinde 101 bas sıyrdyń tutas eti, 52 jylqynyń tutas eti, 210 bas qoıdyń tutas eti, 1800 qustyń tutas eti ákelingen. 37 tonna shujyq ónimderi, 23 tonna etten jasalǵan jartylaı fabrıkattar jármeńkeniń saýda sórelerinen oryn alǵan. 255 tonna kartop, 80 tonna sábiz, 35 tonna qyzylsha, 40 tonna qyryqqabat, 17 tonna sút ónimderi, 12 tonna bal, 14 tonna balyq astanalyq tutynýshylardyń joǵary talǵamynan shyqty. Baıanaýyl óńirinen jetken 7 myń lıtr bal qymyz jármeńke tutynýshylarynyń tańdaıyn tamsandyrdy.
Alań ortasyna tigilgen aqshańqan kıizdi aq ordalar kelýshilerdi erekshe estetıkalyq áserge bólep, shynaıy tańdaı qaqtyrdy. Bul aq ordalar óziniń mán-maǵynasyna qaraı «Ulttyq óner kıiz úıi», «Dástúr», «Ǵasyrlar úni», «Aıtys», «Saıatshylyq kıiz úıi» degen ataýlarmen erekshelenedi. Bul kıiz úıge kelýshiler sýretke túsip, ekzotıkalyq sýretterdi eskertkishke alady. Aqıqatynda Astana qalasynyń ortalyq alańynda qanat jaıǵan Pavlodar oblysynyń jármeńkesi men qolóner kórmesi, úlken sahnadan tyńdarmandaryna syılaǵan asqaq ánderi qala jurtshylyǵyn umytylmas áserge bólep, shynaıy rızalyq sezimine bólendi.
Men 1998 jyly sharýa qojalyǵyn quryp, asyl tuqymdy mal basyn ósirýdi maqsat tuttym. Alǵashqyda qıyndyq boldy. Qazir jaǵdaıymyz túzelip, sharýashylyǵymdy irilendirýge qol jetkizdim. Men basqaratyn «Tabys» sharýa qojalyǵynda búginde 1600 bas asyl tuqymdy iri qara, 1200 bas qoı ósiriledi. Sondaı-aq qazaqtyń jaby tuqymdas jylqysyn ósirýdi qolǵa aldym. Qazir sharýa qojalyǵymda 620 bas jylqy bar. Aqkól aýyldyq okrýgine qarasty bizdiń qojalyqta qazir aýyldyń 32 turǵyny turaqty jumyspen qamtylǵan. Sharýa qojalyǵy óz ónimderin ıgilikke jaratý maqsatynda da jemisti jumys istep keledi. Qazir sharýa qojalyǵy Ekibastuz qalasynyń áleýmettik oryndaryn et jáne sútpen qamtamasyz etetin biregeı sharýashylyqqa aınaldy.
Elbasynyń aýyl sharýashylyǵy eńbekkerlerine degen shynaıy qamqorlyǵynyń nátıjesinde sharýa qojalyǵynda óndiriletin árbir kılo sıyr etine 120 teńge, jylqy etine 92 teńge, qoı etine 50 teńge, qymyzdyń árbir lıtrine 60 teńge sýbsıdııa beriledi. Bul bizdiń sharýashylyǵymyzdyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa qomaqty qoldaý bolyp otyr.
Sońǵy kezde irilengen irgeli «Tabys» sharýa qojalyǵy qaladaǵy az qamtamasyz etilgen otbasylaryna qaıyrymdylyq kómek jasaıdy. Aýyldyń aýrýhanasyn, mektebin qysqy kómirmen qamtamasyz etýge qolushyn beremiz. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy barsha qazaqstandyqtar úshin uly mereke dep esepteımin. Sondyqtan da men oblys kúnderi sheńberinde ótip jatqan osy jármeńkege 3,5 tonna et jáne basqa azyq-túlik ónimderin ákeldim. Ettiń ár kılosyn 800-850 teńgeden saýdalaımyz.
Manat ALǴAMBAROV, «Tabys» ShQ jetekshisi.
______________________
Betti daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY; sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT
* * *
JETISÝ JERINIŃ JETISTIGI
Jer jánnaty Jetisý bútkil kórki men kelbetin, barsha sáni men saltanatyn Arqa tósine ala kelgen sııaqty. Bas qalamyzdaǵy Jastar saraıynyń aldyndaǵy alań da, segiz qatar keń joldan turatyn Respýblıka dańǵyly da dúbirli mereke qushaǵynda. Atshaptyrym alańda qaz-qatar tizilgen aqshańqan kıiz úıler men kógildir shatyrly saýda sóreleri Jetisý jerinen bir dúıim el kóship kelgendeı saýda-sattyqty qyzdyryp, án men kúıdi kúmbirletip jatyr.
Taý dese taýy, baý dese baýy bar, aıdyndy kól, sarqyraǵan ózendi ólke atanǵan Taldyqorǵan óńiri tamyljyǵan tabıǵatymen qatar óndirisi órkendep, aýyl sharýashylyǵy damyǵan óńirlerdiń birinen sanalady. Bıylǵy jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda oblysta aýylsharýashylyq óniminiń jalpy kólemi 202 mıllıard teńgeni qurady. Oblysta jemis-jıdek ósirýmen 800-den astam sharýashylyq qurylymdary aınalysady. Qazir sharýa qojalyqtary 317 baq pen 7 gektar júzimdik ósirip, 35 gektarlyq 459 jyly jaıda ónim ósiredi. Qazir oblysta almanyń atasy – Almatynyń aportyn qaıta túletý baǵdarlamasy júzege asyrylýda.
2011 jyldyń qańtar, qyrkúıek aılarynda oblysta ónerkásip óndirisiniń kólemi 308,3 mıllıard teńgeni qurady. О́ńdeý ónerkásibi 253,7 mıllıard teńgeniń ónimin shyǵardy. Azyq-túlik óndirisiniń úlesi 62,4 mıllıard teńge boldy. Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda bıylǵy jyldyń ekinshi jartysynda oblysta 5 iri joba iske qosyldy. Múıizdi iri qara etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý maqsatynda osy baǵyttaǵy sharýashylyqtarǵa 878 asyl tuqymdy buqalar satyldy. Sońǵy kezde jańadan 7308 bas asyl tuqymdy iri qara ósiretin 83 fermerlik sharýashylyq quryldy. Oblysta mal basyn ósirý máselesi de oıdaǵydaı júzege asyrylyp keledi. Bıylǵy jyly oblys ekonomıkasyna 249,1 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy.
Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde óńir ekonomıkasy erekshe damýda. Ásirese, Almaty oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasyna kóshirilgennen bergi kezeńde óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy serpindi damý baspaldaǵyna kóshti. Bıyl óńirde 578 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Qurylys jumystarynyń kólemi ótken jyldyń 121,5 paıyzyn qurap, 125,4 mıllıard teńgege ulǵaıdy. 2011 jyldyń qańtar, qyrkúıek aılarynda oblys boıynsha 14401 jańa jumys oryndary ashyldy.
* * *
TOLAIYM TARTÝYMYZ
Jetisýdiń sýly da nýly óńirine ornalasqan Balqash aýdanynyń eńbekkerleri negizinen aýyl sharýashylyǵymen, onyń ishinde jaıylym sáni – mal basyn arttyrýmen aınalysady. Bizdiń aýdanymyzdaǵy 15 selolyq okrýgtiń turǵyndary búginde asyl tuqymdy mal basyn ósirýge den qoıǵan. Aýdanymyzda qazir asyl tuqymdy mal ósiretin 13 iri sharýashylyq jumys isteıdi. Munda negizinen qazaqtyń etti aqbas sıyrlary jáne muhıttyń arǵy jaǵynan ákelingen amerıkalyq gereford tuqymdy etti baǵyttaǵy qara mal ósiriledi.
Balqash aýdanynda qazir aqtyly mal ósirýmen 907 sharýa qojalyǵy aınalysýda. Jalpy alǵanda, aýdanymyzda qazir 67 myń iri qara, 14 500 jylqy, 125 myń qoı ósiriledi. Bul rette óńirimizdiń aıtýly azamaty, Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirovtiń ıeligindegi «Jaqsylyq» sharýa qojalyǵyn erekshe atap ótýge bolady. Sol sııaqty kúrishshi Áben Qystaýbaevtyń «Birlik agrofırma» JShS bıylǵy jyly 1600 gektar kúrishtiktiń ár gektarynan 48 sentnerden ónim aldy.
Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyq torqaly toıy qarsańynda Astanada ótkizilip jatqan oblysymyzdyń jármeńkesine Balqash aýdanynyń eńbekkerleri ózderiniń qomaqty úlesin qosty. Atap aıtqanda, bizdiń aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri bul jármeńkege 3 tonna kúrish, 3 tonna pııaz, 2 tonna kartop, 2 tonna kókónis, 700 kılo et ákeldi. Bul bizdiń eńbekkerlerdiń búkilhalyqtyq merekege tartqan tolaıym tartýy.
Meırambek QANATBEKOV, Balqash aýdandyq aýylsharýashylyq jáne maldárigerlik bóliminiń bastyǵy.
* * *
QOS QURLYQTY QOSQAN QAZYNALY О́ŃIR
Ejelden Edil men Jaıyq arasynda qonys tigip, qos qurlyq – Eýropa men Azııanyń arasyndaǵy altyn kópir atanǵan Batys Qazaqstan oblysynyń tarıhı shejiresi mol, óndiristik qýatynyń áleýeti ortaımaǵan tuǵyrly ólke ekendigi belgili. Bul ólkede kezinde Altyn Orda, Aqorda, Noǵaıly ordalary tý tikken. Búginde qurylǵanyna 210 jyl tolyp otyrǵan Bókeı handyǵy da sol uly shejireniń sabaqtastyǵy. Kezinde qazaq dalasyna azattyǵyn ańsaǵan kúnbatys Alashorda tarıhy da osy óńirde bastaý alǵan. «Myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqynyń qoly jetken búgingi mereıli Táýelsizdik osy óńirlerdegi aıtýly kúres shejirelerimen shyńdalǵan. Sondyqtan da el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy aıasynda Astanada ótip jatqan Batys Qazaqstan oblysy kúnderiniń mereıi erekshe salmaqty.
О́rkendi óńirdiń 2011 jylǵy qańtar-qyrkúıek aralyǵyndaǵy ónerkásip ónimderin óndirý kólemi 1124,8 mıllıard teńgeni qurady. Gaz óndirý kólemi 12886,3 mıllıon tekshe metr bolyp, 2010 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 18,2 paıyzǵa ósti. Mashına jasaý salasynda 11982,0 mıllıon teńgeniń ónimi óndirildi. Munaı óńdeý óndirisiniń ónim shyǵarý kólemi 35320,1 mıllıon teńgeni qurap, 2010 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 1,6 ese ósti. Sonymen birge 381,6 mıllıon teńgeniń toqyma buıymdary jáne kıimderi shyǵaryldy. Tamaq ónimderin shyǵarý kólemi 19813,5 mıllıon teńgeni qurady.
Osy merzimde oblysta negizgi kapıtalǵa 114,5 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy. Onyń 54,7 mıllıard teńgesi shetelderden tikeleı quıylǵan ınvestısııa bolyp tabylady. 2010 jyly oblysta respýblıkalyq jáne aımaqtyq ındýstrııalandyrý kartasy sheńberinde 9 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. Olardyń ishinen 54 mVt gaz-týrbınaly elektr stansasy, «Qarashyǵanaq – Oral» gaz qubyrynyń 2-kezeńi jáne basqa iri jobalardy atap aıtýǵa bolady. Oblysta osy merzimde aýyl sharýashylyǵy jalpy óniminiń kólemi 51,8 mıllıard teńge boldy. Oblystyń barlyq sanattaǵy sharýashylyqtary esepti kezeńde 51,7 myń tonna et, 194,2 myń tonna sút, 105,9 mıllıon dana jumyrtqa óndirdi.
Oblysta orta jáne shaǵyn kásipkerlikti damytýǵa erekshe kóńil bólinedi. Qazir munda 36,1 myń shaǵyn kásipkerlik sýbektiler tirkelse, olarda 65 myń adam jumyspen qamtylǵan. Osy merzimde shaǵyn bıznes sýbektileri 108,4 mıllıard teńgeniń ónimin óndirdi. Oblysta ústimizdegi jyldyń 10 aıynda 10199 jańa jumys orny ashyldy.
* * *
SAPALY О́NIM SAÝDA SÚRESINDE
Bıyl elimiz úshin erekshe aıtýly jyl bolyp otyr. Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen elimiz óz Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn tolaıym tabystarmen qarsy alýda. Táýelsiz Qazaqstannyń óndirisi órkendep, aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damý ústinde. Onyń aıqyn mysalyn bizdiń Batys Qazaqstan oblysynyń aýyl sharýashylyǵy salasynan da aıqyn kórýge bolady. Oblys dıqandary bıylǵy jyly bitik egin ósirip, ár gektardan 10 sentnerden astyq jınady. Mal basyn qystan qońyn tómendetpeı alyp shyǵý maqsatynda 1,5 jyldyq jem-shóp qory ázirlendi. 2011 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 2010 jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda oblysymyzdaǵy qoı sany 1,4 paıyzǵa, jylqy 13,3 paıyzǵa ósti.
Oblysymyzdyń aýylsharýashylyq eńbekkerleri Táýelsizdik toıynyń sheńberinde bas qalamyzda ótkizilip jatqan oblys kúnderine mol tartý-taralǵylarmen kelip otyr. Edil men Jaıyq, shejireli qos ózenniń jaǵasynan jol tartqan oraldyq kerýen 2,5 myń shaqyrym jol júrip, astanalyqtar men qala qonaqtaryna ósirgen ónimderin, án men jyrlaryn toıǵa shashý retinde alyp keldi. Atap aıtqanda, oblys aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri Astanadaǵy jármeńkege 80 tonna et, 20 tonna balyq, 180 tonna kókónis jetkizdi. Bul aıtýly kúnge oblysymyzdyń 12 aýdanynan 56 aýylsharýashylyq sýbektileri kelip otyr.
Oraldyqtar bul kúnge jármeńke sóresindegi sapaly azyq-túlik ónimderimen birge ónerli óńirdiń án men jyryn da tartý etýde. Sonymen birge Batysta ejelden bastaý alǵan qolóner sheberleriniń neshe túrli buıymdary da jármeńkege kelgen qonaqtardy tamsandyrýda.
Marat OŃǴARBEKOV, Batys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy.
* * *
О́NDIRISTI О́ŃIRDIŃ О́RKENDI О́RISI
Astana qalasy ákimdiginiń aldyndaǵy ortalyq alań asqaq áýen qushaǵynda qalyqtap tur. Kerekýden jetken kúmbirli kúı, Baıanaýyldyń balaýsa áýezi alańǵa jınalǵan astanalyqtar men qala qonaqtaryn óner qudiretimen baýrap, mereıli el merekesiniń asqaq rýhyna tánti etkendeı. Alań tórindegi aq shatyrly sahnada myń burala bılegen kerekýlik kerim qyzdardyń sheberligi jármeńkege jınalǵan jurttyń janaryn eriksiz ózine tartyp, saýda sórelerinen góri rýh qudyretiniń áleýetin arttyra túskendeı. Qurylǵanyna 73 jyldyń júzi bolǵan Pavlodar oblysy Táýelsiz Qazaqstannyń óndiristi de órkendi óńiri ekendigi búgingi osy bas qalamyzda ótip jatqan oblys kúnderiniń aıasynda aıryqsha pash etildi.
Iá, Pavlodar oblysy respýblıkamyzdyń biregeı óndiristi óńiri ekendigi anyq. Oblystyń úlesine respýblıkadaǵy óńdeý ónerkásibiniń 7 paıyzy, kómir óndirisiniń 70 paıyzy, ferroqorytpa óndirisiniń tórtten úsh bóligi, elektr energııasynyń 40 paıyzy tıesili. Sonymen birge bul óńirde sońǵy jyldary máshıne jasaý, metall óńdeý óndiristeri erekshe qarqyn alyp, aýyl sharýashylyǵy salasy da tolaıym tabystarmen damyp keledi. О́tken jyly óńirlik ónim óndirisi kólemi 1993 jylmen salystyrǵanda 430 ese ósip, 1031,9 mıllıard teńgege jetti. Jan basyna shaqqandaǵy óńirlik ónim óndirý 1993 jylǵy 531,9 AQSh dollarynan 2010 jyly 9387,1 AQSh dollaryna jetip, 18 ese artty. 1993 jyldan bergi ýaqytta oblystaǵy ónerkásip óndirisiniń kólemi 256 ese ósip, 2010 jyly 844 mıllıard teńge boldy. Mine, bereke-birligi tolysqan, óndirisi ósken óńirdiń tátti Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy ishinde jetken jetistikteriniń bir belesi osyndaı.
Aımaq ekonomıkasynyń órkendeýine Elbasynyń tikeleı bastamasymen elimizde júzege asyrylyp jatqan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy qarqyndy serpin berdi. Baǵdarlama sheńberinde 168 ınvestısııalyq joba júzege asyrylýda. Qazirdiń ózinde 42 iri óndiris ortalyǵy iske qosyldy. Sońǵy 10 jylda oblysta 45 iri óndiristik kásiporyn ashyldy. О́ńirde 1990 jyldan beri aýyl sharýashylyǵy salasynda ónim óndirý kólemi 73 ese ósip, ótken jyldyń sońynda 60,7 mıllıard teńgege jetti. Aýylsharýashylyq qurylymdarynyń sany 1991 jyly 618 birlikti qurasa, 2010 jyly 4120 birlikke jetti. Agroónerkásip kesheninde mal sharýashylyǵy, qaıta óńdeý jáne aýylsharýashylyq ónimderin saqtaý salasynda 35 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy.
О́ndiristi óńirdiń órkendi órisi oblys turǵyndarynyń áleýmettik áleýetin arttyrýǵa barynsha jaǵdaı jasaýda. Táýelsizdik jyldary oblysta 2535,9 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Osynyń esebinen turǵyndardy baspanamen qamtý kórsetkishi jaqsaryp, 1994 jyly oblystyń árbir turǵynyna 16,9 sharshy metrden kelse, 2010 jyly árbir turǵynǵa shaqqanda 20,9 metrden aınaldy. Halyqty sapaly aýyz sýmen qamtý maqsatynda da aıtarlyqtaı sharalar júzege asyryldy. 2005-2011 jyldary oblystyń densaýlyq saqtaý salasy 20 jańa nysanmen tolyqty. Osy merzimde oblysta 30 jańa mektep ashylyp, 15,5 myń oqýshy sapaly bilim bastaýyna den qoıdy. Mádenı mekemeler jelisi 271 nysanǵa kóbeıdi. 2008 jyly respýblıkamyzda alǵash ret Pavlodar qalasynda Dostyq úıi ashyldy. Onda 19 etno-mádenı birlestik jumys isteıdi. Sońǵy jyldary 328 sport ǵımaraty salynyp, kúrdeli jóndeýden ótkizildi. Oblysta 838 sport sheberi, 133 halyqaralyq dárejedegi sport sheberi jáne 3 Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen sport sheberleri daıyndaldy.
Oblys kúnderi aıasynda ortalyq alańda ashylǵan «Kereký-Baıanaýyl jármeńkesi» atty aýylsharýashylyq jármeńkesine oblystyń 152 aýylsharýashylyq qurylymy ózderi óndirgen azyq-túlik taýarlaryn ákeldi. Pavlodarlyqtar jármeńkege 800 tonnadan astam 27 túrli sapaly azyq-túlik ónimderin jetkizgen. Onyń ishinde 101 bas sıyrdyń tutas eti, 52 jylqynyń tutas eti, 210 bas qoıdyń tutas eti, 1800 qustyń tutas eti ákelingen. 37 tonna shujyq ónimderi, 23 tonna etten jasalǵan jartylaı fabrıkattar jármeńkeniń saýda sórelerinen oryn alǵan. 255 tonna kartop, 80 tonna sábiz, 35 tonna qyzylsha, 40 tonna qyryqqabat, 17 tonna sút ónimderi, 12 tonna bal, 14 tonna balyq astanalyq tutynýshylardyń joǵary talǵamynan shyqty. Baıanaýyl óńirinen jetken 7 myń lıtr bal qymyz jármeńke tutynýshylarynyń tańdaıyn tamsandyrdy.
Alań ortasyna tigilgen aqshańqan kıizdi aq ordalar kelýshilerdi erekshe estetıkalyq áserge bólep, shynaıy tańdaı qaqtyrdy. Bul aq ordalar óziniń mán-maǵynasyna qaraı «Ulttyq óner kıiz úıi», «Dástúr», «Ǵasyrlar úni», «Aıtys», «Saıatshylyq kıiz úıi» degen ataýlarmen erekshelenedi. Bul kıiz úıge kelýshiler sýretke túsip, ekzotıkalyq sýretterdi eskertkishke alady. Aqıqatynda Astana qalasynyń ortalyq alańynda qanat jaıǵan Pavlodar oblysynyń jármeńkesi men qolóner kórmesi, úlken sahnadan tyńdarmandaryna syılaǵan asqaq ánderi qala jurtshylyǵyn umytylmas áserge bólep, shynaıy rızalyq sezimine bólendi.
* * *
IRGELI QOJALYQTYŃ IRI JETISTIGI
Men 1998 jyly sharýa qojalyǵyn quryp, asyl tuqymdy mal basyn ósirýdi maqsat tuttym. Alǵashqyda qıyndyq boldy. Qazir jaǵdaıymyz túzelip, sharýashylyǵymdy irilendirýge qol jetkizdim. Men basqaratyn «Tabys» sharýa qojalyǵynda búginde 1600 bas asyl tuqymdy iri qara, 1200 bas qoı ósiriledi. Sondaı-aq qazaqtyń jaby tuqymdas jylqysyn ósirýdi qolǵa aldym. Qazir sharýa qojalyǵymda 620 bas jylqy bar. Aqkól aýyldyq okrýgine qarasty bizdiń qojalyqta qazir aýyldyń 32 turǵyny turaqty jumyspen qamtylǵan. Sharýa qojalyǵy óz ónimderin ıgilikke jaratý maqsatynda da jemisti jumys istep keledi. Qazir sharýa qojalyǵy Ekibastuz qalasynyń áleýmettik oryndaryn et jáne sútpen qamtamasyz etetin biregeı sharýashylyqqa aınaldy.
Elbasynyń aýyl sharýashylyǵy eńbekkerlerine degen shynaıy qamqorlyǵynyń nátıjesinde sharýa qojalyǵynda óndiriletin árbir kılo sıyr etine 120 teńge, jylqy etine 92 teńge, qoı etine 50 teńge, qymyzdyń árbir lıtrine 60 teńge sýbsıdııa beriledi. Bul bizdiń sharýashylyǵymyzdyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa qomaqty qoldaý bolyp otyr.
Sońǵy kezde irilengen irgeli «Tabys» sharýa qojalyǵy qaladaǵy az qamtamasyz etilgen otbasylaryna qaıyrymdylyq kómek jasaıdy. Aýyldyń aýrýhanasyn, mektebin qysqy kómirmen qamtamasyz etýge qolushyn beremiz. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy barsha qazaqstandyqtar úshin uly mereke dep esepteımin. Sondyqtan da men oblys kúnderi sheńberinde ótip jatqan osy jármeńkege 3,5 tonna et jáne basqa azyq-túlik ónimderin ákeldim. Ettiń ár kılosyn 800-850 teńgeden saýdalaımyz.
Manat ALǴAMBAROV, «Tabys» ShQ jetekshisi.
______________________
Betti daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY; sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT
